آینده باغبانی ایران در گرو پیوند هدفمند تحقیقات، آموزش و ترویج است

بخش باغبانی ایران در آستانه دوره‌ای قرار دارد که تصمیم‌های امروز می‌تواند مسیر توسعه این بخش را در سال‌های آینده به شکل تعیین‌کننده‌ای تحت تأثیر قرار دهد. تغییرات اقلیمی، محدودیت منابع آب و خاک، افزایش هزینه‌های تولید، تغییر الگوی مصرف، تحولات فناوری، ضرورت افزایش بهره‌وری و رقابت‌پذیری محصولات و همچنین نیاز به حفظ منابع طبیعی، ایجاب می‌کند که آینده باغبانی کشور صرفاً بر اساس روندهای گذشته ترسیم نشود، بلکه با رویکردی آینده‌نگر، سناریوهای مختلف پیش‌رو شناسایی و الزامات مواجهه با آنها مورد بررسی قرار گیرد.

از همین منظر، گزارش تحلیلی ـ مطالعاتی «آینده‌پژوهی نقش تحقیقات، آموزش و ترویج در توسعه باغبانی ایران» که توسط اعضای هیئت علمی پژوهشکده گلخانه و محیط‌های کنترل‌شده مؤسسه تحقیقات علوم باغبانی تدوین شده است، تلاشی برای ترسیم تصویری واقع‌بینانه از مسیرهای ممکن آینده باغبانی کشور و تبیین نقش دانش، فناوری و نظام انتقال یافته‌ها در شکل‌دهی به این آینده است. افق ۱۴۲۰ در این مطالعه، فرصتی فراهم می‌کند تا ضمن شناسایی روندهای اثرگذار، پیامدهای تصمیم‌ها و سیاست‌های امروز در بلندمدت مورد توجه قرار گیرد. در این چارچوب، سه سناریوی «ادامه روند موجود»، «توسعه فناورمحور» و «سازگاری با تغییر اقلیم» مورد بررسی قرار گرفته است.

سناریوی ادامه روند موجود، بیانگر آینده‌ای است که در صورت تداوم ساختارها، روش‌ها و الگوهای فعلی تولید، مصرف منابع و انتقال فناوری شکل خواهد گرفت و می‌تواند با تشدید محدودیت‌های منابع، کاهش بهره‌وری و افزایش آسیب‌پذیری تولید همراه باشد. در مقابل، سناریوی توسعه فناورمحور بر استفاده گسترده‌تر از فناوری‌های نوین، توسعه کشت‌های کنترل‌شده، هوشمندسازی تولید، مدیریت دقیق نهاده‌ها، اصلاح و معرفی ارقام مناسب و بهره‌گیری از داده و دانش برای افزایش بهره‌وری تأکید دارد. سناریوی سازگاری با تغییر اقلیم نیز بر ضرورت بازطراحی الگوهای تولید متناسب با شرایط جدید اقلیمی، مدیریت منابع آب، انتخاب گونه‌ها و ارقام سازگار، اصلاح روش‌های تولید و افزایش تاب‌آوری باغ‌ها و واحدهای تولیدی تمرکز می‌کند.

نکته اساسی این است که هیچ‌یک از این مسیرها را نمی‌توان مستقل از نظام تحقیقات، آموزش و ترویج تصور کرد؛ زیرا تحقق هر تحول پایدار در باغبانی، پیش از آنکه صرفاً به سرمایه‌گذاری و تجهیزات وابسته باشد، نیازمند تولید دانش متناسب با نیازهای واقعی بخش، تربیت نیروی انسانی توانمند و انتقال مؤثر یافته‌های علمی به عرصه تولید است. تحقیقات باید از یک سو پاسخگوی مسائل فوری تولیدکنندگان باشد و از سوی دیگر با نگاه آینده‌نگر، مسائل و نیازهایی را شناسایی کند که هنوز به مرحله بحران نرسیده‌اند. پژوهش در حوزه باغبانی امروز باید علاوه بر افزایش عملکرد، به کیفیت محصول، بهره‌وری آب و انرژی، کاهش هزینه‌های تولید، سلامت و ایمنی محصولات، کاهش ضایعات، حفظ منابع پایه، توسعه فناوری‌های نوین و افزایش تاب‌آوری نظام‌های تولید توجه داشته باشد.

در این میان، آموزش نیز باید از چارچوب انتقال صرف اطلاعات فراتر رفته و به ابزاری برای توانمندسازی بهره‌برداران، کارشناسان و فعالان زنجیره ارزش تبدیل شود. آموزش‌های مهارتی، کاربردی و متناسب با نیازهای منطقه‌ای می‌تواند فاصله میان دانش تخصصی و عملکرد واقعی در باغ‌ها و واحدهای تولیدی را کاهش دهد. از سوی دیگر، ترویج باید حلقه ارتباطی پویایی میان پژوهشگر، کارشناس و تولیدکننده ایجاد کند؛ به گونه‌ای که یافته‌های تحقیقاتی در کوتاه‌ترین زمان و با زبان قابل فهم به عرصه منتقل شوند و در مقابل، مسائل و نیازهای واقعی تولیدکنندگان نیز به نظام پژوهش بازگردد. این چرخه دوسویه، یکی از الزامات اساسی برای اثربخشی تحقیقات و جلوگیری از فاصله گرفتن پژوهش از نیازهای واقعی بخش باغبانی است. در چنین شرایطی، توسعه گلخانه‌ها و محیط‌های کنترل‌شده نیز می‌تواند بخشی از پاسخ کشور به محدودیت‌های منابع و تغییرات اقلیمی باشد، مشروط بر آنکه توسعه این فناوری‌ها بر پایه مطالعات اقتصادی، اقلیمی، فنی و بازار و با توجه به ظرفیت‌های هر منطقه انجام شود.

آینده‌پژوهی به ما یادآوری می‌کند که آینده یک امر از پیش تعیین‌شده نیست، بلکه نتیجه مجموعه‌ای از انتخاب‌ها، سیاست‌ها، سرمایه‌گذاری‌ها و اقدامات امروز است. بنابراین، اگر هدف ما دستیابی به باغبانی پایدار، دانش‌بنیان، رقابت‌پذیر و تاب‌آور در افق ۱۴۲۰ است، باید از هم‌اکنون ارتباط میان تحقیقات، آموزش و ترویج را تقویت کنیم و نظام تصمیم‌گیری بخش را به سمت استفاده بیشتر از شواهد علمی و داده‌های معتبر هدایت نماییم. مؤسسه تحقیقات علوم باغبانی و پژوهشکده‌های تخصصی آن می‌توانند در این مسیر، نقش مهمی در تولید دانش، توسعه فناوری، شناسایی راهکارهای سازگار با اقلیم و انتقال یافته‌های علمی به عرصه داشته باشند.

آینده باغبانی ایران نیازمند نگاهی فراتر از حل مسائل روزمره و حرکت به سمت آینده‌نگری، نوآوری و برنامه‌ریزی مبتنی بر سناریو است؛ آینده‌ای که در آن تحقیقات، آموزش و ترویج نه به عنوان سه فعالیت جداگانه، بلکه به عنوان اجزای یک نظام یکپارچه برای افزایش بهره‌وری، پایداری و تاب‌آوری باغبانی کشور عمل کنند.

سید حسن موسوی / رئیس پژوهشکده گلخانه و محیط‌های کنترل‌شده ـ مؤسسه تحقیقات علوم باغبانی