پسته ایران در آزمون آب و اقلیم

۱۵ شهریور، روز ملی پسته، فرصتی است برای مرور وضعیت محصولی که برای ایران فقط یک محصول باغی نیست؛ پسته محصولی صادراتی است که بخشی از درآمد ارزی کشور و معیشت بهره‌برداران به آن وابسته است. اما ادامه تولید آن با شرایط گذشته ساده نیست. کاهش منابع آب، تغییرات اقلیمی و سخت‌گیرانه‌تر شدن بازارهای جهانی، تولیدکننده را ناچار کرده است به سمت استفاده دقیق‌تر از منابع، تولید با کیفیت بالاتر و سازگاری بیشتر باغ‌ها با شرایط جدید حرکت کند.

۶۵۰ هزار هکتار باغ در برابر یک سؤال

بر اساس آخرین آمار مطرح‌شده از سوی محمدمهدی برومندی، معاون امور باغبانی وزارت جهاد کشاورزی، سطح زیرکشت پسته کشور در سال ۱۴۰۳ حدود ۶۵۰ هزار هکتار و تولید آن، با احتساب پسته خشک و تازه‌خوری، حدود ۳۰۰ هزار تن برآورد شده است.

پسته ایران به ده‌ها کشور صادر می‌شود و صادرات این محصول در سال ۱۴۰۳ نیز رشد قابل توجهی داشته است. با این حال، پشت این اعداد یک سؤال مهم قرار دارد: آیا می‌توان با همان الگوی گذشته، این سطح از تولید را در شرایط جدید ادامه داد؟ کاهش کمی و کیفی آب و تغییرات اقلیمی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی تولید پسته عنوان شده است؛ چالش‌هایی که آینده این محصول را نه فقط از منظر میزان تولید، بلکه از نظر اقتصادی نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند.

وقتی ارزش هر مترمکعب آب مهم می‌شود

آب برای درخت پسته یک نیاز حیاتی است، اما مسئله امروز فقط تأمین آب مورد نیاز درخت نیست. وقتی منابع محدود می‌شوند، پرسش دیگری شکل می‌گیرد: هر مترمکعب آب در باغ چه میزان ارزش اقتصادی ایجاد می‌کند؟ محی‌الدین پیرخضری، رئیس مؤسسه تحقیقات علوم باغبانی کشور، پیش‌تر در گفت‌وگو با ایانا گفته بود که در شرایط محدودیت منابع باید دید هر مترمکعب آب چه میزان ارزش اقتصادی برای تولیدکننده ایجاد می‌کند.

از نگاه او، تولید محصولات باغبانی باید به سمتی برود که از منابع محدود آب، ارزش اقتصادی بیشتری برای باغدار ایجاد شود. به این ترتیب، مسئله آب در باغ پسته فقط مسئله کمبود یک نهاده نیست؛ مسئله بهره‌وری است. باغ باید بتواند از آبی که در اختیار دارد، محصولی با ارزش اقتصادی بیشتری تولید کند.

گرما به باغ می‌رسد

آب تنها عاملی نیست که شرایط تولید پسته را تغییر داده است. اقلیم نیز در حال تغییر است و گرمای شدید می‌تواند درست در دوره‌هایی که درخت برای شکل‌گیری محصول به شرایط مناسب نیاز دارد، تولید را تحت فشار قرار دهد. وزارت کشاورزی آمریکا (USDA/FAS) در گزارش فوریه ۲۰۲۶، تولید پسته ایران در سال زراعی ۲۰۲۵-۲۶ را ۲۰۰ هزار تن برآورد کرده و گرما و خشکسالی در دوره گل‌دهی و تشکیل جوانه را از عوامل کاهش تولید دانسته است. این گزارش همچنین به اختلالات مکرر آبیاری ناشی از کمبود برق اشاره می‌کند که به کاهش عملکرد کمک کرده است.

بنابراین درخت پسته با یک مسئله واحد روبه‌رو نیست. کمبود آب، گرما و خشکسالی و حتی اختلال در آبیاری، هر کدام می‌توانند بر عملکرد باغ اثر بگذارند و تولید را در شرایط دشوارتری قرار دهند.

باغی که باید خودش را با شرایط جدید وفق دهد

وقتی آب محدودتر و نوسان‌های اقلیمی بیشتر می‌شود، ادامه تولید به شیوه گذشته دشوارتر خواهد بود. از همین رو، اصلاح و بازسازی باغ‌های کم‌بازده، استفاده از ارقام و پایه‌های سازگارتر، مدیریت دقیق آبیاری و حرکت به سمت باغداری هوشمند اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

هدف روشن است: باغ‌های پسته باید بتوانند با آب کمتر و نوسان‌های بیشتر اقلیمی، همچنان تولید اقتصادی داشته باشند. در این میان، پژوهش قرار است بخشی از راه عبور از این شرایط باشد. رضا صداقت، رئیس پژوهشکده پسته کشور، نیز در گفت‌وگو با ایانا بیان کرده بود که توسعه باغ‌های الگویی، ارزیابی ارقام و پایه‌های جدید، تولید نهال سالم و انتقال یافته‌های پژوهشی به باغداران از محورهای برنامه پژوهشکده است.

هدف این اقدامات، استفاده از یافته‌های تحقیقاتی در باغ‌های واقعی و متناسب با شرایط هر منطقه و در نهایت افزایش بهره‌وری آب و کاهش هزینه تولید است.

پسته وقتی از باغ خارج می‌شود

اما داستان پسته در باغ تمام نمی‌شود. محصولی که در باغ تولید شده، اگر قرار باشد به بازارهای خارجی برسد، باید مرحله دیگری را نیز پشت سر بگذارد. بازارهای جهانی فقط به میزان تولید نگاه نمی‌کنند؛ کیفیت، ایمنی و قابلیت ردیابی نیز بخشی از مسیر صادرات هستند. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در سال ۲۰۲۵ در همکاری با ایران، موضوع ایمنی و تجارت پسته را با تمرکز بر آفلاتوکسین، باقیمانده سموم، قابلیت ردیابی و الزامات استانداردهای بین‌المللی دنبال کرد.

فائو آلودگی‌های قارچی، به‌ویژه آفلاتوکسین، را از چالش‌های مهم زنجیره پسته دانسته است؛ چالشی که شرایط اقلیمی، شیوه تولید و نحوه برداشت، فرآوری و نگهداری می‌تواند بر آن اثر بگذارد. پس محصولی که باید از یک باغ کم‌آب و تحت فشار اقلیمی به بازار جهانی برسد، در تمام این مسیر با الزامات مختلفی روبه‌روست؛ از نحوه تولید و مدیریت آب گرفته تا برداشت، فرآوری، نگهداری و رعایت استانداردهای ایمنی.

آینده پسته فقط روی درخت تعیین نمی‌شود

حفظ بازار پسته ایران فقط به میزان تولید وابسته نیست. کیفیت محصول، ایمنی غذایی، قابلیت ردیابی و رعایت الزامات بازارهای صادراتی نیز در ادامه این مسیر اهمیت دارد. پسته ایران امروز با دو واقعیت همزمان روبه‌روست؛ محصولی با ارزش اقتصادی و بازار صادراتی و تولیدی که با محدودیت آب و شرایط اقلیمی دشوارتری مواجه است. به همین دلیل، مسیر آینده این محصول را باید در افزایش بهره‌وری، سازگاری با شرایط اقلیمی، ارتقای کیفیت و حفظ بازارهای صادراتی جست‌وجو کرد؛ یعنی با منابع محدود، باید بهره‌وری و ارزش اقتصادی بیشتری از هر هکتار باغ و هر مترمکعب آب به دست آورد.

درخت پسته حالا فقط باید محصول بدهد؛ باید بتواند در شرایطی متفاوت از گذشته، محصولی اقتصادی، باکیفیت و قابل قبول برای بازارهای جهانی تولید کند. آینده پسته ایران، از همین‌جا می‌گذرد: از باغی که باید با آب کمتر دوام بیاورد و محصولی که باید با کیفیت بیشتر راه خود را به بازارهای جهانی باز کند.