به بهانه ۲۹ سپتامبر؛ روز جهانی آگاهیبخشی درباره اتلاف و ضایعات غذا:
غذایی که به سفره نمیرسد؛ ردپای سنگین اتلاف در منابع و امنیت غذایی
تهران- ایانا- بخشی از غذایی که با مصرف آب، خاک، انرژی، نیروی انسانی و سرمایه تولید میشود، پیش از آنکه به دست مصرفکننده برسد از چرخه خود خارج میشود و بخشی دیگر پس از رسیدن به بازار، در فروشگاه، مراکز خدمات غذایی یا خانهها هدر میرود؛ مسئلهای که بر اساس اعلام سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو)، فقط به از دست رفتن غذا محدود نمیشود و با امنیت غذایی، بهرهوری، منابع طبیعی، تغییر اقلیم و اقتصاد نیز ارتباط دارد.
به گزارش ایانا، سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو) در هفتمین روز جهانی آگاهیبخشی درباره اتلاف و ضایعات مواد غذایی، ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶، موضوع «ظرفیت تحولآفرین کاهش اتلاف و ضایعات غذا» را مطرح کرده و کاهش این اتلاف را دارای یک «برد سهگانه» میداند؛ بهبود امنیت غذایی و تغذیه، کاهش فشار بر منابع طبیعی و انتشار گازهای گلخانهای و افزایش بهرهوری و رشد اقتصادی.
۱۳.۳ درصد غذا در مسیر زنجیره تأمین از دست میرود
بر اساس تازهترین دادههای فائو در درگاه شاخصهای اهداف توسعه پایدار، ۱۳.۳ درصد از غذای جهان در سال ۲۰۲۳ در مراحل پس از برداشت در مزرعه، حملونقل، ذخیرهسازی، عمدهفروشی و فرآوری از بین رفته است. این رقم در سال ۲۰۱۵، زمانی که پایش جهانی آغاز شد، ۱۳ درصد بود؛ بنابراین فائو میگوید جهان در این دوره پیشرفت آشکاری در کاهش تلفات غذا نداشته است.
این آمار اهمیت مرحلهای را نشان میدهد که معمولاً در بحث ضایعات غذایی کمتر دیده میشود؛ یعنی فاصله میان برداشت محصول و رسیدن آن به قفسه فروشگاه. فائو نیز برای افزایش کارایی نظام غذایی، جمعآوری داده در مراحلی مانند برداشت، پس از تولید، ذخیرهسازی، حملونقل، فرآوری اولیه و عمدهفروشی را ضروری میداند تا کشورها بتوانند نقاط اصلی اتلاف را شناسایی و برای آنها برنامهریزی کنند.
میوه و سبزی بیشترین تلفات را دارند
در میان گروههای اصلی محصولات غذایی، میوه و سبزیجات با نرخ ۲۵.۴ درصد در سال ۲۰۲۳ بیشترین میزان تلفات را داشتهاند. فائو این وضعیت را با فسادپذیری بالاتر و نیازهای خاص این محصولات در زمان جابهجایی و نگهداری مرتبط میداند.
نرخ تلفات میوه و سبزی از ۲۳.۲ درصد در سال ۲۰۱۵ به ۲۵.۴ درصد در سال ۲۰۲۳ رسیده است؛ در حالی که تلفات غلات و حبوبات در همین دوره از ۸.۵ به ۸.۴ درصد کاهش یافته است.
این تفاوت، اهمیت مدیریت پس از برداشت را برای محصولات باغی و سبزی و صیفی بیشتر میکند؛ محصولی که به دلیل فسادپذیری بالا، در صورت تأخیر در انتقال، شرایط نامناسب نگهداری یا ضعف در حملونقل، فرصت کمتری برای حفظ کیفیت و ارزش اقتصادی خود دارد.
یکپنجم غذای در دسترس مصرفکنندگان هدر میرود
در سوی دیگر زنجیره، یعنی پس از رسیدن غذا به خردهفروشی، خدمات غذایی و خانوارها، مقیاس مسئله حتی بزرگتر است.
گزارش شاخص ضایعات غذایی ۲۰۲۴ برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) برآورد کرده است که در سال ۲۰۲۲ حدود ۱.۰۵ میلیارد تن غذا در جهان هدر رفته است؛ رقمی معادل حدود ۱۹ درصد غذای در دسترس مصرفکنندگان؛ این مقدار علاوه بر تلفات غذایی در مراحل پیش از خردهفروشی است که فائو آن را حدود ۱۳ درصد برآورد کرده بود و خانوارها سهم اصلی این ضایعات را داشتهاند.
بر اساس همین گزارش، ۶۰ درصد از غذای هدررفته در خانوارها، ۲۸ درصد در خدمات غذایی و ۱۲ درصد در خردهفروشی اتفاق افتاده است. فائو نیز همین ارقام را در صفحه روز جهانی ۲۰۲۶ خود بازتاب داده است.
این تفکیک اهمیت دارد؛ زیرا «تلفات غذا» و «ضایعات غذا» یک مفهوم واحد نیستند. تلفات بیشتر به مراحل زنجیره تأمین از پس از برداشت تا پیش از خردهفروشی مربوط است، در حالی که ضایعات در سطح خردهفروشی، خدمات غذایی و خانوارها اندازهگیری میشود.
غذای مصرفنشده فقط یک محصول از دسترفته نیست
وقتی یک محصول غذایی پیش از مصرف از بین میرود، تنها ارزش اقتصادی همان محصول از دست نمیرود؛ منابعی که برای تولید آن به کار رفته نیز بدون دستیابی به هدف نهایی، یعنی تأمین غذا، مصرف شدهاند.
فائو در تازهترین اطلاعات منتشرشده به مناسبت روز جهانی آگاهیبخشی درباره اتلاف و ضایعات غذا در سال ۲۰۲۶، اعلام کرده است غذایی که هرگز خورده نمیشود، حدود ۲۸ درصد از زمینهای کشاورزی جهان را به خود اختصاص میدهد؛ مساحتی حدود ۱.۴ میلیارد هکتار. خود فائو تصریح کرده است که این برآورد به مطالعه سال ۲۰۱۳ این سازمان مربوط میشود؛ بنابراین، این عدد نباید بهعنوان یک برآورد جدید در سال ۲۰۲۶ تلقی شود.
برنامه محیط زیست سازمان ملل نیز در گزارش شاخص ضایعات غذایی تأکید کرده است که غذای هدررفته علاوه بر زمین، منابعی مانند آب، انرژی و نیروی کار را نیز درگیر میکند.
از این منظر، کاهش اتلاف غذا میتواند یکی از مسیرهای افزایش بهرهوری منابع در نظام کشاورزی و غذایی باشد؛ زیرا بخشی از افزایش دسترسی به غذا میتواند نه از طریق تولید بیشتر، بلکه از طریق حفظ محصولی که همین حالا تولید شده است، محقق شود.
ردپای غذا در تغییر اقلیم
اتلاف و ضایعات غذا تنها مسئلهای اقتصادی یا مرتبط با امنیت غذایی نیست. بر اساس دادههای فائو، این اتلاف و ضایعات حدود ۱۰ درصد از انتشار گازهای گلخانهای جهان را به خود اختصاص میدهد؛ رقمی که بر پایه دادههای FAOSTAT در سال ۲۰۲۵ و با اشاره به یافتههای IPCC ارائه شده است.
UNEP نیز سهم اتلاف و ضایعات غذا در انتشار گازهای گلخانهای را در محدوده ۸ تا ۱۰ درصد گزارش کرده و آن را یکی از عوامل تشدید فشار بر اقلیم و منابع طبیعی دانسته است.
بنابراین، غذایی که تولید شده اما مصرف نمیشود، همزمان با هدررفت محصول، به معنای استفاده بینتیجه از بخشی از منابع و ایجاد بخشی از انتشارهای مرتبط با تولید، انتقال و دفع آن است.
تناقض بزرگ؛ ناامنی غذایی در کنار هدررفت غذا
اهمیت موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که آمار اتلاف و ضایعات در کنار وضعیت امنیت غذایی جهان قرار گیرد.
در سال ۲۰۲۵، بین ۶۰۸ تا ۶۹۶ میلیون نفر در جهان گرسنگی را تجربه کردهاند و حدود ۲.۱ میلیارد نفر با ناامنی غذایی متوسط یا شدید مواجه بودهاند. همچنین، حدود ۲.۶۹ میلیارد نفر توان مالی تأمین یک رژیم غذایی سالم را نداشتهاند.
این ارقام در حالی ثبت شدهاند که بخش قابلتوجهی از غذای تولیدشده در جهان هرگز به مصرف نمیرسد.
البته کاهش ضایعات به این معنا نیست که غذای دورریختهشده را میتوان بهسادگی به افراد دچار گرسنگی منتقل کرد؛ بخش قابلتوجهی از تلفات در مراحل مختلف زنجیره و در نقاطی رخ میدهد که بازیابی و توزیع مجدد آن دشوار است. کنار هم قرار گرفتن این دو واقعیت، نشان میدهد که مسئله فقط تولید غذای بیشتر نیست؛ باید از غذایی که تولید میکنیم بهتر استفاده کنیم و نظام غذایی را در برابر بحرانها مقاومتر کنیم.
هدف ۲۰۳۰؛ کاهش اتلاف در تمام زنجیره
کاهش اتلاف و ضایعات غذا در هدف ۱۲.۳ از اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد، ذیل هدف «تولید و مصرف مسئولانه»، قرار گرفته است؛ هدفی که کاهش تلفات غذا در زنجیره تولید و تأمین و نصف کردن سرانه ضایعات غذایی در سطح خردهفروشی و مصرفکننده تا سال ۲۰۳۰ را دنبال میکند.
اما دادههای جدید فائو نشان میدهد مسیر رسیدن به این هدف ساده نیست. نرخ جهانی تلفات غذا از ۱۳ درصد در سال ۲۰۱۵ به ۱۳.۳ درصد در سال ۲۰۲۳ رسیده و فائو تأکید کرده که در این بازه، پیشرفت آشکاری در کاهش تلفات مشاهده نشده است.
از سوی دیگر، UNEP نیز با انتشار گزارش شاخص ضایعات غذایی، بر ضرورت اندازهگیری دقیقتر ضایعات در کشورها تأکید کرده است؛ زیرا بدون شناخت محل و میزان اتلاف، سیاستگذاری برای کاهش آن دشوار خواهد بود.
از تولید بیشتر تا حفظ محصول تولیدشده
کاهش اتلاف و ضایعات غذا در نهایت، مسئلهای درباره بهرهوری کل زنجیره کشاورزی و غذا است. محصولی که در مزرعه تولید میشود اما در انبار، حملونقل، بازار یا خانه از بین میرود، بخشی از ظرفیت نظام غذایی برای تأمین غذا را نیز با خود از چرخه خارج میکند.
پیام فائو در روز جهانی آگاهیبخشی درباره اتلاف و ضایعات مواد غذایی ۲۰۲۶ نیز بر همین پیوند استوار است: کاهش اتلاف و ضایعات میتواند بهطور همزمان به امنیت غذایی و تغذیه، حفاظت از منابع طبیعی، کاهش انتشار گازهای گلخانهای و افزایش بهرهوری و رشد اقتصادی کمک کند.
در چنین نگاهی، پرسش فقط این نیست که کشاورزی جهان چه مقدار غذا تولید میکند؛ پرسش مهمتر این است که چه مقدار از غذایی که تولید میشود، سالم و باکیفیت از مزرعه تا سفره باقی میماند.
دیدگاه تان را بنویسید