از چای‌چینی تا چای‌نوشی؛ ظرفیت باغ‌های چای برای گردشگری کشاورزی

مسئول آموزش و ترویج پژوهشکده چای مؤسسه تحقیقات علوم باغبانی، ظرفیت باغ‌های چای برای توسعه گردشگری کشاورزی بررسی کرد؛ ظرفیتی که از چشم‌اندازهای طبیعی و امکان تجربه چای‌چینی آغاز می‌شود و تا بازدید از فرآیند تولید و فرآوری، چشیدن چای، آشنایی با زندگی چایکاران و حتی فروش مستقیم محصول ادامه پیدا می‌کند. در این‌باره به مناسبت ۲۷ سپتامبر روز جهانی گردشگری با کوروش فلکرو  گفت‌وگو شده است که در ادامه  می‌خوانید.

چرا باغ‌های چای شمال می‌توانند مقصد گردشگری باشند؟

قرار گرفتن باغ‌های چای شمال کشور در دامنه‌های رشته‌کوه البرز و مجاورت آنها با جنگل، شالیزار و دریای کاسپین، امکان ایجاد جاذبه‌های توأم گردشگری و کشاورزی را فراهم کرده است.

ردیف‌های منظم بوته‌های چای بر دامنه‌های کوه، چشم‌اندازی کشاورزی و شاخص ایجاد می‌کند و سبز بودن باغ چای در طول سال نیز جلوه‌ای متفاوت به این فضا می‌دهد؛ ظرفیتی که می‌تواند برای عکاسی، فیلم‌برداری و تولید محتوای گردشگری مورد استفاده قرار گیرد.

گردشگر در باغ چای قرار است چه چیزی را تجربه کند؟

تبدیل باغ چای به مقصد گردشگری باید مطابق اصول و قوانین مدیریت باغ انجام شود تا به کشت و کار لطمه‌ای وارد نکند. اما اگر قرار باشد باغ چای در کنار کارکرد کشاورزی، مقصد گردشگری هم باشد، بهتر است گردشگر فقط یک باغ چای را نبیند، بلکه داستان تولید چای را از بوته تا نوشیدن چای در فنجان تجربه کند.

این تجربه می‌تواند از ورود به باغ و آشنایی با طبیعت آن آغاز شود و به چای‌چینی، فرآوری، چشیدن چای و آشنایی با فرهنگ و زندگی چایکاران برسد.

گردشگر می‌تواند در میان ردیف‌های منظم بوته‌های چای قدم بزند، با ویژگی‌های گیاه چای و شرایط مناسب رشد آن آشنا شود و درباره شیوه نگهداری باغ و زندگی کشاورزانی که سال‌ها با این زمین‌ها کار کرده‌اند، اطلاعاتی به دست آورد.

حضور در فضای سبز و آرام باغ، تماشای چشم‌اندازهای طبیعی و آشنایی با شیوه سنتی و امروزی کشت چای نیز می‌تواند آغازگر تجربه‌ای متفاوت از گردشگری روستایی باشد؛ تجربه‌ای که در آن، باغ فقط یک منظره نیست، بلکه بخشی از زندگی و تولید چای را روایت می‌کند.

آیا گردشگری می‌تواند درآمد چایکار را از برگ سبز فراتر ببرد؟

گردشگری کشاورزی می‌تواند با ایجاد درآمدهای جانبی مانند دریافت هزینه بازدید و تجربه چای‌چینی، فروش مستقیم چای و محصولات محلی و پذیرایی در فضای باغ، درآمد چایکاران را افزایش دهد.

چایکار می‌تواند باغ شخصی خود را به یک محیط گردشگری کوچک و درآمدزا تبدیل کند و درآمد حاصل از گردشگری مستقیماً به خودش برسد. برای نمونه، گردشگر می‌تواند با پرداخت هزینه وارد باغ شود، در فصل برداشت در چای‌چینی مشارکت کند، در کنار صاحب باغ چای بنوشد و با شیوه زندگی و کار چایکار آشنا شود.

در کنار هزینه این تجربه، چایکار می‌تواند چای تولیدی خود را نیز مستقیماً به گردشگر بفروشد و از محصولی که در همان باغ تولید شده، ارزش افزوده بیشتری به دست آورد.

این فعالیت حتی می‌تواند توسعه پیدا کند و خدماتی مانند صبحانه یا عصرانه محلی در باغ، آموزش چای‌چینی و فرآوری سنتی و فروش محصولات روستایی را دربر بگیرد.

در چنین مدلی، درآمد چایکار فقط از فروش برگ سبز حاصل نمی‌شود؛ بلکه ورودی، خدمات، پذیرایی و فروش مستقیم محصول نهایی نیز به درآمد او اضافه می‌شود و بخش عمده این درآمد می‌تواند بدون واسطه به خود بهره‌بردار برسد.

آیا پژوهشکده چای هم می‌تواند بخشی از این تجربه گردشگری باشد؟

پژوهشکده چای با داشتن شش ایستگاه تحقیقاتی، امکاناتی مانند باغ چای مکانیزه و بسترهای مناسب برای ایجاد فضاهای گردشگری، می‌تواند مورد توجه سرمایه‌گذاران بخش گردشگری کشاورزی قرار گیرد.

با توجه به شرایط جغرافیایی و اجتماعی هر ایستگاه، چندین طرح گردشگری کشاورزی تهیه شده است. این طرح‌ها با در نظر گرفتن شرایط باغداری مدرن، علاوه بر توجه به گردشگری کشاورزی، به موضوع درآمدزایی بیشتر از منابع موجود نیز توجه دارند.

بهره‌برداری از این طرح‌ها به‌صورت پایلوت می‌تواند نمونه‌ای شاخص و یک باغ الگویی با اهداف گردشگری باشد تا دیگر علاقه‌مندان به سرمایه‌گذاری نیز بتوانند از این الگو استفاده کنند.

این طرح‌ها برای واگذاری به علاقه‌مندان به سرمایه‌گذاری آماده هستند و سرمایه‌گذاران می‌توانند با مراجعه به پژوهشکده چای، از جزئیات این برنامه‌ها مطلع شوند.

چه چیزی گردشگری علمی در پژوهشکده چای را جذاب می‌کند؟

کلکسیون‌های پژوهشکده چای، ژنوتیپ‌ها و ارقام وارداتی منحصربه‌فردی را در خود جای داده‌اند. از سوی دیگر، دستاوردهای پژوهشی در زمینه تولید و فرآوری چای و همچنین استفاده از محصولات جانبی چای با هدف ایجاد ارزش افزوده، می‌تواند جاذبه زیادی برای علاقه‌مندان ایجاد کند.

به این ترتیب، بازدید از یک مجموعه تحقیقاتی می‌تواند برای گردشگر تنها تماشای یک باغ نباشد، بلکه فرصتی برای آشنایی با تنوع گیاهی، پژوهش‌های انجام‌شده و مسیرهایی باشد که برای تولید ارزش افزوده از چای دنبال شده است.

چطور می‌توان میان گردشگری و تولید چای تعادل ایجاد کرد؟

زیرساخت‌های گردشگری در باغ‌های چای باید به‌گونه‌ای فراهم شوند که هم تجربه گردشگر را جذاب و ایمن کنند و هم به فعالیت اصلی باغ، یعنی تولید چای، آسیب نزنند.

برای ایجاد یک واحد گردشگری در باغ چای نیز ضمن رعایت الزامات مدیریت باغ چای، می‌توان از ظرفیت‌های بومی و در دسترس مناطق روستایی استفاده کرد و بستر مناسبی برای ایجاد یک واحد گردشگری کشاورزی فراهم آورد.

چه موانعی بر سر راه گردشگری کشاورزی در مناطق چای‌خیز گیلان وجود دارد؟

یکی از مهم‌ترین موانع، ضعف زیرساخت‌های دسترسی و خدمات گردشگری و همچنین کمبود سرمایه برای تجهیز و آماده‌سازی باغ‌های چای و کسب درآمد از گردشگری است.

خُرد بودن و پراکندگی مالکیت باغ‌ها، تعدد بهره‌برداران و گاه نامشخص بودن حدود اختیارات مالک و بهره‌بردار نیز برنامه‌ریزی و مدیریت یکپارچه را دشوار می‌کند.

در کنار این مسائل، کمبود آموزش و مهارت‌های گردشگری در میان چایکاران، نگرانی از آسیب به محصول و باغ، فصلی بودن فعالیت چای و نبود هماهنگی کافی میان بخش‌های کشاورزی، گردشگری و مدیریت محلی، از دیگر موانع توسعه گردشگری کشاورزی در مناطق چای‌خیز گیلان به شمار می‌رود.

کشورهای چای‌خیز چگونه تولید چای را به تجربه گردشگری تبدیل کرده‌اند؟

تجربه کشورهای چای‌خیز نشان می‌دهد که می‌توان فرآیند تولید چای را به یک محصول گردشگری تبدیل کرد؛ نه اینکه گردشگری صرفاً به بازدید از یک منظره محدود شود.

در بسیاری از کشورهای چای‌خیز، تجربه‌هایی مانند چای‌چینی توسط گردشگر، بازدید از کارخانه، تهیه چای، چشیدن و مراسم چای در قالب یک تور آموزشی و تفریحی ارائه می‌شود. حتی در برخی مناطق، اقامت در خانه‌های روستایی و همراهی با چایکاران نیز بخشی از محصول گردشگری است.

مزارع چای، چشم‌اندازهای کوهستانی و اقامتگاه‌های قدیمی باغ‌ها نیز در کنار یکدیگر به‌عنوان بخشی از جاذبه گردشگری معرفی شده‌اند.

در ایران نیز چندین واحد گردشگری کشاورزی در شمال کشور دایر است که می‌تواند برای علاقه‌مندان و گردشگران، تجربه‌ای خوب و خاطره‌ای به‌یادماندنی ایجاد کند.