از «ایل‌راه» تا تجربه سفر؛ نگاهی تازه به گردشگری عشایری

۲۷ سپتامبر، روز جهانی گردشگری، فرصتی است برای توجه به ظرفیت‌هایی که فراتر از جاذبه‌های شناخته‌شده، می‌توانند تجربه متفاوتی از سفر را برای گردشگران رقم بزنند. گردشگری عشایری یکی از این ظرفیت‌هاست؛ حوزه‌ای که در آن طبیعت، کوچ، فرهنگ، تولید، صنایع‌دستی، غذاهای محلی و سبک زندگی، همزمان بخشی از تجربه گردشگر را شکل می‌دهند.

در همین زمینه، گفت‌وگوی ایانا با فاطمه راشکی، مشاور و دستیار رئیس سازمان امور عشایر در حوزه گردشگری عشایری، درباره وضعیت این ظرفیت، برنامه‌های توسعه آن، سهم عشایر از درآمد گردشگری، چالش‌های زیرساختی، حفظ اصالت فرهنگ عشایری و آینده هوشمند این نوع گردشگری را می‌خوانید.

 

ظرفیت گردشگری عشایری ایران امروز در چه وضعیتی قرار دارد؟

در تمام ۳۱ استان کشور ظرفیت گردشگری عشایری وجود دارد؛ چراکه ۱۰۴ ایل عشایری در سراسر کشور در حال ییلاق و قشلاق هستند و در مسیرهای کوچ، ایلراه‌ها و مناطق ییلاقی و قشلاقی تردد دارند. این جابه‌جایی نیز محدود به مرزهای یک استان نیست و عشایر در مسیر کوچ خود از استان‌های مختلف عبور می‌کنند.

این ظرفیت در فصل‌های مختلف نیز شکل متفاوتی پیدا می‌کند. در شش ماه نخست سال، استان‌های مرکزی و شمال کشور ظرفیت بیشتری برای گردشگری عشایری دارند و با حرکت به سمت فصل سرد، استان‌های جنوبی کشور می‌توانند مقصد گردشگری عشایری باشند. به این ترتیب، موضوع فصل و تفاوت میان فصل اوج گردشگری (High season) و فصل کم‌رونق گردشگری (Low season)  در گردشگری عشایری اهمیت پیدا می‌کند.

امروز بومگردی‌های عشایری و اکوکمپ‌های عشایری نیز شکل گرفته‌اند، اما یکی از مهم‌ترین مسائلی که در آسیب‌شناسی این حوزه به آن رسیده‌ایم، ضعف در بازاریابی و بازاررسانی است. برای این موضوع نیز در برنامه‌های پیش‌رو، برنامه‌های مشخصی در نظر گرفته شده تا بتوانیم در حوزه بازاریابی و بازاررسانی قوی‌تر عمل کنیم.

 

سازمان امور عشایر برای توسعه گردشگری عشایری چه برنامه‌ای دارد؟

یکی از برنامه‌های امسال، برگزاری تورهای آشنایی (Info Tour) برای آشنایی با مقاصد نوظهور گردشگری است. در این تورها، اکوکمپ‌های گردشگری، اقامتگاه‌های گردشگری عشایری و ظرفیت‌های موجود به افرادی معرفی می‌شوند که قرار است این مقاصد را به گردشگران معرفی کنند و در صنعت گردشگری اثرگذار هستند.

هدف این است که این افراد از نزدیک با این ظرفیت‌ها آشنا شوند، درباره آنها مستندسازی کنند، محتوا تولید کنند و این محتوا در شبکه‌های اجتماعی و بسترهای مجازی، هم در بخش خصوصی و هم دولتی، به نمایش گذاشته شود.

 

گردشگری چگونه می‌تواند به بهبود معیشت خانوارهای عشایری کمک کند؟

در سازمان امور عشایر تلاش شده از اقتصاد تک‌محصولی عشایر که عمدتاً بر دامپروری متکی بوده، عبور کنیم و یک معیشت مکمل و درآمد اقتصادی مکمل برای خانوارهای عشایری ایجاد شود. گردشگری عشایری یکی از برنامه‌هایی است که در این مسیر دنبال می‌شود.

عشایر برای ورود به این حوزه تشویق می‌شوند و در این مسیر، هم از تسهیلات استفاده می‌کنند و هم برنامه‌ها و مطالعاتی برای مناطق آنها انجام می‌شود تا گردشگری بتواند به‌عنوان یکی از منابع مکمل درآمدی در کنار فعالیت‌های اصلی آنها قرار گیرد.

 

مهم‌ترین کمبودهای زیرساختی گردشگری عشایری چیست؟

یکی از مسائل مهم، دسترسی به راه‌هاست. زمانی که شهر تمام می‌شود، روستا تمام می‌شود و جاده خاکی آغاز می‌شود، تازه زندگی عشایری شروع می‌شود. در واقع، ما می‌خواهیم گردشگری را به مناطقی ببریم که ذاتاً دسترسی به آنها دشوار و گاهی صعب‌العبور است.

موضوع دیگر، اقامتگاه‌هاست. در بومگردی‌های عشایری، خود عشایر امکانات لازم را فراهم می‌کنند و استانداردهایی را رعایت می‌کنند، اما در مورد چادرهای عشایری شرایط متفاوت است. این نوع اقامت مخاطب خاص خودش را دارد و بیشتر برای افرادی جذاب است که به گردشگری ماجراجویانه علاقه دارند.

خدمات بهداشتی نیز از دیگر موضوعات مهم است. در مناطق عشایری، دسترسی به خدمات بهداشتی ممکن است فاصله زیادی داشته باشد و گردشگر برای رسیدن به خانه بهداشت ناچار باشد مسیر قابل توجهی را طی کند. همین موضوع بخشی از واقعیت زندگی عشایری است و گردشگری عشایری در واقع این سبک زندگی را با همه دشواری‌هایش به گردشگر نشان می‌دهد.

حمل‌ونقل نیز به دلیل قرار گرفتن مناطق عشایری خارج از شهر و روستا و صعب‌العبور بودن برخی مسیرها، از دیگر چالش‌های این حوزه است.

 

چگونه می‌توان از تبدیل فرهنگ عشایری به یک جاذبه صرفاً نمایشی جلوگیری کرد؟

هدف این است که عشایر در مناطقی که فرهنگ خود را دارند، حفظ شوند و در کنار آن، یک معیشت مکمل برای آنها فراهم شود. زمانی که برای گردشگری عشایری برنامه‌ریزی می‌کنیم، عشایر همان زندگی واقعی خود را به گردشگر نشان می‌دهند. همین تکرار و دیده‌شدن فرهنگ می‌تواند به حفظ آن کمک کند؛ چراکه این فرهنگ چیزی نیست که صرفاً برای گردشگر ساخته شده باشد، بلکه همان چیزی است که عشایر در زندگی روزمره خود تجربه و زیست می‌کنند.

در کنار این موضوع، برنامه‌ای برای احصای بازی‌های بومی و محلی عشایر در ۳۱ استان دنبال می‌شود تا این بازی‌ها نیز فراموش نشوند و بخشی از فرهنگ عشایری حفظ شود.

وقتی عشایر اهمیت فرهنگ خود و ظرفیت آن برای جذب گردشگر را درک می‌کنند، علاقه بیشتری به ماندن در منطقه و حفظ آن فرهنگ پیدا می‌کنند. در واقع، متوجه می‌شوند که در زندگی آنها اصالت و جذابیتی وجود دارد که می‌تواند مورد توجه دیگران قرار گیرد.

نمونه‌ای از این موضوع را در مورد یک دختر عشایری دیده‌ام که پس از آشنایی با گردشگری عشایری متوجه شده بود می‌تواند از این طریق درآمد داشته باشد، محصولات خانواده‌اش را بفروشد و فرهنگ خود را معرفی کند. همین موضوع باعث شده بود به عشایر بودن خود افتخار بیشتری کند؛ حتی زمانی که وارد شهر می‌شود، لباس عشایری می‌پوشد و با آن در خیابان‌ها حضور پیدا می‌کند تا فرهنگ و اصالت خود را بیشتر به نمایش بگذارد.

اگر بتوانیم درآمد مکمل و معیشت پایدار برای عشایر فراهم کنیم، آنها بیشتر به حفظ فرهنگ خود علاقه‌مند می‌شوند. در این شرایط، فرهنگ عشایری برای گردشگر نمایش داده می‌شود، اما لزوماً نمایشی و ساختگی نیست؛ زیرا بخشی از زندگی واقعی آنهاست.

 

چه سازوکاری برای مشارکت مستقیم عشایر در درآمد گردشگری وجود دارد؟

برای مشارکت مستقیم عشایر، تسهیلات اشتغال‌زایی با کمترین بهره در نظر گرفته شده است. عشایر می‌توانند از این تسهیلات برای احداث یا توسعه بومگردی استفاده کنند.

زنجیره گردشگری عشایری نیز فقط به اقامت محدود نمی‌شود؛ اقامت، محصولات و تجربه، سه بخش مهم این زنجیره هستند و عشایر می‌توانند محصولات خود را در همین زنجیره عرضه و به فروش برسانند.

در گردشگری عشایری، سیاست این است که خود عشایر ذی‌نفع باشند. نقش سازمان، قانون‌گذاری و سیاست‌گذاری برای ایجاد این امکان است تا درآمد اقتصادی به خود عشایر برسد. اگر خانوار عشایری در حوزه دامپروری با ضعف مواجه شود، باید بتواند از حوزه‌های دیگری مانند گردشگری، صنایع‌دستی و گیاهان دارویی برای تأمین درآمد استفاده کند.

 

صنایع‌دستی و محصولات عشایری چه نقشی در گردشگری دارند؟

صنایع‌دستی می‌تواند به سوغات گردشگری تبدیل شود و اساساً گردشگری بدون صنایع‌دستی قابل تصور نیست. بسیاری از گردشگران به دنبال خرید یک صنایع‌دستی یا یادگاری از مقصد هستند.

محصولات لبنی و پروتئینی و غذاهای محلی نیز ظرفیت مهمی در این زنجیره دارند. امروز غذاهای محلی و بحث محصولات ارگانیک مورد توجه قرار گرفته و بسیاری از مردم به دنبال غذاهای خانگی و محلی هستند. بنابراین در مجموعه‌های گردشگری، چه شهری، چه روستایی و چه عشایری، این محصولات می‌توانند عرضه یا مورد استفاده گردشگران قرار گیرند و از این طریق به افزایش درآمد خانوارهای عشایری کمک کنند.

 

گردشگری عشایری ایران چگونه می‌تواند در بازارهای خارجی معرفی شود؟

ایران ۱۰۴ ایل عشایری و ۵۵۰ طایفه عشایری دارد. اگر این ظرفیت را با کشورهایی مانند مغولستان و قرقیزستان مقایسه کنیم، می‌بینیم کشورهایی با ظرفیت عشایری محدودتر توانسته‌اند از طریق مراسم و رویدادهای عشایری، گردشگران خارجی جذب کنند.

ما هنوز نتوانسته‌ایم به شکل گسترده از این ظرفیت استفاده کنیم، اما به صورت موردی، در استان فارس گردشگران خارجی وارد مناطق عشایری می‌شوند و تجربه زندگی عشایری دارند. آنها وارد چادرهای عشایری می‌شوند، شب‌مانی دارند، لباس عشایری می‌پوشند و بخشی از زندگی عشایری را از نزدیک تجربه می‌کنند و سپس به کشور خود بازمی‌گردند.

بازار هدف این نوع گردشگری نیز بیشتر گردشگرانی هستند که به تجربه‌محوری، گردشگری ماجراجویانه و طبیعت‌گردی علاقه دارند.

 

آینده گردشگری عشایری ایران چه تغییری باید بکند؟

در سال‌های آینده، فناوری با سرعت بیشتری وارد زندگی و فعالیت‌های مختلف خواهد شد. بسیاری از شغل‌ها نیز ممکن است تحت تأثیر این تحول قرار گیرند، اما گردشگری، به‌ویژه گردشگری‌های خاص مانند گردشگری عشایری، از بین نمی‌رود؛ زیرا در این حوزه تجربه‌ای به مخاطب ارائه می‌شود که باید آن را لمس و تجربه کرد و برای آن وقت گذاشت.

تصور من این است که آینده گردشگری به سمت گردشگری هوشمند حرکت می‌کند و گردشگری عشایری نیز باید هوشمند شود.

در حال حاضر، تدوین سند توسعه گردشگری هوشمند در دو استان لرستان و چهارمحال و بختیاری به‌عنوان استان‌های پایلوت کشور، با همکاری سازمان برنامه و بودجه و ادارات کل میراث فرهنگی در حال پیگیری است.

گردشگری عشایری در آینده به وب‌سایت هوشمند نیاز دارد و باید اپلیکیشنی داشته باشد که امکان رزرواسیون را فراهم کند. بنابراین مهم‌ترین تغییری که باید در این حوزه اتفاق بیفتد، هوشمندسازی است.

این موضوع در شورای مدیران سازمان امور عشایر نیز مطرح شده و پیگیری آن را به شکل استارتاپی دنبال می‌کنم.