راه‌اندازی سامانه ملی «نیازآب»؛ گامی به سوی مدیریت هوشمند آب کشاورزی

آب مهم‌ترین نهاده تولید در کشاورزی ایران است و با تشدید آثار تغییر اقلیم، کاهش بارندگی و افزایش فشار بر منابع آب زیرزمینی، بهره‌وری مصرف آن به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های سیاست‌گذاران و بهره‌برداران تبدیل شده است. در چنین شرایطی، تعیین دقیق نیاز آبی محصولات، علاوه بر افزایش بهره‌وری آب، در حفظ پایداری تولید و تقویت امنیت غذایی نیز نقشی تعیین‌کننده دارد.

کارشناسان حوزه آب و کشاورزی معتقدند یکی از چالش‌های دیرینه مدیریت آبیاری، تفاوت در شیوه‌های برآورد نیاز آبی محصولات بوده است. در بسیاری از موارد، آبیاری بر پایه تجربه، تقویم زراعی یا برآوردهای کلی انجام می‌شود، در حالی که نیاز واقعی هر گیاه به عواملی همچون شرایط اقلیمی، ویژگی‌های خاک، مرحله رشد، نوع محصول و شیوه مدیریت مزرعه وابسته است.

در همین راستا، سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو) با تدوین دستورالعمل FAO-56، چارچوبی استاندارد برای محاسبه تبخیر و تعرق مرجع، ضریب گیاهی و نیاز آبی محصولات ارائه کرده است؛ روشی که امروزه در بسیاری از کشورها مبنای برنامه‌ریزی آبیاری و مدیریت منابع آب به شمار می‌رود و امکان یکسان‌سازی محاسبات و افزایش دقت تصمیم‌گیری را فراهم می‌کند.

در ایران نیز پژوهشگران مؤسسه تحقیقات خاک و آب طی سال‌های اخیر برای بومی‌سازی این رویکرد، توسعه سامانه‌ای را در دستور کار قرار داده‌اند که بتواند با استفاده از داده‌های اقلیمی، خاک، گیاه و مدیریت زراعی، نیاز آبی محصولات را با دقت بیشتری برآورد کند.

نیازعلی ابراهیمی‌پاک، رئیس بخش آبیاری مؤسسه تحقیقات خاک و آب، پیش‌تر در گفت‌وگو با خبرنگار ایانا گفته بود که سامانه «نیازآب» بر پایه استانداردهای بین‌المللی، داده‌های هواشناسی، اطلاعات خاک، ویژگی‌های گیاه و الگوریتم‌های محاسباتی توسعه یافته است. به گفته وی، هدف از طراحی این سامانه تنها محاسبه میزان آب مورد نیاز محصولات نیست، بلکه ایجاد یک ابزار پشتیبان تصمیم‌گیری برای مدیریت منابع آب کشاورزی در سطوح مختلف، از مزرعه تا برنامه‌ریزی‌های کلان است.

ابراهیمی‌پاک معتقد است استفاده از داده‌های به‌روز و مدل‌های علمی می‌تواند به افزایش دقت برنامه‌ریزی آبیاری، کاهش مصرف غیرضروری آب و ارتقای بهره‌وری در تولید محصولات کشاورزی کمک کند؛ موضوعی که با توجه به محدودیت منابع آب کشور، اهمیتی دوچندان یافته است.

این رویکرد، پشتوانه علمی نیز دارد. نتایج پژوهشی که در سال ۲۰۲۴ درباره سامانه ملی نیازآب ایران منتشر شد، نشان می‌دهد این سامانه با بهره‌گیری از پایگاه‌های داده اقلیمی، خاک، گیاه و اطلاعات مکانی، امکان برآورد نیاز آبی ۱۲۵ محصول کشاورزی را در ۶۰۹ دشت کشور فراهم کرده است. پژوهشگران این مطالعه، همخوانی قابل قبول نتایج سامانه با داده‌های میدانی را از نقاط قوت آن دانسته و بر ظرفیت آن برای برنامه‌ریزی آبیاری، مدیریت منابع آب و تدوین الگوی کشت تأکید کرده‌اند.

کاربرد این سامانه تنها به مدیریت آبیاری در سطح مزرعه محدود نمی‌شود. دسترسی به اطلاعات دقیق نیاز آبی محصولات می‌تواند در تدوین الگوی کشت، تخصیص منابع آب، مدیریت حوضه‌های آبریز و تصمیم‌گیری‌های کلان بخش کشاورزی نیز نقش مؤثری ایفا کند؛ زیرا برنامه‌ریزی برای تولید پایدار، بدون شناخت دقیق نیاز آبی محصولات، امکان‌پذیر نیست.

اکنون این سامانه وارد مرحله بهره‌برداری شده است. بر اساس اطلاعیه مؤسسه تحقیقات خاک و آب، سامانه جامع «نیازآب» از طریق نشانی www.niwr.ir در دسترس بهره‌برداران، کارشناسان و مدیران قرار گرفته است. این سامانه به‌عنوان یک سامانه پشتیبان تصمیم‌گیری مبتنی بر داده‌های اقلیمی، خاک، گیاه و مدیریت زراعی، با هدف ارائه برآورد دقیق نیاز آبی گیاهان زراعی و باغی، مدیریت بهینه مصرف آب در سطح مزارع و پشتیبانی از برنامه‌ریزی منابع آب کشور طراحی شده است.

در این اطلاعیه، استفاده از به‌روزترین روش‌ها و داده‌های بین‌المللی، ایجاد وحدت رویه در تعیین نیاز آبی محصولات، پشتیبانی از سطوح مختلف تصمیم‌گیری از مدیریت کلان تا مزرعه و دسترسی آسان کاربران در هر زمان و مکان، از مهم‌ترین ویژگی‌های سامانه عنوان شده است.

همچنین سامانه «نیازآب» امکان ارائه نیاز آبی استاندارد و واقعی محصولات، محاسبه دقیق ضریب گیاهی، محاسبه تبخیر و تعرق مرجع و واقعی و تهیه نقشه‌های مکانی وضعیت نیاز آبی برای برنامه‌ریزی آبیاری را فراهم می‌کند؛ قابلیت‌هایی که می‌تواند به تصمیم‌گیری دقیق‌تر بهره‌برداران و مدیران در مدیریت مصرف آب کمک کند.

راه‌اندازی سامانه ملی «نیازآب» را می‌توان یکی از گام‌های مهم در مسیر توسعه کشاورزی داده‌محور در ایران دانست؛ رویکردی که در صورت توسعه مستمر داده‌ها، به‌روزرسانی اطلاعات و استفاده گسترده از سوی بهره‌برداران و دستگاه‌های اجرایی، می‌تواند تصمیم‌گیری درباره آبیاری را از برآوردهای تجربی به محاسبات علمی نزدیک‌تر کرده و در نهایت به افزایش بهره‌وری آب، پایداری تولید و تقویت امنیت غذایی کشور بینجامد.