جنگ؛ پیامدهای احتمالی برای امنیت غذایی

تهران-ایانا- حمله نیروهای آمریکا و اسرائیل به ایران و اقدام تلافی‌جویانه ایران علیه متحدان آمریکا در خلیج فارس، بازارهای انرژی را به‌شدت متلاطم کرده است؛ زیرا این درگیری باعث اختلال در کشتیرانی از طریق تنگه هرمز شده است؛ تنگه‌ای که تنها مسیر دریایی خلیج فارس به آب‌های آزاد محسوب می‌شود.

بر اساس گزارش وب سایت مؤسسه بین‌المللی تحقیقات سیاست غذایی، حدود ۲۷ درصد از صادرات نفت جهان، ۲۰ درصد از صادرات جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) و همچنین ۲۰ تا ۳۰ درصد از صادرات جهانی کودهای شیمیایی از جمله اوره، آمونیاک، فسفات‌ها و گوگرد از تنگه هرمز عبور می‌کند.

حملات پهپادی و موشکی به نفتکش‌ها خطر دائمی ایجاد کرده و هزینه بیمه دریایی در منطقه را به‌قدری افزایش داده که عملاً فعالیت کشتیرانی را بسیار پرهزینه کرده است. در نتیجه، از زمان آغاز درگیری‌ها، حجم عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز بیش از ۷۰ درصد کاهش یافته است.

این موسسه در گزارش خود نوشته است که اگر این درگیری طولانی شود، احتمالاً تجارت دریایی جهانی با منطقه خلیج فارس به‌شدت محدود خواهد شد. این وضعیت موجب افزایش قیمت انرژی و کودهای شیمیایی در سطح جهان می‌شود، به‌طور مستقیم امنیت غذایی کشورهای حوزه خلیج فارس را تهدید می‌کند (کشورهایی که برای واردات غلات، دانه‌های روغنی و روغن‌های نباتی به مسیر تنگه هرمز وابسته‌اند) و حتی ممکن است بر تولید و قیمت مواد غذایی در سایر مناطق جهان نیز اثر بگذارد.

پیامدهای احتمالی برای تأمین غذا در کشورهای خلیج فارس

بر اساس گزارش وب سایت مؤسسه بین‌المللی تحقیقات سیاست غذایی، کشورهای حوزه خلیج فارس به‌شدت به واردات محصولات کشاورزی وابسته‌اند.

مانند بسیاری از کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا، مصرف سرانه گندم در این کشورها بسیار بالا است و در بسیاری موارد بیش از ۱۰۰ کیلوگرم در سال برای هر نفر است. تنها استثنا عمان است که در آن برنج وارداتی نیز بخش مهمی از رژیم غذایی روزانه محسوب می‌شود.

این منطقه همچنین وابستگی زیادی به واردات روغن‌های نباتی و دانه‌های روغنی مانند سویا دارد. شکر نیز یکی از اقلام عمده وارداتی است که بخشی از آن پس از فرآوری دوباره به آفریقا و مناطق دیگر صادر می‌شود.

در ۱۸ ماه گذشته نرخ تورم مواد غذایی در این منطقه نسبتاً پایین بوده و در بیشتر کشورها کمتر از ۲ درصد در سال گزارش شده است. اما ایران استثنا بوده است. حتی پیش از جنگ کنونی نیز ایران به دلیل چالش‌های اقتصادی، تحریم‌های بین‌المللی و درگیری‌های منطقه‌ای با سال‌ها تورم مواجه بود. ایران در سپتامبر ۲۰۲۵ افزایش ۴۲ درصدی قیمت خرده‌فروشی مواد غذایی نسبت به سال قبل را گزارش کرد. همچنین قیمت خرده‌فروشی بسیاری از مواد غذایی اصلی در تهران طی ماه‌های اخیر افزایش چشمگیری داشته است.

مسیرهای جایگزین واردات در صورت بسته ماندن تنگه هرمز

این موسسه در ادامه گزارش خود می‌نویسد که اگر تنگه هرمز عملاً برای کشتیرانی بسته بماند، کشورهای خلیج فارس ناچار خواهند شد مسیرهای جایگزین واردات پیدا کنند. با این حال بخشی از غلات می‌تواند از روسیه به‌صورت زمینی از طریق ایران منتقل شود یا از سوریه و ترکیه به عراق برسد، اما این مسیرها هزینه بسیار بیشتری دارند.

عربستان سعودی ممکن است بتواند واردات خود را بیشتر از طریق بنادر دریای سرخ انجام دهد، اما حجم کشتیرانی در این مسیر نیز از دسامبر ۲۰۲۳ حدود ۶۰ درصد کاهش یافته است؛ علت آن حملات نیروهای حوثی بوده است.

اثر اختلال در کشتیرانی بر بازار انرژی و کودهای شیمیایی

کشورهای عربستان سعودی، ایران، امارات متحده عربی، کویت و عراق بیشتر نفت خام خود را از طریق تنگه هرمز صادر می‌کنند که عمدتاً به مقصد کشورهای آسیایی است. بر اساس داده‌های صندوق بین‌المللی پول، حدود ۶۰ درصد کشتی‌هایی که از تنگه هرمز عبور می‌کنند نفتکش هستند. از زمان آغاز درگیری در ۲۸ فوریه، تردد نفتکش‌ها در منطقه تقریباً متوقف شده و قیمت انرژی به‌شدت افزایش یافته است.

قیمت معاملات آتی نفت خام برای تحویل در مه ۲۰۲۶ بیش از ۱۰ دلار در هر بشکه (حدود ۱۵ درصد) افزایش یافته است. همچنین قیمت گاز طبیعی در بازار اروپا پس از حمله پهپادی به تأسیسات LNG قطر در ۳ مارس به بیش از ۶۵ یورو در هر مگاوات‌ساعت رسید و اکنون بیش از ۵۰ درصد بالاتر از سطح پیش از درگیری معامله می‌شود.

افزایش قیمت جهانی کودهای شیمیایی

مؤسسه بین‌المللی تحقیقات سیاست غذایی در ادامه گزارش خود افزوده است که کاهش شدید کشتیرانی در تنگه هرمز باعث افزایش قیمت جهانی کودهای شیمیایی نیز شده است.

کاهش صادرات گاز طبیعی (که ماده اولیه مهم در تولید کودهای نیتروژنی است) موجب افزایش قیمت‌ها شده و در عین حال صادرات کود از کشورهای خلیج فارس نیز به‌شدت کاهش یافته است.

کشورهای قطر، عربستان سعودی، بحرین و عمان از صادرکنندگان بزرگ کودهای شیمیایی، به‌ویژه اوره، فسفات دی‌آمونیوم (DAP) و آمونیاک بدون آب هستند. برخی برآوردها نشان می‌دهد تا یک‌سوم تجارت جهانی کودهای شیمیایی ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد. ایران نیز تولیدکننده بزرگ کودهای نیتروژنی است، اما صادرات آن نسبتاً محدود است.

بسیاری از کشورها برای تأمین کود به منطقه خلیج فارس وابسته‌اند. همان‌گونه که در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ دیده شد، این منطقه منبع مهمی برای جبران کاهش واردات کود از منطقه دریای سیاه و نیز محدودیت‌های صادراتی چین بود.

اگر درگیری در خلیج فارس ادامه یابد و صادرات مختل بماند، واردکنندگان ناچار خواهند شد تأمین‌کنندگان جایگزین پیدا کنند؛ هرچند این کار معمولاً با هزینه‌های بسیار بالاتر همراه خواهد بود.

افزایش قیمت کود و پیامدهای آن برای کشاورزی

بر اساس این گزارش قیمت محصولات مهم کود شیمیایی افزایش یافته است؛ به نحوی که قیمت اوره خاورمیانه در ۵ مارس به بیش از ۵۹۰ دلار در هر تن رسید که نسبت به یک هفته قبل ۹۰ دلار (۱۹ درصد) افزایش داشته است. قیمت DAP در خلیج آمریکا نیز به ۶۵۵ دلار در هر تن رسید که بیش از ۳۰ دلار (۵ درصد) افزایش نشان می‌دهد. هرچند قیمت کود هنوز به رکوردهای سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ نرسیده است، اما این افزایش هزینه در زمانی رخ می‌دهد که کشاورزان در بسیاری از نقاط جهان با کاهش قیمت غلات و دانه‌های روغنی مواجه‌اند. افزایش قیمت کود به معنای کاهش سودآوری کشاورزان است و ممکن است برخی کشاورزان را به سمت کشت محصولات کم‌مصرف‌تر از نظر نهاده‌ها یا کاهش مصرف کود سوق دهد. در کوتاه‌مدت اثر آن احتمالاً محدود خواهد بود، زیرا بسیاری از کشاورزان در نیمکره شمالی نهاده‌های موردنیاز کشت بهاره را قبلاً خریداری کرده‌اند. اما اگر جنگ ادامه پیدا کند، ممکن است تصمیمات کشت و عملکرد محصولات در نیمکره جنوبی و نیز مصرف کود در تولید برنج در جنوب و جنوب شرق آسیا تحت تأثیر قرار گیرد.

اثر افزایش قیمت انرژی بر تورم غذایی

مؤسسه بین‌المللی تحقیقات سیاست غذایی نوشته است که افزایش هزینه انرژی می‌تواند دوباره نگرانی‌ها درباره تورم جهانی مواد غذایی را تشدید کند. انرژی بخش مهمی از هزینه تولید محصولات کشاورزی و دامداری را تشکیل می‌دهد و همچنین سهم بزرگی در هزینه‌های پس از تولید مانند آسیاب کردن، حمل‌ونقل، سردخانه و فرآوری مواد غذایی دارد. از این‌رو  اثر فوری این درگیری بر امنیت غذایی بیشتر جنبه منطقه‌ای دارد.

کشورهای خلیج فارس وابستگی زیادی به واردات دارند و اگر اختلال در کشتیرانی از طریق تنگه هرمز ادامه یابد، تأمین مواد غذایی در این کشورها به‌شدت تحت تأثیر قرار خواهد گرفت. استفاده از مسیرهای جایگزین کشتیرانی نیز دشوار است و دست‌کم موجب افزایش قیمت مواد غذایی خواهد شد.

ایالات متحده اعلام کرده تلاش می‌کند اسکورت دریایی برای کشتی‌ها در خلیج فارس و تنگه هرمز فراهم کند و همچنین بیمه ریسک جنگ برای کشتی‌ها ارائه دهد. با این حال هنوز مشخص نیست این اقدامات تا چه حد مؤثر خواهد بود و آیا می‌تواند مشکل بسته شدن عملی تنگه هرمز را برطرف کند یا نه. تا ۴ مارس شرکت کشتیرانی مرسک نیز به‌طور موقت رزرو حمل بار در خلیج فارس را متوقف کرده است.

پیامدهای بلندمدت

مؤسسه بین‌المللی تحقیقات سیاست غذایی در انتهای گزارش خود آورده است که در بلندمدت، اگر صادرات نفت، گاز طبیعی مایع و کودهای شیمیایی از خلیج فارس برای مدت طولانی مختل شود، قیمت انرژی و کود در جهان بیشتر افزایش خواهد یافت و واردکنندگان ناچار خواهند شد منابع جایگزین پیدا کنند.

برای بسیاری از تولیدکنندگان کشاورزی که هم‌اکنون نیز با هزینه‌های بالای نهاده‌ها و قیمت پایین محصولات مواجه‌اند، حاشیه سود بیش از پیش کاهش خواهد یافت و این امر می‌تواند بر تصمیمات کشت و میزان استفاده از نهاده‌ها اثر بگذارد.

تجربه بحران‌هایی مانند همه‌گیری کووید-۱۹ و جنگ اوکراین نشان داده است که بازارها در نهایت می‌توانند بخشی از اثرات منفی چنین بحران‌هایی را کاهش دهند؛ البته به شرطی که کشورها از محدودیت‌های صادراتی و سیاست‌های اقتصادی رقابتی و مخرب که بحران را تشدید می‌کند، پرهیز کنند.

در مجموع، با ادامه این درگیری، خطر افزایش دوباره تورم جهانی مواد غذایی وجود دارد؛ آن هم در زمانی که در بسیاری از کشورها قیمت خرده‌فروشی مواد غذایی تازه به سطح‌های نسبتاً عادی تاریخی بازگشته بود.

منبع: موسسه بین‌المللی تحقیقات سیاست غذایی