چای ایران از یک رویا آغاز شد؛ میراث ماندگار کاشف‌السلطنه

تهران- ایانا- مسئول آموزش و ترویج پژوهشکده چای، با اشاره به زندگی و خدمات حاج محمد میرزاکاشف‌السلطنه گفت: «آقا محمدخان قاجار قوانلو، مشهور به کاشف‌السلطنه و ملقب به چایکار، فرزند اسدالله میرزاست که در اول فروردین ۱۲۴۴ هجری شمسی در شهرستان تربت حیدریه متولد شد.

به گزارش ایانا کوروش فلکرو، افزود: «وی پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی وارد وزارت امور خارجه شد و سپس با سمت دبیر دومی به سفارت ایران در فرانسه اعزام و در رشته حقوق دانشگاه سوربن به تحصیل پرداخت. او پس از حدود هشت سال به ایران بازگشت و از سوی حاکم خراسان به عنوان نایب‌العیاله تربت حیدریه منصوب شد.»

او توضیح داد: «کاشف‌السلطنه پس از قتل ناصرالدین‌شاه به سمت کنسول ایران در هند منصوب شد و در همین دوره با صنعت کشت چای در هند آشنا شد و آن را به‌صورت عملی فرا گرفت؛ وی پس از بازگشت به ایران، بذر و قلمه چای را وارد کشور کرد و کشت چای را در استان گیلان آغاز کرد.»

مسئول آموزش و ترویج پژوهشکده چای، ادامه داد: «او با بررسی شرایط اقلیمی شمال کشور، لاهیجان و تنکابن را برای کشت چای مناسب تشخیص داد و نخستین باغ‌های چای در سال ۱۲۷۹ هجری شمسی در این مناطق احداث شد. چند سال بعد نیز به پیشنهاد وی، نخستین کارخانه چای کشور در مجلس به تصویب رسید.»

او افزود: «کاشف‌السلطنه همچنین کتاب «رساله دستورالعمل زراعت چای» را تألیف کرد و در آن، مراحل کاشت، برداشت، فرآوری، چیدن برگ، درجه‌بندی، مالش و خشک‌کردن چای را آموزش داد؛ وی علاوه بر این، با واردات بذر، ماشین‌آلات و کارشناسان خارجی، نقش مهمی در توسعه صنعت چای کشور ایفا کرد.»

فلکرو گفت: «وی نهایتاً در سال ۱۳۰۸ هجری شمسی، در ۳۱ فروردین هنگام بازگشت از هند در مسیر تهران بر اثر سانحه رانندگی درگذشت؛ پیکر او بنا بر وصیتش در تپه‌های چای لاهیجان به خاک سپرده شد و آرامگاه وی امروز به موزه تاریخ چای ایران تبدیل شده است، این مجموعه در سال ۱۳۷۵ با شماره ثبت ۱۷۶۹ به ثبت رسیده و از جاذبه‌های مهم گردشگری لاهیجان محسوب می‌شود.»

پیشینه پژوهشکده چای

کوروش فلکرو در ادامه به معرفی پژوهشکده چای نیز پرداخت و گفت: «این پژوهشکده از سال ۱۳۶۳ با عنوان اداره فنی چای زیر نظر سازمان چای کشور فعالیت خود را آغاز کرد و طی سال‌های بعد با عناوین مختلف از جمله مرکز تحقیقات چای کشور و اداره کل خدمات پژوهشی چای ادامه فعالیت داد.»

مسئول آموزش و ترویج پژوهشکده چای، افزود: «از اوایل سال ۱۳۹۵ نیز همزمان با فعالیت مؤسسه تحقیقات علوم باغبانی کشور، پژوهشکده چای به‌عنوان یکی از هفت پژوهشکده تابعه این مؤسسه فعالیت می‌کند.»

به گفته او، مهم‌ترین مأموریت پژوهشکده چای، شناسایی و بررسی مشکلات تولید و فرآوری چای و ارائه راهکارهای علمی، فنی و ترویجی از طریق اجرای طرح‌های تحقیقاتی است؛ همچنین توسعه همکاری با بخش خصوصی و انتقال دانش فنی از دیگر اهداف این مجموعه به شمار می‌رود.

به‌نژادی و ارقام اصلاح‌شده چای

فلکرو با اشاره به اهمیت به‌نژادی در چای گفت: «هدف از به‌نژادی، افزایش عملکرد در واحد سطح، ارتقای کیفیت محصول و افزایش مقاومت گیاه در برابر تنش‌های زنده مانند آفات و بیماری‌ها و تنش‌های غیرزنده مانند خشکی، گرما و سرما است.»

مسئول آموزش و ترویج پژوهشکده چای، افزود: «بیشتر باغ‌های چای کشور از بوته‌های بذری قدیمی تشکیل شده‌اند که از نظر صفات مورفولوژیکی، فیزیولوژیکی و عملکردی تنوع زیادی دارند و این موضوع موجب ناهمگونی در تولید شده است.»

به گفته او، یکی از دستاوردهای مهم پژوهشکده چای معرفی دو رقم کلونی با نام‌های «کاشف» و «لاهیج» است؛ این ارقام دارای ویژگی‌هایی همچون یکنواختی صفات، رشد قوی، محصول‌دهی زودهنگام و قابلیت پیش‌بینی عملکرد هستند و می‌توانند موجب کاهش هزینه‌های تولید و تسهیل برداشت مکانیزه شوند.

فلکرو با بیان این‌که رقم «کاشف» حاصل گزینش کلونی در مناطق چای‌کاری شرق و غرب گیلان است و عملکردی بیش از شش تن برگ سبز استاندارد در هکتار دارد، اظهار داشت: «این رقم دارای کیفیت نوشابه مطلوب با میانگین امتیاز حدود ۱۸ از ۲۰ بوده و از نظر رشد، برگ‌های درشت و لطیف و فلش‌زنی زودهنگام در بهار برخوردار است.»

او همچنین با اشاره به رقم «لاهیج» که حاصل گزینش کلونی در شرق گیلان بوده و عملکردی بیش از پنج تن برگ سبز استاندارد در هکتار دارد، افزود: «این رقم نیز کیفیت نوشابه قابل قبول با میانگین امتیاز ۱۶ از ۲۰ داشته و از ویژگی‌هایی همچون رشد مناسب، برگ‌های درشت و دیرخواب بودن در پاییز برخوردار است.»

مسئول آموزش و ترویج پژوهشکده چای تأکید کرد: «توسعه کشت ارقام اصلاح‌شده چای می‌تواند نقش مهمی در افزایش بهره‌وری، بهبود کیفیت تولید و ارتقای وضعیت اقتصادی باغ‌های چای کشور داشته باشد.»