زن عشایری؛ ستون تولید، حافظ فرهنگ و سرمایه آینده جامعه

مشاور امور زنان و خانواده سازمان امور عشایر ایران، در گفت‌وگو با ایانا با تأکید بر نقش چندوجهی زنان عشایری در تولید، اقتصاد خانوار، حفظ فرهنگ و توسعه پایدار، اظهار کرد: «زنان عشایری یکی از ارکان اصلی اقتصاد خانواده عشایری هستند و نقش آنان تنها به مدیریت امور خانه محدود نمی‌شود، بلکه در تمام مراحل تولید حضور فعال و اثرگذار دارند.» مریم مومنی در گفت‌وگو با ایانا به تشریح جایگاه زن عشایر در اقتصاد خانواده می‌پردازد.

چرا نقش اقتصادی زنان عشایری کمتر دیده می‌شود؟

زنان عشایری در تمام مراحل زنجیره تولید حضور دارند؛ از نگهداری دام، تولید و فرآوری محصولات لبنی، جمع‌آوری و فرآوری محصولات گرفته تا تولید صنایع‌دستی و حتی عرضه و فروش محصولات.

جامعه عشایری با وجود آن‌که کم‌تر از دو درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌دهد، سهم قابل توجهی در تولیدات دامی کشور دارد. زنان در بخش مهمی از این تولید نقش مستقیم ایفا می‌کنند و بخش بزرگی از صنایع‌دستی اصیل عشایری نیز توسط آنان تولید می‌شود؛ محصولاتی که علاوه بر ارزش اقتصادی، بخشی از هویت فرهنگی کشور را حفظ می‌کنند.

زنان عشایری از بازیگران مهم امنیت غذایی، اقتصاد مقاومتی و توسعه پایدار به شمار می‌روند و نقش آنان فراتر از یک مشارکت خانوادگی است.

چرا مشارکت زنان عشایری در اقتصاد در آمارها کمتر نمایان است؟

زنان حدود نیمی از جمعیت جامعه عشایری کشور را تشکیل می‌دهند و بخش عمده‌ای از این زنان به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم در فعالیت‌های اقتصادی خانواده مشارکت دارند.

ساختار اقتصاد عشایری با اقتصاد شهری متفاوت است؛ فعالیت‌های اقتصادی در این جامعه عمدتاً به شکل خانوادگی انجام می‌شود و به همین دلیل بخش قابل توجهی از نقش و مشارکت زنان در آمارهای رسمی اشتغال به‌صورت مستقل ثبت نمی‌شود، در حالی که حضور آنان در چرخه تولید کاملاً مشهود و اثرگذار است.

زنان عشایری در کنار نگهداری دام و فرآوری محصولات لبنی، در تولید صنایع‌دستی، جمع‌آوری و فرآوری گیاهان دارویی، تهیه فرآورده‌های بومی، بسته‌بندی محصولات و در بسیاری از موارد بازاریابی و فروش نیز نقش دارند.

توسعه صندوق‌های اعتبارات خرد، مشاغل خانگی و آموزش‌های مهارتی در سال‌های اخیر زمینه حضور مؤثرتر زنان عشایری در فعالیت‌های اقتصادی را فراهم کرده و آموزش‌های حوزه کسب‌وکارهای آنلاین و بازاریابی دیجیتال نیز فرصت‌های جدیدی برای معرفی و عرضه مستقیم محصولات آنان ایجاد کرده است.

مهم‌تر از ارائه آمار، به رسمیت شناختن نقش اقتصادی زنان عشایری در سیاست‌گذاری‌هاست؛ زیرا زن عشایری تنها یاری‌دهنده اقتصاد خانواده نیست، بلکه یکی از ارکان اصلی تولید، حفظ معیشت، امنیت غذایی و توسعه پایدار جامعه عشایری است.

زن عشایری چگونه به پایداری تولید و معیشت کمک می‌کند؟

بسیاری از فعالیت‌های زنان عشایری در پشت صحنه زنجیره تولید قرار دارد؛ بخشی از این فعالیت‌ها اگرچه کمتر دیده می‌شود، اما در صورت انجام نشدن، بخش مهمی از چرخه تولید عشایر با اختلال مواجه خواهد شد.

لازم است نگاه سیاست‌گذاری از رویکرد حمایتی صرف به سمت رویکرد توانمندسازی و سرمایه‌گذاری بر ظرفیت‌های زنان عشایری حرکت کند؛ چرا که زنان عشایری سرمایه‌های انسانی ارزشمند کشور هستند و باید نقش آنان در برنامه‌های توسعه‌ای بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.

زندگی کوچ‌نشینی چه فرصت‌ها و محدودیت‌هایی برای زنان عشایری ایجاد کرده است؟

زندگی کوچ‌نشینی دارای دو وجه متفاوت است؛ این سبک زندگی از یک سو روحیه خوداتکایی، تاب‌آوری، همکاری خانوادگی، حفظ منابع طبیعی و انسجام اجتماعی را تقویت می‌کند و از سوی دیگر، دسترسی به برخی خدمات عمومی را دشوارتر می‌سازد.

زنان عشایری در این شیوه زندگی علاوه بر مدیریت خانواده، در مدیریت تولید، نگهداری دام، حفظ معیشت و حتی مدیریت منابع نقش محوری دارند و همین موضوع آنان را به یکی از توانمندترین زنان کشور تبدیل کرده است.

تغییرات اقلیمی چه اثری بر زندگی و مسئولیت‌های زنان عشایری گذاشته است؟

تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی و تغییر شرایط مراتع فشار قابل توجهی بر زندگی جامعه عشایری وارد کرده است؛ زنان به دلیل نقش مستقیمی که در مدیریت خانواده و تولید دارند، بیش از گذشته آثار این تغییرات را احساس می‌کنند.

افزایش مسئولیت در تأمین آب، مراقبت از دام، مدیریت مصرف منابع و حفظ معیشت خانواده، از جمله پیامدهایی است که شرایط جدید اقلیمی برای زنان عشایری ایجاد کرده است.

در برنامه‌های سازگاری با تغییرات اقلیمی باید به زنان عشایری به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کنشگران مدیریت منابع طبیعی توجه شود؛ زیرا آنان در کنار نقش تولیدی، در مدیریت روزمره منابع و حفظ پایداری زندگی عشایری نیز نقش دارند.

زنان عشایری چگونه حافظ فرهنگ و دانش بومی هستند؟

زنان عشایری حافظان اصلی فرهنگ، زبان، آداب و رسوم، هنرهای سنتی و دانش بومی جامعه عشایری هستند؛ بخش مهمی از مهارت‌هایی مانند بافت صنایع‌دستی، فرآوری محصولات دامی، شناخت گیاهان دارویی، شیوه‌های سنتی نگهداری مواد غذایی و بسیاری از ارزش‌های فرهنگی، از طریق زنان به نسل‌های آینده منتقل می‌شود.

زنان عشایری در حقیقت پیونددهنده میراث فرهنگی گذشته با آینده جامعه عشایری هستند و نقش آنان تنها به حوزه اقتصاد محدود نمی‌شود، بلکه در حفظ هویت فرهنگی این جامعه نیز جایگاهی اساسی دارند.

نسل جدید دختران عشایری چه نقشی در آینده جامعه عشایری خواهد داشت؟

امروز دختران عشایری نسبت به گذشته از فرصت‌های بیشتری برای تحصیل، آموزش‌های تخصصی و استفاده از فناوری‌های نوین برخوردار شده‌اند.

این نسل تلاش می‌کند ضمن حفظ هویت و فرهنگ عشایری، از ظرفیت‌های فضای مجازی، آموزش‌های جدید و کسب‌وکارهای نوین نیز استفاده کند.

اگر زیرساخت‌های آموزشی، ارتباطی و اقتصادی متناسب با شرایط زندگی عشایری تقویت شود، نسل جدید دختران عشایری می‌تواند نقش مؤثرتری در توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه عشایری ایفا کند.

مهم‌ترین مطالبه زنان عشایری از مسئولان چیست؟

فراهم شدن فرصت‌های برابر برای توانمندسازی مهم‌ترین مطالبه زنان عشایری است. توسعه آموزش، مهارت‌آموزی، دسترسی به بازار، حمایت از کسب‌وکارهای خرد، گسترش بیمه و خدمات حمایتی، بهبود زیرساخت‌ها و تقویت دسترسی به خدمات آموزشی و بهداشتی از مهم‌ترین نیازهای امروز زنان عشایری است.

زنان عشایری بیش از هر چیز خواهان دیده شدن توانمندی‌ها و نقش مؤثر خود در فرآیند توسعه کشور هستند.

آینده جامعه عشایری بدون حضور زنان چگونه خواهد بود؟

زن عشایری، ستون استوار خانواده، شریک اصلی تولید، حافظ فرهنگ و نماد تاب‌آوری است؛ او در کنار ایفای نقش مادری و همسری، سهم مهمی در تولید، اقتصاد خانواده، حفظ محیط‌زیست و انتقال فرهنگ و دانش بومی دارد و زنی پرتلاش، مسئولیت‌پذیر، توانمند و آینده‌نگر است.

آینده جامعه عشایری بدون حضور فعال و توانمند زنان قابل تصور نیست؛ هر اندازه در آموزش، مهارت‌آموزی، کارآفرینی و توانمندسازی زنان عشایری سرمایه‌گذاری شود، به همان میزان توسعه پایدار، امنیت غذایی، حفظ منابع طبیعی و پایداری جامعه عشایری نیز تقویت خواهد شد.

زنان عشایری نه‌تنها بخشی از جامعه عشایری، بلکه بخشی از ظرفیت راهبردی کشور برای توسعه و پیشرفت هستند.