ماهی سفید؛ گنج نقرهای دریای خزر و میراثی برای فردا
تهران- ایانا- همزمان با ۲۱ مردادماه، روز ملی دریای خزر، غلامرضا دریانبرد، عضو هیئت علمی پژوهشکده اکولوژی دریای خزر، در یادداشتی با عنوان «ماهی سفید؛ گنج نقرهای دریای خزر و میراثی برای فردا» با اشاره به کاهش ذخایر و تغییرات ساختار زیستی این گونه ارزشمند، بر ضرورت بازنگری در مدیریت صید، مقابله با صید غیرمجاز و تقویت اقدامات برای احیای ذخایر ماهی سفید و حفظ آن برای نسلهای آینده تأکید کرد.
نام دریای خزر با ماهی سفید گره خورده است. ماهی سفید فقط یک ماهی خوشخوراک و ارزشمند نیست، بخشی از طبیعت دریای خزر و یکی از مهمترین گونههای ماهیان استخوانی این دریاست. این ماهی سالهاست که در زندگی مردم سواحل جنوبی دریای خزر جایگاه ویژهای دارد و صید این ماهی برای بسیاری از صیادان منبع درآمد است و حضور آن در بازار و سفره مردم، بخشی از فرهنگ و زندگی اجتماعی مناطق شمالی کشور به شمار میرود. به همین دلیل، هر اتفاقی که برای ذخایر ماهی سفید در دریای خزر رخ دهد، فقط یک مسئله زیستمحیطی نیست بلکه میتواند بر زندگی ماهیگیران، اقتصاد جوامع ساحلی و حتی سفره مردم نیز تأثیر بگذارد.
ماهی سفید با متوسط صید سالانه 7500 تن بیش از 65 درصد از تولید ماهیان استخوانی را در آبهای ایرانی دریای خزر دارا میباشد. اگرچه تنها روش مجاز صید در این منطقه پره ساحلی است ولی صیادان غیرمجاز با استفاده از دامهای گوشگیر نامرئی نیز از ذخایر این ماهی بهرهبرداری میکنند و حدود 45 درصد از صید سالانه ماهی سفید توسط این صیادان انجام میشود. با کاهش مقدار صید و ذخایر این ماهی در آبهای ایرانی دریای خزر، برنامه بازسازی ذخایر ماهی سفید از ابتدای دهه 1360 خورشیدی تاکنون انجام شده و سالانه 150 تا 200 میلیون عدد بچه ماهی تولید و در رودخانهها رهاسازی میشود. این گونه رودکوچ بوده و در دوره تولیدمثل خود که از اواخر دیماه آغاز شده و تا نیمه دوم فروردین ماه ادامه دارد، به رودخانهها مهاجرت میکند و پس از تخمریزی دوباره به دریا بازمیگردد.
کاهش شدید مقدار صید و ذخایر ماهی سفید و همچنین تغییر در ساختار زیستی آن در سالهای اخیر، نگرانیهای زیادی را برای بقاء این گونه ارزشمند در دریای خزر موجب شده است. مقدار ذخایر ماهی سفید در چند دهه اخیر با کاهش شدیدی همراه شد و از 65 هزار تن در سال 1385 به کمتر از 35 هزار تن در سالهای اخیر رسید. همچنین طول بلوغ جنسی و آغاز تولیدمثل این ماهی که در ابتدای دهه 1360 خورشیدی 40 سانتیمتر بود با 4 سانتیمتر کاهش در سال 1395 به 36 سانتیمتر رسید. ماهی سفید همانند سایر آبزیان برای تقابل با کاهش ذخایر خود، دچار تغییر ساختاری در فیزیولوژی تولیدمثل گردید و هماکنون در اندازههای کوچکتر از قبل بالغ میشود تا کمبود ذخیره خود را جبران کند.
از جمله عواملی که موجب این تغییر ساختاری در تولیدمثل و همچنین کاهش شدید ذخیره ماهی سفید شده است میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
ـ فشار بیش از حد صید بر ذخایر ماهی سفید توسط صیادان پره و صیادان غیرمجاز، بطوریکه نرخ بهرهبرداری از ذخایر این ماهی در چند دهه اخیر همواره بیش از مقدار مجاز بود که مهمترین تهدید برای ذخایر ماهی سفید میباشد.
ـ نامناسب بودن شرایط محیطی برای تولیدمثل طبیعی و صید ماهیان مولد در مسیر مهاجرت به رودخانهها که توسط صیادان غیرمجاز با دام بسته میشود.
ـ آلودگی بیش از حد رودخانهها، برداشت شن و ماسه از مصب رودخانهها و از بین رفتن مکانهای مناسب برای زادآوری و رهاسازی بچه ماهیان
ـ تکثیر نیمه مصنوعی و کاهش تنوع ژنتیکی بهدلیل بیش از 4 دهه تولید و رهاسازی بچه ماهیان سفید در کارگاههای تکثیر شیلات و عدم توفیق تولیدمثل طبیعی
ـ عدم رعایت ضوابط و معیارهای برداشت پایدار و ماهیگیری مسئولانه توسط صیادان پره و بهویژه صید در زمان تاریکی که موجب برداشت از ذخایر جوان و نابالغ شده و بازسازی ذخایر را مختل میکند.
ماهی سفید فقط متعلق به امروز ما نیست. این ماهی بخشی از میراث طبیعی دریای خزر است و باید برای نسلهای آینده نیز باقی بماند. درصورت ادامه یافتن مدیریت صید کنونی و برداشت بیرویه از ذخایر این ماهی، در آیندهای نهچندان دور از ماهی سفید فقط خاطراتش بافی میماند. بازنگری در شیوه مدیریت صید، بهروز رسانی ضوابط و معیارهای برداشت از ذخایر با توجه به تغییرات اقلیمی و تغییر ساختاری در زندگی این ماهی، مقابله با صید غیرمجاز و برقراری امکان تکثیر طبیعی با سالم سازی و پاک سازی مسیر مهاجرت به رودخانهها و کاستن از رهاسازی بچه ماهیان حاصل از تکثیر نیمه مصنوعی از جمله اقداماتی است که امکان احیاء ذخایر ماهی سفید و بقاء آن را امکانپذیر میکند.
غلامرضا دریانبرد/ عضو هیات علمی پژوهشکده اکولوژی دریای خزر
دیدگاه تان را بنویسید