عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری بیان کرد:
راهکارهای علمی افزایش بهرهوری آب در باغها؛ از توسعه آبیاری نوین تا مدیریت هوشمند مصرف
تهران - ایانا- عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری با تشریح وضعیت مصرف آب در باغهای کشور، بر ضرورت حرکت به سمت مدیریت علمی آبیاری، توسعه فناوریهای نوین، اصلاح الگوی کشت و تقویت آموزش بهرهبرداران برای افزایش بهرهوری آب و پایداری تولید تاکید کرد.
هرمز عبادی در گفتوگو با ایانا، به تشریح مفهوم بهرهوری آب در بخش باغبانی، وضعیت موجود مصرف آب در باغهای کشور، راهکارهای علمی افزایش بهرهوری آب و چالشهای پیشروی این بخش پرداخت.
او با اشاره به مفهوم بهرهوری اظهار کرد: «بهرهوری تنها به افزایش تولید محدود نمیشود، بلکه حاصل دو مفهوم مهم اثربخشی و کارایی است. اثربخشی به معنای انجام کارهای درست و کارایی به معنای انجام درست کارهاست و زمانی که این دو در کنار یکدیگر قرار گیرند، مفهوم واقعی بهرهوری شکل میگیرد.»
در بخش کشاورزی، بهرهوری به صورت نسبت خروجی به نهادههای مصرفی تعریف میشود؛ بهگونهای که صورت این نسبت میتواند محصول، درآمد، اشتغال، امنیت غذایی یا توسعه باشد و مخرج آن آب، زمین، نیروی کار و سایر نهادههای تولید را دربر گیرد.
در ادامه گفتوگوی هرمز عبادی، عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری با خبرنگار ایانا را میخوانید.
بهرهوری آب؛ معیار مهم در مدیریت تولید محصولات باغی
در شرایطی که کشور با محدودیت شدید منابع آبی مواجه است، شاخص بهرهوری آب باید یکی از سنجههای مهم در ارزیابی، انتخاب راهبردها و بررسی عملکرد تولید محصولات باغی باشد.
بهرهوری آب معمولا به صورت نسبت مقدار محصول تولیدشده به حجم آب مصرفی بیان میشود. البته بسته به هدف مطالعه، در برخی ارزیابیها درآمد خالص یا درآمد ناخالص نیز به جای مقدار محصول در صورت این شاخص قرار میگیرد، اما در همه حالتها هدف، دستیابی به بیشترین بازده از هر واحد آب مصرفی است.
بهکارگیری راهکارهای مناسب کمآبیاری و برنامهریزی آبیاری، توسعه آبیاری تحت فشار، تحویل حجمی آب، رعایت الگوی کشت مناسب و تعدیل سطح زیرکشت آبی، از مهمترین راهبردهای ارتقای بهرهوری آب در بخش باغبانی به شمار میروند.
سه میلیون هکتار باغ؛ بخش عمده تولید باغی کشور متکی به آبیاری
محصولات باغی کشور شامل گروههای مختلفی از انواع درختان میوه، گیاهان دارویی، قارچ و محصولات گلخانهای است که از نظر نیاز آبی و بهرهوری آب و آبیاری شرایط متفاوتی دارند.
بر اساس آمارهای موجود، سطح زیرکشت کل محصولات باغی ایران بالغ بر سه میلیون هکتار است که بخش عمده آن، حدود ۹۰ درصد، به صورت آبی مدیریت میشود.
از نظر تامین آب و شیوه آبیاری، سطوح زیرکشت محصولات به سه دسته آبی، دیم و آبیاری تکمیلی تقسیم میشوند. در سطوح آبی، تمام یا بخش عمده نیاز آبی محصولات از طریق آبیاری تامین میشود و سهم بارندگی در تولید معمولا کم یا بسیار محدود است.
در باغهای دیم، هیچگونه آبیاری انجام نمیشود و بارندگی تنها منبع تامین آب برای تولید محصول است. در مناطقی که دیمکاری متداول است، آبیاری تکمیلی به عنوان راهکاری برای بهبود و تثبیت عملکرد در زمانهایی انجام میشود که بارندگی نتواند رطوبت کافی برای رشد طبیعی گیاه را فراهم کند. بر این اساس، آبیاری تکمیلی را میتوان نوعی کمآبیاری به شمار آورد.
باغداران کشور به دلیل شرایط اقلیمی خشک و نیمهخشک بسیاری از مناطق ایران، از گذشته تاکنون ناچار به استفاده از برخی راهکارهای کمآبیاری بودهاند و همواره تلاش کردهاند تجربیات خود را در این زمینه افزایش دهند. امروزه با وجود تجربیات علمی و تجهیزات موجود در دنیا، کمآبیاری نیز توسعه بیشتری یافته است.
تداوم آبیاری سنتی؛ مانع افزایش بهرهوری آب در باغها
بخش قابل توجهی از باغهای کشور همچنان با روشهای سنتی آبیاری میشوند و به همین دلیل راندمان مصرف آب پایین و میزان تلفات آب قابل توجه است.
توسعه سامانههای آبیاری تحت فشار یکی از مهمترین اقدامات انجامشده در سالهای اخیر بوده است، اما همچنان فاصله زیادی تا تجهیز کامل باغهای کشور به این سامانهها وجود دارد.
آبیاری قطرهای زیرسطحی نیز یکی از فناوریهایی است که میتواند نقش موثری در افزایش بهرهوری آب داشته باشد. در این روش، قطرهچکانها در زیر سطح خاک قرار میگیرند و آب به صورت مستقیم در اختیار ریشه گیاه قرار میگیرد.
این فناوری علاوه بر کاهش تبخیر از سطح خاک، موجب افزایش راندمان آبیاری، کاهش تنش آبی و در بسیاری از موارد افزایش عملکرد محصول میشود و در بسیاری از کشورهای دنیا به طور گسترده مورد استفاده قرار گرفته است.
با این حال، تنها نصب تجهیزات نوین آبیاری کافی نیست و مدیریت صحیح بهرهبرداری از این سامانهها اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا در صورت بهرهبرداری نادرست، بخشی از مزایای آنها از بین خواهد رفت.
برنامهریزی علمی آبیاری؛ کلید کاهش مصرف و افزایش عملکرد
برنامهریزی علمی آبیاری یکی دیگر از عوامل مهم در افزایش بهرهوری آب به شمار میرود. زمان و میزان آبیاری باید بر اساس مراحل رشد گیاه تنظیم شود، زیرا نیاز آبی همه گیاهان و از جمله درختان میوه در طول فصل رشد یکسان نیست.
شناخت دقیق مراحل حساس رشد و تامین آب مورد نیاز گیاه در این دورهها میتواند علاوه بر کاهش مصرف آب، موجب افزایش عملکرد و بهبود کیفیت محصول شود.
استفاده از فناوریهای نوین نیز لازمه مدیریت دقیق آبیاری است. بهرهگیری از سنسورهای اندازهگیری رطوبت خاک، تجهیزات هواشناسی کشاورزی، سامانههای پایش وضعیت مزرعه و ابزارهای هوشمند مدیریت آبیاری، امکان تعیین دقیقتر زمان و مقدار آبیاری را فراهم میکند.
با وجود اهمیت این فناوریها، استفاده از آنها هنوز در سطح گستردهای از باغهای کشور رواج پیدا نکرده و توسعه آنها نیازمند سرمایهگذاری، بومیسازی فناوری و حمایتهای فنی است.
نقش خاک در کاهش نیاز آبی باغها
افزایش ظرفیت نگهداری آب در خاک از طریق مصرف مواد آلی، بقایای گیاهی، کودهای دامی پوسیده و سایر اصلاحکنندههای خاک، یکی از موثرترین راهکارها برای کاهش مصرف آب در باغهاست.
این اقدامات موجب افزایش ذخیره رطوبت خاک، بهبود ساختمان خاک و کاهش نیاز به آبیاریهای مکرر خواهد شد.
استفاده از پوششهای سطح خاک برای کاهش تبخیر، جمعآوری و مدیریت آب باران، استفاده از آبهای خاکستری در موارد مجاز و اجرای عملیات مناسب در باغهای شیبدار نیز از دیگر راهکارهایی است که میتواند در افزایش بهرهوری آب نقش داشته باشد.
کمبود تجهیزات و اطلاعات؛ دو چالش مهم مدیریت آب در باغها
یکی از مهمترین چالشهای موجود در مسیر افزایش بهرهوری آب، کمبود تجهیزات و فناوریهای نوین در سطح باغهاست.
استفاده محدود از سنسورهای رطوبت خاک، سامانههای هوشمند مدیریت آبیاری و تجهیزات پایش، موجب میشود تصمیمگیری درباره زمان و میزان آبیاری با دقت کافی انجام نشود.
از سوی دیگر، اگرچه مراکز تحقیقاتی و دانشگاههای کشور طی سالهای گذشته مطالعات ارزشمندی در زمینه مدیریت آب انجام دادهاند، اما هنوز اطلاعات دقیق و کافی درباره واکنش ارقام و پایههای مختلف محصولات باغی به تنش آبی و میزان بهرهوری آب آنها در دسترس نیست.
تکمیل این اطلاعات میتواند زمینه برنامهریزی دقیقتر برای توسعه باغبانی در شرایط کمآبی را فراهم کند.
انتقال دانش به باغداران؛ حلقه مفقوده توسعه فناوریهای نوین
توسعه فناوری بدون آموزش بهرهبرداران اثربخش نخواهد بود. یافتههای پژوهشی باید از طریق برنامههای آموزشی و ترویجی به باغداران منتقل شود تا آنان بتوانند از روشهای نوین مدیریت آب و فناوریهای جدید به شکل صحیح استفاده کنند.
فرهنگسازی و نهادسازی اجتماعی نیز از ضرورتهای مدیریت منابع آب است، زیرا مسئله آب باید به یک باور عمومی در میان بهرهبرداران تبدیل شود.
زمانی که اهمیت حفاظت از منابع آب به درستی درک شود، زمینه برای پذیرش فناوریهای نوین و اجرای روشهای علمی مدیریت آب نیز فراهم خواهد شد.
همچنین پروژههای مدیریت بهینه آب در مناطق تولید محصولات باغی باید به صورت محلی و با مشارکت همه ذینفعان طراحی و اجرا شود تا متناسب با شرایط هر منطقه باشد.
اصلاح الگوی کشت؛ راهبردی فراتر از یک تصمیم فنی
در سالهای اخیر، اصلاح الگوی کشت، انتخاب محصولات و ارقام کممصرف، توسعه کشتهای گلخانهای، گسترش سامانههای نوین آبیاری، بهینهسازی مدیریت سامانههای موجود و افزایش بهرهوری آب، از جمله برنامههایی بوده که در حوزه مدیریت منابع آب مورد توجه قرار گرفته است.
اجرای کامل این برنامهها نیازمند زمان، سرمایهگذاری، مشارکت بهرهبرداران و اصلاح و بهبود حکمرانی در حوزه آب و کشاورزی است.
تغییر الگوی کشت و تعدیل سطح زیرکشت آبی تنها یک تصمیم فنی نیست، بلکه ابعاد اقتصادی و اجتماعی نیز دارد و باید به گونهای برنامهریزی شود که ضمن کاهش مصرف آب، معیشت باغداران آسیب نبیند.
مدیریت پایدار آب؛ نیازمند همکاری همه بخشها
مدیریت پایدار منابع آب در بخش باغبانی نیازمند همکاری همزمان بخشهای مختلف، از مراکز تحقیقاتی و دستگاههای اجرایی تا بهرهبرداران است.
توسعه تحقیقات کاربردی، تجهیز باغها به فناوریهای نوین، حمایت از کشاورزان، افزایش آموزش و ترویج، ارتقای فرهنگ مصرف بهینه آب و استمرار برنامههای پژوهشی، مجموعه اقداماتی است که میتواند زمینه افزایش بهرهوری آب و پایداری تولید در بخش باغبانی کشور را فراهم کند.
با توسعه دانش فنی، بهکارگیری فناوریهای نوین و مشارکت فعال بهرهبرداران، میتوان ضمن افزایش بهرهوری آب، امنیت غذایی کشور را تقویت کرد و از منابع ارزشمند آب برای نسلهای آینده به شکل مطلوبتری حفاظت کرد.
دیدگاه تان را بنویسید