دانش بومی کشاورزان؛ ظرفیتی کلیدی برای مدیریت بحران آب و افزایش تاب‌آوری در خشکسالی

حسین جعفری، دانش بومی را حاصل تجربه‌های طولانی‌مدت کشاورزان در مواجهه با شرایط اقلیمی مختلف دانست و گفت: «این نوع دانش دارای ویژگی‌هایی مانند کاربردی بودن، انتقال سینه‌به‌سینه میان نسل‌ها، کم‌هزینه بودن، قابلیت اجرا در مزرعه و پذیرش سریع توسط بهره‌برداران است.»

او در گفت‌و‌گو با ایانا با اشاره به این‌که یکی از مهم‌ترین دلایل توجه به دانش بومی، شرایط کم‌آبی و بحران منابع آب در کشور است، افزود: «کشاورزان طی سال‌ها فعالیت در شرایط خشکسالی، راهکارهایی را توسعه داده‌اند که به‌طور مستقیم با واقعیت مزرعه سازگار بوده و در زمان بحران نیز واکنش سریع و مؤثر نشان می‌دهد.»

جعفری ادامه داد: «این تجربیات معمولاً موجب کاهش تعداد دفعات آبیاری، کاهش هزینه‌های تولید و افزایش بهره‌وری آب می‌شود و به همین دلیل در شرایط کم‌آبی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.»

او با بیان این‌که مستندسازی نشدن و عدم انتقال بسیاری از دانش‌های بومی به دلیل ضعف ارتباط میان محققان و بهره‌برداران و به‌دست فراموشی سپرده شدن بخشی از این تجربیات از چالش‌های موجود است، تأکید کرد: «ضروری است این دانش‌ها جمع‌آوری، ثبت و با یافته‌های علمی روز تلفیق شوند تا امکان استفاده گسترده‌تر از آن‌ها در مدیریت منابع آب فراهم شود.»

جعفری به نقش این دانش‌ها در شرایط خشکسالی اشاره کرد و گفت: «کشاورزان با تکیه بر تجربه‌های بومی، در سال‌هایی که با کاهش بارندگی یا بحران آب مواجه می‌شوند، به‌سرعت الگوهای کشت و آبیاری خود را تغییر داده و تلاش می‌کنند با حداقل منابع آب، تولید خود را حفظ کنند.»

استادیار پژوهشی مؤسسه تحقیقات خاک و آب کشور خاطرنشان کرد: «این انعطاف‌پذیری یکی از مهم‌ترین مزیت‌های دانش بومی است که آن را به ابزاری مؤثر در مدیریت بحران تبدیل می‌کند.»

به گفته او در بسیاری از مناطق، کشاورزان بر اساس تجربه‌های عملی خود، الگوی کشت، میزان سطح زیرکشت و نوع محصول را با توجه به شرایط آب در دسترس تنظیم می‌کنند و حتی محصولات با ارزش اقتصادی بالاتر را در موقعیت‌های مناسب‌تر نسبت به منابع آب قرار می‌دهند تا ریسک کم‌آبی کاهش یابد.

جعفری تأکید کرد: «توسعه ارتباط میان دانش علمی و دانش بومی می‌تواند نقش مهمی در ارتقای بهره‌وری آب و افزایش تاب‌آوری بخش کشاورزی در برابر خشکسالی داشته باشد.»