فرونشست؛ بحران خاموش زیر پای کشاورزی ایران

شدت پدیده فرونشست زمین در برخی مناطق به مرحله‌ای رسیده که دشت‌های کشاورزی و حتی مناطق شهری را با تهدید مستقیم روبه‌رو کرده است. در دشت کاشمر، میزان فرونشست تجمعی به بیش از ۳۰ سانتی‌متر رسیده است. در جنوب تهران، منطقه ۱۸، نرخ فرونشست طی دو سال اخیر سه برابر شده و به ۳۳ سانتی‌متر در سال رسیده است. خبرگزاری مهر نیز گزارش داده که پهنه فرونشستی تهران، شامل مناطق ۱۷ تا ۲۱، زندگی حدود سه میلیون نفر را با خطر مستقیم مواجه کرده است.

استان‌های کرمان، اصفهان و فارس نیز از کانون‌های اصلی این بحران به شمار می‌روند. در برخی مناطق استان فارس، نرخ فرونشست تا ۵۶ سانتی‌متر در سال گزارش شده که از آن به‌عنوان رکوردی در سطح جهان یاد می‌شود. دشت‌های فسا و داراب نیز طی ۱۰ سال گذشته حدود ۳۲ سانتی‌متر فرونشست را تجربه کرده‌اند. در اصفهان نیز قطع کامل جریان زاینده‌رود، این استان را به‌طور گسترده در پهنه فرونشست قرار داده است.

این بحران بیش از همه دشت‌هایی را درگیر کرده که بخش مهمی از تولید محصولات کشاورزی کشور را بر عهده دارند. تغییر الگوی کشت، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، گسترش چاه‌های مجاز و غیرمجاز، خشکسالی‌های پی‌درپی و ضعف نظارت، از جمله عواملی هستند که روند فرونشست را تشدید کرده‌اند. کارشناسان از این پدیده با عنوان «زلزله خاموش ایران» یاد می‌کنند؛ بحرانی که آثار آن تنها به پایین رفتن سطح زمین محدود نمی‌شود، بلکه تخریب کانال‌های آبیاری، آسیب به شبکه‌های انتقال آب، ایجاد شکاف در زمین‌های کشاورزی و از بین رفتن دائمی ظرفیت آبخوان‌ها را نیز به دنبال دارد.

فرونشست زمین، نشست تدریجی سطح زمین در اثر برداشت بیش از اندازه از آب‌های زیرزمینی است. در لایه‌های زیرین زمین، آب در میان منافذ و فضاهای خالی رسوبات و خاک ذخیره می‌شود و آبخوان‌ها را شکل می‌دهد. زمانی که میزان برداشت آب از این آبخوان‌ها از ظرفیت تغذیه طبیعی آن‌ها، ناشی از بارندگی، برف و نفوذ آب به زمین، بیشتر شود، سطح آب‌های زیرزمینی به‌تدریج کاهش می‌یابد.

با افت سطح آب، لایه‌های بالایی زمین دیگر تکیه‌گاهی مانند گذشته ندارند. در نتیجه، وزن این لایه‌ها بر رسوبات خشک‌شده وارد می‌شود و به مرور زمان، منافذ خاک فشرده و متراکم می‌شوند. پیامد این فرآیند، پایین رفتن تدریجی سطح زمین است؛ پدیده‌ای که به دلیل از بین رفتن دائمی فضای ذخیره آب در آبخوان‌ها، برگشت‌ناپذیر محسوب می‌شود. حتی اگر دوباره آب به آبخوان بازگردد، ظرفیت پیشین آن برای ذخیره آب دیگر احیا نخواهد شد و سطح زمین نیز به وضعیت اولیه بازنمی‌گردد.

این بحران ارتباط مستقیمی با کشاورزی ایران دارد. حدود ۱۳ میلیون هکتار اراضی قابل کشت در کشور وجود دارد که نزدیک به ۸ میلیون هکتار آن به کشت آبی اختصاص یافته است؛ بخشی که وابستگی زیادی به برداشت از منابع آب زیرزمینی دارد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، تا سال ۱۴۰۴ بیش از ۷۰ درصد مخازن آب زیرزمینی ایران در نتیجه برداشت بیش از حد و طولانی‌مدت تخلیه شده‌اند و این روند به شکل‌گیری ۳۵۹ نقطه فرونشست، عمدتاً در دشت‌های کشاورزی، انجامیده است.

کارشناسان ریشه این وضعیت را به دهه ۴۰ خورشیدی نسبت می‌دهند؛ دوره‌ای که برداشت مکانیزه از آب‌های زیرزمینی گسترش یافت و نظارت کافی بر صدور مجوز حفر چاه‌ها، چه مجاز و چه غیرمجاز، وجود نداشت. در کنار این موضوع، در کلان‌شهرهایی مانند تهران، بخشی از فرونشست ناشی از برداشت مداوم آب شرب از چاه‌هاست؛ برداشتی که برخلاف مصرف کشاورزی، محدود به فصل خاصی نیست و در تمام طول سال ادامه دارد.

پیامدها و راهکارها

فرونشست زمین از دو مسیر، کشاورزی ایران را با آسیب‌های جدی مواجه می‌کند. از یک سو، افت سطح آب‌های زیرزمینی، دسترسی به منابع آب مورد نیاز برای آبیاری را کاهش می‌دهد و از سوی دیگر، خود پدیده فرونشست به زیرساخت‌های انتقال و توزیع آب آسیب می‌زند. در دشت نیشابور، یکی از قطب‌های کشاورزی کشور، افت سطح آب‌های زیرزمینی به ایجاد شکاف در زمین و تخریب بخشی از کانال‌های آبیاری منجر شده است؛ رخدادی که نشان می‌دهد پیامدهای فرونشست تنها به کاهش منابع آب محدود نمی‌شود و شبکه‌های مورد استفاده برای انتقال آب را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

این نگرانی تنها به گزارش‌های کارشناسی محدود نیست. به گزارش ایانا،‌عبدالحسین روح‌الامینی، عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس شورای اسلامی، در دیدار با وزیر جهاد کشاورزی نسبت به گسترش فرونشست زمین، به‌ویژه در شهرهای بزرگ، هشدار داده است. او ریشه این پدیده را به نحوه استفاده و مدیریت منابع آب مرتبط دانسته و تأکید کرده است که مدیریت این بحران باید متناسب با شرایط هر منطقه و در سطح محلی انجام شود.

روح‌الامینی با اشاره به نقش وزارت جهاد کشاورزی در مدیریت منابع آب، فرونشست را از موضوعاتی دانسته که این وزارتخانه می‌تواند در آن نقش مؤثری ایفا کند. به گفته او، مدیریت منابع آب و پساب باید متناسب با ظرفیت هر منطقه انجام شود. وی همچنین هشدار داده است که استفاده از چاه‌های عمیق در بسیاری از محله‌های تهران، به‌تدریج زمینه‌ساز تشدید بحران فرونشست خواهد شد؛ بحرانی که می‌تواند شهرهای بزرگی مانند تهران را بیش از پیش تحت تأثیر قرار دهد.

کارشناسان معتقدند برخلاف بسیاری از بحران‌های زیست‌محیطی، فرونشست زمین پدیده‌ای برگشت‌ناپذیر است و راهکارهای مطرح‌شده، بیش از آنکه خسارت‌های گذشته را جبران کنند، با هدف جلوگیری از گسترش بیشتر این روند ارائه می‌شوند. از جمله این راهکارها می‌توان به مسدودسازی چاه‌های غیرمجاز، اجرای طرح‌های تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، توقف برداشت آب شرب از چاه‌های واقع در پهنه‌های کشاورزی و پایش مستمر مناطق درگیر با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای اشاره کرد.

در سطح سیاست‌گذاری نیز مجلس شورای اسلامی طرح دوفوریتی کنترل فرونشست را تصویب کرده است؛ طرحی که سازمان مدیریت بحران کشور را موظف می‌کند ظرف شش ماه، پایگاه داده واحدی برای رصد این پدیده در سطح کشور ایجاد کند. با این حال، تاکنون گزارشی از اجرای کامل این طرح منتشر نشده است.

 آنچه فرونشست را از بسیاری از بحران‌های دیگر متمایز می‌کند، ماهیت برگشت‌ناپذیر آن است. زمینی که یک‌بار دچار فرونشست شده باشد، حتی با بازگشت آب به آبخوان، ظرفیت پیشین خود را برای ذخیره آب به دست نمی‌آورد و به وضعیت گذشته بازنمی‌گردد. از همین رو، اقدامات پیشنهادی برای مدیریت این بحران، نه با هدف احیای آنچه از دست رفته، بلکه برای جلوگیری از گسترش پدیده‌ای است که هر سال بخش بیشتری از دشت‌های کشاورزی و منابع آب زیرزمینی کشور را درگیر می‌کند.

خبرنگار، ریحانه رفیعی