زیست‌بوم فناوری؛ از استقرار هسته‌های نوآور تا ورود فناوری به عرصه تولید

زیست‌بوم‌های فناوری و نوآوری در سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از مسیرهای اصلی پیوند میان پژوهش، ایده‌های فناورانه و نیازهای واقعی بخش تولید مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ با این حال، موفقیت این زیست‌بوم‌ها تنها به ایجاد یک فضای استقرار محدود نمی‌شود و نیازمند فراهم شدن زیرساخت‌های تخصصی، ارتباط با بخش اجرا، حمایت از توسعه فناوری و ایجاد مسیر ورود محصولات فناورانه به بازار است.

در همین راستا، مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی با راه‌اندازی زیست‌بوم فناوری و نوآوری، تلاش کرده است بستری برای حضور و رشد شرکت‌های فناور و هسته‌های نوآور در حوزه کشاورزی فراهم کند.

فرزاد آزاد شهرکی، معاون برنامه‌ریزی و پشتیبانی مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی و عضو هیئت علمی بخش تحقیقات مهندسی گلخانه این مؤسسه در گفت‌وگو با ایانا به تشریح زیرساخت‌های ایجادشده، حمایت‌های پیش‌بینی‌شده، نقش شرکت‌های پشتیبان، فرآیند ارزیابی فناوری‌ها و برنامه‌های این زیست‌بوم برای حرکت از مرحله ایده تا تجاری‌سازی پرداخت.

چه زیرساخت‌هایی برای استقرار و توسعه هسته‌های فناور در مؤسسه فراهم شده است؟​

در نخستین گام، فضایی اختصاصی به مساحت حدود ۷۰ مترمربع برای استقرار شرکت‌های نوپا و هسته‌های فناور در نظر گرفته شده است؛ فضایی که تلاش شده علاوه بر فراهم کردن محیطی مناسب و پویا برای فعالیت، امکان تعامل و آشنایی این مجموعه‌ها با یکدیگر را نیز فراهم کند.

برای این هسته‌ها، مشاور و منتور نیز پیش‌بینی شده است تا ضمن آشنایی با ظرفیت‌های علمی و پژوهشی مؤسسه، بتوانند از توان تخصصی بخش‌های مختلف در مسیر توسعه فعالیت‌های خود بهره بگیرند.

در کنار این فضای مشترک، چند اتاق نیز برای شرکت‌هایی که مراحل اولیه رشد را پشت سر گذاشته‌اند و فعالیت‌های توسعه‌یافته‌تری دارند، اختصاص یافته است تا بتوانند فعالیت خود را در فضای مناسب‌تری دنبال کنند.

آزمایشگاه‌ها و کارگاه‌های این مؤسسه نیز در اختیار شرکت‌ها و هسته‌های فناور قرار می‌گیرد تا بتوانند در فرآیند توسعه فناوری از این ظرفیت‌ها استفاده کنند.

مؤسسه در حوزه ماشین‌های کشاورزی، کاشت، داشت و برداشت از کارگاه‌های تخصصی مناسبی برخوردار است و در بخش صنایع غذایی و پس از برداشت نیز آزمایشگاه‌های تخصصی در اختیار دارد. همچنین بخش آبیاری و زهکشی مؤسسه دارای آزمایشگاهی است که شرکت‌های مستقر در زیست‌بوم می‌توانند از امکانات آن بهره‌مند شوند.

بخش تحقیقات گلخانه و بخش هوشمندسازی مؤسسه نیز به ابزارهای دقیق اندازه‌گیری، کنترل و پایش مجهز هستند و این تجهیزات نیز در اختیار هسته‌های فناور و شرکت‌های دانش‌بنیان قرار خواهد گرفت تا بتوانند فناوری‌های خود را با تکیه بر امکانات موجود توسعه دهند.

مهم‌ترین مزیت حضور شرکت‌ها در این زیست‌بوم، صرفاً استفاده از فضای فیزیکی یا تجهیزات نیست؛ استقرار هسته‌های فناور در کنار بخش‌های تحقیقاتی، این امکان را فراهم می‌کند که آنها با چالش‌های واقعی بخش کشاورزی کشور آشنا شوند.

زمانی که این مجموعه‌ها با پژوهشگران مؤسسه، بخش‌های اجرایی و نیازهای واقعی حوزه کشاورزی ارتباط برقرار کنند، بهتر می‌توانند مسئله‌یابی انجام دهند و فعالیت‌های خود را بر اساس نیازهای کشور سامان دهند؛ در نتیجه فناوری‌هایی که توسعه می‌دهند نیازمحور خواهد بود و پاسخگوی مسائل واقعی بخش کشاورزی است.

فناوری‌های توسعه‌یافته چگونه ارزیابی و به بازار متصل می‌شوند؟​

هر جا که شرکت‌ها و هسته‌های فناور برای توسعه ایده‌ها و فناوری‌های خود به حمایت فنی نیاز داشته باشند، پژوهشگران و بخش‌های تخصصی مؤسسه آماده همکاری و ارائه خدمات مشاوره‌ای و فنی هستند.

مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی دارای مرکز آزمون و ارزیابی ماشین‌ها و تجهیزات کشاورزی است؛ مرکزی که همه تجهیزات مورد استفاده در بخش کشاورزی را مورد ارزیابی قرار می‌دهد.

این ارزیابی تنها به ماشین‌آلاتی مانند تراکتورها، ماشین‌های کشاورزی و ادوات دنباله‌بند محدود نمی‌شود، بلکه سامانه‌ها و تجهیزاتی را که در محیط‌های کنترل‌شده مورد استفاده قرار می‌گیرند نیز در بر می‌گیرد؛ تجهیزاتی مانند بخاری‌ها، فن‌ها، سامانه‌های اتوماسیون، تجهیزات هوشمندسازی و سایر سیستم‌های مورد استفاده در گلخانه‌ها و محیط‌های کنترل‌شده.

شرکت‌های نوپا و دانش‌بنیانی که در این زیست‌بوم مستقر می‌شوند، پس از آنکه فناوری یا محصول خود را توسعه دادند، می‌توانند آن را در این مرکز مورد ارزیابی قرار دهند و در صورت موفقیت، گواهی مرکز آزمون را دریافت کنند.

دریافت این گواهی صرفاً یک تأییدیه فنی نیست، بلکه زمینه استفاده شرکت‌ها از خطوط اعتباری وزارت جهاد کشاورزی را نیز فراهم می‌کند. این شرکت‌ها پس از طی مراحل ارزیابی می‌توانند از خط اعتباری مرکز توسعه مکانیزاسیون و همچنین سایر خطوط اعتباری پیش‌بینی‌شده در وزارت جهاد کشاورزی استفاده کنند تا مسیر ورود فناوری‌هایشان به بازار و عرصه تولید تسهیل شود.

چه همکاری‌هایی برای پشتیبانی از هسته‌های نوآور شکل گرفته است؟​

هم‌زمان با آغاز فعالیت این زیست‌بوم، همکاری با هشت شرکت و مجموعه آغاز شده است که عمدتاً شرکت‌های بزرگ و توانمند هستند و قرار است به‌عنوان شرکت‌های لنگر، نقش پشتیبان هسته‌های نوپا را ایفا کنند.

در همین راستا، هشت تفاهم‌نامه با این شرکت‌ها به امضا رسیده است تا علاوه بر همکاری در شناسایی مسائل و چالش‌های کشور، در نقش حامی و پشتیبان هسته‌های فناور نیز فعالیت کنند و بخشی از حمایت‌های مورد نیاز آنها را بر عهده بگیرند.

یکی از محورهای اصلی این همکاری‌ها، شناسایی نیازهای کشور در حوزه‌های بهینه‌سازی مصرف آب و انرژی است که از مهم‌ترین چالش‌های بخش کشاورزی و از محورهای اصلی فعالیت مؤسسه به شمار می‌رود. هدف این است که شرکت‌های بزرگ، هسته‌های کوچک‌تر را در مسیر توسعه فناوری همراهی کنند تا همکاری‌های مشترک به شکل مؤثرتری شکل بگیرد.

مهم‌ترین کمکی که می‌توان به این شرکت‌های فناوری برای تسهیل مسیر تجاری‌سازی فناوری‌ها کرد، ایجاد ارتباط مؤثر میان آنها، بخش اجرا و شرکت‌های بزرگ است تا ایده‌های آنها در مرحله اولیه باقی نماند و امکان ورود به عرصه اجرا پیدا کند.

هرگاه فناوری‌ها از مرحله ایده عبور کرده و به نمونه اولیه یا فناوری قابل عرضه در میدان تبدیل شوند، مؤسسه آنها را ارزیابی می‌کند و پس از دریافت گواهی مرکز آزمون، امکان استفاده از خطوط اعتباری وزارت جهاد کشاورزی برای این شرکت‌ها فراهم خواهد شد.

البته مهم‌تر از دریافت گواهی، توسعه فناوری‌ها در عرصه است. فناوری باید از حالت نمونه اولیه خارج شود و در شرایط واقعی تولید، در مزارع، گلخانه‌ها و سایر عرصه‌های کشاورزی مورد آزمایش و استفاده قرار گیرد تا بتواند مسیر تجاری‌سازی را با موفقیت طی کند.

برگزاری رویدادهای تخصصی، اطلاع‌رسانی در فضای مجازی و همکاری رسانه‌ها از مهم‌ترین ابزارهای معرفی شرکت‌ها و هسته‌های فناور با زیست‌بوم فناوری و نوآوری‌ است.

این زیست‌بوم در ابتدای مسیر فعالیت خود قرار دارد و اطلاع‌رسانی مناسب می‌تواند موجب شود مجموعه‌هایی که از این ظرفیت اطلاع ندارند، با خدمات و امکانات آن آشنا شوند. در این میان، رسانه‌ها و فضای مجازی نقش مهمی در معرفی این زیست‌بوم و جذب هسته‌های فناور خواهند داشت.

موفقیت زیست‌بوم فناوری با چه شاخص‌هایی سنجیده می‌شود؟​

یکی از نخستین اقدام‌ها برای آن‌که این زیست‌بوم از مرحله افتتاح فراتر رفته و به یک ساختار پایدار تبدیل شود، استقرار مشاور کسب‌وکار در مجموعه است تا هسته‌های فناور و شرکت‌های نوپا در مسیر توسعه فعالیت‌های خود با مشکل مواجه نشوند و فعالیت آنها نیمه‌تمام باقی نماند.

اما مهم‌ترین شاخص موفقیت این زیست‌بوم، ارزیابی فناوری‌ها در عرصه است. زمانی که فناوری‌های توسعه‌یافته در مزارع کشاورزان، گلخانه‌ها و سایر محیط‌های واقعی تولید مورد ارزیابی قرار گیرد، مسیر توسعه آنها نیز هموارتر خواهد شد.

زمانی که کشاورزان و بهره‌برداران عملکرد یک فناوری را در شرایط واقعی مشاهده کنند، نسبت به استفاده از آن اطمینان بیشتری پیدا می‌کنند و برای به‌کارگیری آن ترغیب می‌شوند. به همین دلیل، یکی از وظایف و اهداف اصلی مؤسسه این است که فناوری‌های توسعه‌یافته توسط این هسته‌ها علاوه بر ارزیابی میدانی، به بهره‌برداران نیز معرفی و ترویج شود تا زمینه استفاده گسترده‌تر از آنها فراهم شود.

در حال حاضر محدودیتی برای استقرار این هسته‌های فناور در زیست‌بوم در نظر گرفته نشده است، اما فعالیت آنها به‌صورت مستمر مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت.

عملکرد هسته‌های فناور پس از شش ماه و سپس یک سال بررسی می‌شود تا مشخص شود آیا ایده اولیه آنها از مرحله خام عبور کرده است، آیا توانسته‌اند با بخش‌های تخصصی مؤسسه ارتباط مؤثر برقرار کنند و آیا فعالیت آنها به مرحله طراحی یا توسعه یک فناوری رسیده است یا خیر.

در صورتی که این شاخص‌ها محقق شده باشد، همکاری با این شرکت‌ها ادامه پیدا خواهد کرد و حضور آنها در زیست‌بوم تمدید می‌شود تا بتوانند مسیر توسعه فناوری‌های مورد نیاز بخش کشاورزی را ادامه دهند.

امیدوارم که فعالیت این زیست‌بوم بتواند به توسعه فناوری و ارتقای دانش فنی کشور در حوزه کشاورزی کمک کند و زمینه تولید فناوری‌های کاربردی و متناسب با نیازهای واقعی این بخش را فراهم سازد.