۱۴ میلیون هکتار بیابان بحرانی؛ از هشدارهای جهانی تا راهکارهای بومی ایران
تهران- ایانا- ۱۷ ژوئن، روز جهانی مقابله با بیابانزایی و خشکسالی، فرصتی برای توجه دوباره به پدیدهای است که امروز فراتر از یک چالش زیستمحیطی، امنیت غذایی، منابع آب و پایداری تولید کشاورزی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در ایران نیز همزمان با هشدارهای جهانی درباره تشدید تخریب سرزمین، پژوهشگران و مدیران بخش کشاورزی بر مدیریت یکپارچه سرزمین، احیای اراضی تخریبشده، مدیریت چرخه آب و بهرهگیری از فناوریهای نوین برای افزایش تابآوری بخش کشاورزی تأکید دارند.
به گزارش ایانا، بر اساس تازهترین ارزیابیهای کنوانسیون مقابله با بیابانزایی سازمان ملل (UNCCD)، تخریب سرزمین و خشکسالی در بسیاری از مناطق جهان در حال تشدید است و احیای اراضی، مدیریت پایدار خاک و منابع آب و مشارکت جوامع محلی، از مهمترین راهکارهای مقابله با این روند به شمار میرود. همچنین در شانزدهمین کنفرانس اعضای این کنوانسیون (COP16) که آذر ۱۴۰۳ (دسامبر ۲۰۲۴) در ریاض عربستان سعودی برگزار شد، کشورها بر ضرورت سرمایهگذاری برای احیای سرزمین، افزایش تابآوری در برابر خشکسالی و مدیریت یکپارچه منابع طبیعی تأکید کردند.
۱۴ میلیون هکتار بیابان بحرانی در ایران
ایران به دلیل قرار گرفتن در کمربند خشک و نیمهخشک جهان، از جمله کشورهایی است که آثار بیابانزایی را بهطور مستقیم در بخش کشاورزی، منابع طبیعی و زندگی جوامع محلی تجربه میکند.
رضا افلاطونی، رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، در گفتوگو با ایانا بیان کرده است که از مجموع حدود ۳۲ میلیون هکتار اراضی بیابانی کشور، ۱۴ میلیون هکتار در وضعیت بحرانی قرار دارد و نیازمند مدیریت و اقدامات ویژه برای کنترل و مهار بیابانزایی است.
به گفته او، مدیریت چرخه آب، تصویب قانون آبخیزداری و اجرای الگوی کشت متناسب با شرایط اقلیمی، از مهمترین راهکارهای حفاظت از منابع طبیعی، حفظ تولید کشاورزی و تقویت امنیت غذایی کشور به شمار میرود.
همسویی پژوهشهای داخلی با رویکردهای جهانی
نگاهی به برنامههای پژوهشی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات) نشان میدهد بسیاری از محورهای مورد تأکید در گزارشهای UNCCD، در دستور کار پژوهشگران کشور نیز قرار گرفته است.
معاون پژوهشی سازمان تات، در گفتوگو با ایانا با اشاره به تغییر رویکرد جهانی در مقابله با بیابانزایی گفته است: «امروز در دنیا شیوه مقابله با بیابانزایی و تخریب اراضی نسبت به گذشته تغییر کرده و رویکرد غالب، مدیریت جامع و حکمرانی جامع است.»
به گفته غلامرضا صالحی جوزانی، در این رویکرد همه اجزای سرزمین، از مزرعه و گیاه تا حوزه آبخیز و کل اکوسیستم، باید بهصورت یکپارچه مدیریت شوند.
او توسعه ارقام متحمل به خشکی و شوری، مدیریت هوشمند آبیاری، اجرای طرحهای کلان مدیریت خشکسالی و تغییر اقلیم و راهاندازی مرکز پایش هوشمند الگوی تولید را از مهمترین برنامههای این سازمان برای افزایش تابآوری بخش کشاورزی و احیای اراضی تخریبشده عنوان کرده است.
صالحی همچنین استفاده از تصاویر ماهوارهای برای پایش سطح زیر کشت، تغییرات جنگلها و اجرای دقیقتر الگوی کشت را از ابزارهای جدید مدیریت منابع طبیعی دانسته که میتواند به کاهش فشار بر منابع آب و جلوگیری از گسترش تخریب سرزمین کمک کند.
از تثبیت شنهای روان تا معرفی گونههای مقاوم
در کنار این برنامهها، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور بهعنوان یکی از مؤسسات پژوهشی سازمان تات، سالهاست تحقیقات تخصصی در زمینه بیابانزدایی، کنترل گرد و غبار و احیای اکوسیستمهای طبیعی را دنبال میکند.
رئیس این مؤسسه، در گفتوگو با ایانا گفته است پژوهشگران مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور علاوه بر ارائه راهکارهای بیولوژیک و غیربیولوژیک برای تثبیت شنهای روان و کنترل گرد و غبار، بخشی از دستاوردهای خود را در عرصه اجرا نیز به کار گرفتهاند.
به گفته علی علیزاده علیآبادی، در استان خوزستان با استفاده از نهالکاری، آبخیزداری، آبخوانداری و ایجاد سطوح آبگیر باران، بخشی از کانونهای گرد و غبار کنترل شده و این تجربیات اکنون در منطقه سیستان نیز در حال اجراست.
او همچنین شناسایی گونههای مقاوم به خشکی و شوری را از دیگر محورهای پژوهشی این مؤسسه دانسته و اظهار داشته که گونههایی مانند تاغ، گز شاهی و آتریپلکس برای مناطق مختلف کشور معرفی شدهاند؛ گونههایی که علاوه بر تثبیت خاک و کاهش گرد و غبار، میتوانند در توسعه پوشش گیاهی و افزایش تابآوری سرزمین نیز نقش مؤثری داشته باشند.
نقش مردم در احیای سرزمین
یکی از محورهای مشترک میان یافتههای پژوهشگران ایرانی و توصیههای سازمان ملل، مشارکت جوامع محلی در مدیریت سرزمین است.
به گفته رئیس مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، برنامههای احیای مراتع، جنگلها و بیابانها بدون همراهی مردم بومی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. از همین رو، این مؤسسه در کنار تحقیقات فنی، مستندسازی دانش بومی و آموزش جوامع محلی را نیز دنبال میکند تا تجربههای محلی در کنار دانش روز، به احیای پایدار سرزمین کمک کند.
بیابانزدایی؛ ضرورتی برای آینده کشاورزی
آنچه از گزارشهای جهانی و پژوهشهای داخلی برمیآید، این است که بیابانزایی صرفاً به معنای گسترش اراضی بیابانی نیست؛ این پدیده با کاهش حاصلخیزی خاک، افت تولید محصولات کشاورزی، افزایش فشار بر منابع آب، تشدید گرد و غبار و کاهش تابآوری اکوسیستمها، امنیت غذایی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
از این رو، توسعه ارقام مقاوم به خشکی، مدیریت هوشمند آب، آبخیزداری، احیای پوشش گیاهی، تثبیت کانونهای بحرانی و مشارکت جوامع محلی، مجموعهای از اقدامات بههمپیوسته هستند که میتوانند علاوه بر حفاظت از منابع طبیعی، زمینه پایداری تولید کشاورزی و تأمین امنیت غذایی کشور را در سالهای آینده فراهم کنند.
دیدگاه تان را بنویسید