مدیر گروه اکولوژیک مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور بیان کرد:
فاصله پژوهش تا تجاری‌سازی؛ چالش اصلی توسعه گیاهان دارویی در ایران
تهران- ایانا- مدیر گروه اکولوژیک مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، فاصله میان تولید دانش و تجاری‌سازی را از چالش‌های مهم توسعه گیاهان دارویی دانست و پیشنهاد کرد با ایجاد پایگاه داده ملی یکپارچه و اتصال آن به سامانه ملی الگوی کشت، اطلاعات پژوهشی در خدمت تصمیم‌گیری درباره تولید، بهره‌وری منابع و توسعه بازار قرار گیرد.
مریم مکی‌زاده در گفت‌وگو با ایانا با بیان این‌که بخش مهمی از ظرفیت پژوهشی کشور در مرحله شناسایی و مطالعه باقی مانده است، اظهار کرد: «مهم‌ترین خلأ علمی و فنی در این حوزه، عبور نکردن از مرحله شناسایی به مراحل توسعه محصول و تجاری‌سازی است؛ به این معنا که با وجود تولید دانش، فاصله قابل‌توجهی میان یافته‌های پژوهشی و تبدیل آن‌ها به ارزش افزوده اقتصادی وجود دارد.»
او با اشاره به وضعیت صادرات گیاهان دارویی گفت: «با وجود پژوهش‌های انجام‌شده درباره ترکیبات مؤثره و اسانس‌ها، بیش از ۷۰ درصد صادرات گیاهان دارویی کشور همچنان به شکل مواد خام و فله انجام میشود؛ وضعیتی که نشان‌دهنده ظرفیت استفاده‌نشده برای فرآوری و عرضه محصولات با ارزش افزوده بالاتر است.»
مکی‌زاده همچنین تمرکز بخش قابل‌توجهی از تحقیقات بر چند گونه شناخته‌شده را از محدودیت‌های توسعه این حوزه دانست و افزود: «بسیاری از گونه‌های بومی دارای ارزش تجاری و برخوردار از بازار داخلی و خارجی، کمتر مورد مطالعه قرار گرفته‌اند؛ تنوع‌بخشی به موضوعات پژوهشی می‌تواند زمینه توسعه سبد محصولات و ورود به بازارهای جدید را فراهم کند.»
انتخاب گونه‌های دارویی باید با محدودیت منابع آب و ظرفیت اقلیمی متناسب باشد
مدیر گروه اکولوژیک مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور درباره معیارهای انتخاب گونه‌های مناسب برای کشت نیز توضیح داد: «انتخاب گیاهان دارویی نباید صرفاً بر اساس تقاضای بازار یا سود کوتاه‌مدت انجام شود، بلکه تناسب اکولوژیک و اقلیمی، نیاز آبی، وضعیت حفاظتی گونه و ظرفیت اقتصادی زنجیره ارزش باید به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.»
به گفته او، انتخاب گونه‌ها باید بر مبنای داده‌های اکولوژیک و ظرفیت‌های هر پهنه جغرافیایی، از جمله زاگرس، البرز و مناطق خشک، صورت گیرد. الگوی کشت ملی تدوین‌شده در مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور نیز با هدف تعیین و اولویت‌بندی گونه‌های متناسب با شرایط اقلیمی تدوین شده است.
مکی‌زاده با تأکید بر ضرورت توجه به بحران آب افزود: «گونه‌های منتخب باید با شرایط خشکسالی سازگار و کم‌آب‌بر باشند تا علاوه بر کاهش فشار بر منابع آبی، پایداری تولید در بلندمدت تضمین شود.»
او توسعه اهلی‌سازی و کشت گونه‌های اولویت‌دار در اراضی زراعی را نیز راهکاری برای کاهش فشار بر رویشگاه‌های طبیعی و حفاظت از ذخایر ژنتیکی کشور دانست و افزود: «توجیه اقتصادی برای کشاورز و امکان توسعه فرآوری و ایجاد ارزش افزوده داخلی نیز باید در انتخاب گونه‌ها لحاظ شود تا توسعه کشت به افزایش تولید مواد خام محدود نماند.»
پایگاه داده یکپارچه؛ پیشنهاد برای پیوند پژوهش با تصمیم‌گیری تولیدی
مکی‌زاده مهم‌ترین اقدام پیشنهادی خود برای تقویت نقش تحقیقات در توسعه اقتصادی گیاهان دارویی را تغییر جهت‌گیری نظام پژوهشی از «تولید دانش» به «حل مسئله و خلق ارزش» عنوان کرد و گفت: «ایجاد پایگاه داده ملی یکپارچه گیاهان دارویی و اتصال آن به سامانه ملی الگوی کشت می‌تواند یافته‌های پراکنده پژوهشی را به ابزاری برای تصمیم‌سازی عملیاتی تبدیل کند.»
او توضیح داد: «اطلاعات حاصل از پروژه‌های پژوهشی در حوزه‌هایی مانند اکولوژی، زراعت، فیتوشیمی و اقتصاد در منابع و سامانه‌های مختلف پراکنده است و این پراکندگی، تحلیل جامع و تصمیم‌گیری راهبردی را دشوار می‌کند.»
به گفته مکی‌زاده، تجمیع داده‌های اقلیمی، نیاز آبی و عملکرد گونه‌ها می‌تواند به اجرای دقیق‌تر و منطقه‌ای الگوی کشت و افزایش بهره‌وری آب و زمین کمک کند. همچنین، اتصال اطلاعات مربوط به میزان مواد مؤثره گیاهان به این پایگاه، زمینه قیمت‌گذاری متناسب با کیفیت و ردیابی محصول از مزرعه تا بازار را فراهم می‌کند.»
او افزود: «چنین زیرساختی می‌تواند نیازهای صنایع فرآوری را به تولیدکنندگان پیوند دهد و با تقویت تولید محصولات دارای ارزش افزوده بالاتر، به کاهش خام‌فروشی و افزایش رقابت‌پذیری صادرات کمک کند.»
پایش اجرای الگوی کشت گیاهان دارویی در ۳۱ استان
مکی‌زاده همچنین با اشاره به مسئولیت مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور در حوزه گیاهان دارویی گفت: «برنامه پایش گیاهان دارویی در ۳۱ استان کشور با مسئولیت او در این مؤسسه در حال اجراست و دبیرخانه گیاهان دارویی نیز در همین مؤسسه قرار دارد.»
بر اساس خبر منتشرشده در وب‌سایت مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور در ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، فرآیند پایش علمی اجرای الگوی کشت گیاهان دارویی با محوریت این مؤسسه آغاز شده است. در نخستین جلسه هماهنگی کارگروه نظارت میدانی، تعیین شاخص‌های پایش، برنامه‌ریزی برای بازدیدهای استانی، تشکیل تیم‌های تخصصی و تدوین سازوکارهای گزارش‌دهی و مستندسازی علمی از محورهای مطرح‌شده بود.
این برنامه تخصصی، از مرکز پایش الگوی تولید کشاورزی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی که به گفته مکی‌زاده مسئولیت پایش محصولات کشاورزی را بر عهده دارد، متمایز است.
از دیدگاه این پژوهشگر، توسعه پایدار گیاهان دارویی به پیوند مؤثرتر پژوهش با نیازهای تولید و بازار وابسته است؛ پیوندی که در کنار انتخاب گونه‌های متناسب با اقلیم و منابع آب، می‌تواند زمینه عبور از فروش مواد خام به سمت تولید محصولات باکیفیت و ارزش افزوده بیشتر را فراهم کند.
دیدگاه تان را بنویسید