نقش آفرینی موثر مروجان کشاورزی در شرایط جنگی و ۱۰ راهبردهای عملیاتی

تهران- ایانا- دنیای امروز، به طور فزاینده‌ای در معرض تحولات سریع و غیرقابل پیش‌بینی قرار گرفته است. چارچوب‌های VUCA (Volatility, Uncertainty, Complexity, Ambiguity) و BANI (Brittle, Anxious, Non-linear, Incomprehensible) ابزارهای تحلیلی قدرتمندی برای درک این محیط پیچیده فراهم می‌آورند.

وضعیت اخیر کشور، با تشدید تنش‌های بین‌المللی و آغاز درگیری‌های نظامی، شرایطی را ایجاد کرده که به شدت این مفاهیم را در بخش کشاورزی برجسته می‌سازد؛ حملات گسترده به زیرساخت‌های حیاتی، اختلال در زنجیره‌های تأمین، و افزایش تنش‌های روانی، شکنندگی (Brittle) سیستم‌های تولیدی، اضطراب (Anxious) فراگیر، روابط غیرخطی (Non-linear) بین عوامل مختلف و دشواری فهم (Incomprehensible) کامل ابعاد بحران را نمایان ساخته است.

در چنین شرایطی، بخش کشاورزی به عنوان ستون فقرات امنیت غذایی، نیازمند رویکردهای راهبردی و عملیاتی برای حفظ و ارتقاء تاب‌آوری خود است. نقش متخصصان و کارشناسان ترویج کشاورزی در این میان، فراتر از انتقال دانش فنی، به مثابه معماران تاب‌آوری در صف اول تولید و تأمین غذای کشور حیاتی است.

این یادداشت راهبردهای کلیدی را در ۱۰ محور اصلی، با رویکردی تحلیلی و عملیاتی، برای فعالان این عرصه تشریح می‌کند.

۱۰ راهبرد عملیاتی برای ارتقاء تاب‌آوری بخش کشاورزی در شرایط جنگی (مبتنی بر مفاهیم VUCA و BANI):

مدیریت جامع ریسک ایمنی و بقا:

ارزیابی مستمر وضعیت امنیتی: مروجان کشاورزی باید با پایش دقیق نوسانات امنیتی و مناطق در معرض خطر، اطلاعات به‌روز را در اختیار تولیدکنندگان قرار دهند.

تقویت زیرساخت‌های حیاتی: با توجه به شکنندگی زیرساخت‌ها، ارائه راهنمایی‌های فنی برای مقاوم‌سازی مزارع، انبارها، تأسیسات آبی و واحدهای دامپروری در برابر حملات احتمالی ضروری است.

حمایت روانشناختی در شرایط اضطراب: برنامه‌ریزی برای ارائه خدمات حمایتی روانشناختی و کاهش اضطراب تولیدکنندگان، به ویژه در مناطق آسیب‌دیده.

حضور میدانی هدفمند و اعتبارسنجی اطلاعات:

ایجاد شبکه‌های جمع‌آوری اطلاعات موثق: در محیط ابهام جنگ، مروجان کشاورزی باید با حضور میدانی، اطلاعات دست اول را از تولیدکنندگان جمع‌آوری و اعتبارسنجی نمایند.

کانال‌های ارتباطی امن و جایگزین: توسعه و استفاده از کانال‌های ارتباطی پایدار و امن برای تبادل اطلاعات حیاتی، به ویژه در شرایط اختلال در شبکه‌های رایج.

تقویت همبستگی اجتماعی: ترویج فرهنگ حمایت متقابل و همکاری جمعی بین تولیدکنندگان به منظور کاهش اثرات اضطراب و افزایش تاب‌آوری.

اولویت‌بندی محصولات استراتژیک و تاب‌آور:

تمرکز بر زنجیره‌های غذایی امن: هدایت سرمایه‌گذاری و تولید به سمت محصولات کلیدی تأمین‌کننده امنیت غذایی (غلات، حبوبات، پروتئین‌ها) با کمترین وابستگی به نهاده‌های وارداتی و زنجیره تأمین پایدارتر.

ترویج مدل‌های تولید با بازده غیرخطی: اولویت دادن به محصولات و فرآیندهای که در آن‌ها ورودی‌های کوچک، منجر به خروجی‌های بزرگ و پایدار می‌شوند، به ویژه در زمینه بهره‌وری آب و انرژی.

تنوع‌بخشی پایدار: تشویق به تنوع‌بخشی در مزارع و واحدهای تولیدی به منظور کاهش ریسک و افزایش انعطاف‌پذیری در برابر اختلالات.

مدیریت بهینه و پایدار منابع در شرایط محدودیت:

بهینه‌سازی مصرف آب و نهاده: در شرایط نوسان منابع و عدم قطعیت در تأمین، اجرای تکنیک‌های کاهش مصرف آب (مانند آبیاری هوشمند) و بهینه‌سازی مصرف نهاده‌ها الزامی است.

توسعه راهکارهای تولید خوراک دام در محل: ترویج استفاده از ضایعات کشاورزی، کشت علوفه فشرده و تولید مکمل‌های خوراک دام به منظور کاهش وابستگی به واردات.

حفاظت از منابع آبی: ارائه پروتکل‌های فنی برای صیانت از منابع و تأسیسات آبی در برابر حملات احتمالی.

حفاظت از ذخایر استراتژیک و دانش بومی:

امن‌سازی ذخایر ژنتیکی و نهاده‌ها: اولویت دادن به حفاظت فیزیکی و امنیتی از بانک‌های بذر، انبار نهاده‌ها و مراکز ذخیره‌سازی محصولات برای جلوگیری از شکنندگی سرمایه‌های تولیدی.

مستندسازی و انتقال دانش بومی: در شرایطی که درک کامل بحران دشوار است، تجربیات و دانش بومی می‌تواند به عنوان پایه‌ای برای راهکارها عمل کند.

مدیریت ارتباطات و مقابله با جنگ اطلاعاتی:

ایجاد کانال‌های ارتباطی موازی و امن: طراحی سازوکارهایی برای ارتباط مستمر و پایدار با تولیدکنندگان، حتی در صورت اختلال در شبکه‌های ارتباطی رایج.

مقابله نظام‌مند با شایعات: استقرار سازوکارهایی برای شناسایی، تحلیل و مقابله فعال با شایعات و اطلاعات نادرست که با هدف تضعیف روحیه و ایجاد ابهام و نوسان در بازار منتشر می‌شوند.

تقویت همبستگی و شبکه‌های حمایتی محلی:

تدوین پروتکل‌های همکاری بین تولیدکنندگان: تشویق به سازماندهی گروه‌های تولیدی و حمایتی مشترک برای تبادل منابع، دانش و نیروی کار، به منظور افزایش تاب‌آوری در برابر شکنندگی سیستم‌ها.

ایجاد سازوکارهای اشتراک منابع: توسعه مدل‌هایی برای اشتراک‌گذاری ماشین‌آلات، نهاده‌ها و دانش فنی در سطوح محلی، که پیچیدگی‌های تأمین را تسهیل کند.

انعطاف‌پذیری استراتژیک و سازگاری پویا:

برنامه‌ریزی مبتنی بر سناریوهای بحران: تدوین برنامه‌های تولیدی و مدیریتی انعطاف‌پذیر که قابلیت تطبیق سریع با تغییرات غیرقابل پیش‌بینی (نوسان، عدم قطعیت) و شرایط غیرخطی را داشته باشند.

توسعه ظرفیت‌های سازگاری: آموزش و توانمندسازی تولیدکنندگان برای پذیرش تغییر و سازگاری پویا با شرایط متغیر و پیچیده محیط.

حفاظت از زیرساخت‌ها و دارایی‌های تولیدی:

تدوین دستورالعمل‌های فنی حفاظت از تأسیسات: ارائه راهنمایی‌های تخصصی برای مقاوم‌سازی و ایمن‌سازی مزارع، باغات، انبارهای محصولات، واحدهای دامی و شیلاتی در برابر خطرات ناشی از جنگ، به منظور کاهش شکنندگی آن‌ها.

پیش‌بینی و کاهش اثرات حملات: تحلیل پیامدهای غیرخطی حملات احتمالی بر زیرساخت‌ها و ارائه راهکارهای پیشگیرانه.

هم‌افزایی نهادی و مشارکت در مدیریت بحران:

ایجاد سازوکارهای هماهنگی بین‌بخشی: تسهیل ارتباط و همکاری مؤثر بین مروجان کشاورزی، تولیدکنندگان، سازمان‌های دولتی (جهاد کشاورزی، مدیریت بحران، وزارت دفاع، نیروهای مسلح) و نهادهای مردمی، برای مدیریت پیچیدگی‌های بحران.

نقش در تدوین سیاست‌های اضطراری: مشارکت فعال مروجان کشاورزی در ارزیابی میدانی، ارائه بازخورد و کمک به تدوین سیاست‌ها و دستورالعمل‌های اضطراری در بخش کشاورزی، به ویژه در شرایطی که درک کامل ابعاد بحران دشوار است.

 شرایط جنگی کنونی، بخش کشاورزی را در قلب یک محیط با ویژگی‌های نوسان، عدم قطعیت، پیچیدگی، ابهام، شکنندگی، اضطراب، غیرخطی بودن و دشواری فهم قرار داده است؛ تاب‌آوری پایدار در این شرایط نیازمند رویکردهای راهبردی، تحلیل عمیق بحران، و اجرای دقیق راهبردهای عملیاتی است.

مروجان کشاورزی با درک این مفاهیم و به‌کارگیری راهبردهای پیشنهادی، می‌توانند نقشی کلیدی در حفظ امنیت غذایی، حمایت از تولیدکنندگان و تضمین بقای بخش کشاورزی در این دوره حساس ایفا نمایند. ارتقاء ظرفیت‌های سازگاری و تاب‌آوری باید به عنوان یک اولویت ملی در دستور کار قرار گیرد.

عبداله موموندی | مشاور معاون آموزش و ترویج سازمان تات در امور ترویج کشاورزی