تنوع زیستی در مزارع اوگاندا

تهران-ایانا- استفاده از بذرهای بومی مقاوم، ترکیب کشت قهوه با موز یا احیای جمعیت گرده‌افشان‌ها نشان می‌دهد که تنوع زیستی تنها یک مفهوم انتزاعی برای دانشمندان و فعالان محیط‌زیست نیست. این تنوع، مجموعه‌ای از اقدامات عملی و ملموس است که کشاورزان در کار روزمره خود اجرا می‌کنند و نقش حیاتی در امنیت غذایی و حفاظت از محیط زیست ایفا می‌کند.

سیستم‌های کشاورزی و غذایی وابسته به هزاران گونه محصولات زراعی و دامی، ماهی‌ها و انواع نژادها هستند که تنوع ژنتیکی آنها را تضمین می‌کند. علاوه بر این، دست‌کم ۵۰ هزار گونه وحشی در سطح جهان برای غذا، انرژی، دارو، مواد اولیه و دیگر مصارف استفاده می‌شوند. با این حال، تغییرات کاربری زمین، تغییرات اقلیمی و بهره‌برداری بیش از حد باعث کاهش تنوع زیستی در جهان شده و آینده غذا را در معرض تهدید قرار داده است.

در شهرستان لوویرو، اوگاندا، «جین ناکاندی سبیالا»، کشاورز قهوه و موز، مدیریت «بانک بذر جامعه توزیمبه کاسالا» را نیز بر عهده دارد. مأموریت این بانک حفظ بذرهای بومی است که عنصر بنیادی حفظ تنوع محصولات کشاورزی در مزارع به شمار می‌رود. جین می‌گوید بذرهای بومی می‌توانند تا ده بار دوباره کاشته شوند، در حالی که بذرهای تقویت‌شده سالانه نیاز به جایگزینی دارند و رشد آنها بدون استفاده از آفت‌کش‌ها یا مقادیر زیاد کود دشوار است.

پیش‌تر یافتن بذرهای بومی در فروشگاه‌ها و بازارها دشوار بود، اما پس از برگزاری دوره‌های آموزشی فائو درباره مزایای این بذرها، «ما به سراغ بزرگان روستا رفتیم تا این بذرها را جمع‌آوری و شروع به کاشت آنها کنیم.»

با گذشت زمان، جین و دیگر کشاورزان توانستند مقادیر قابل توجهی از محصولات مانند انواع بومی ذرت و لوبیا را پرورش دهند. به گفته او، «مزیت این بذرها مقاومت بالای آنهاست؛ آنها در برابر بیماری‌ها مقاوم و نسبت به آفات کمتر آسیب‌پذیرند، در مقایسه با محصولات تجاری.»

آفات یکی از چالش‌های کشاورز دیگری به نام «جان کاگوا توجونگه» نیز هست. سمپاشی برای مقابله با آفات، علاوه بر هزینه‌بر بودن، به جمعیت زنبورها، سایر حشرات و کرم‌های خاکی آسیب می‌رساند و روی میوه‌های قهوه اثر منفی دارد. برای مقابله با «سوسک شاخه قهوه سیاه» که شاخه‌ها را خشک می‌کند، جان می‌گوید: «ما از تله‌ها استفاده کرده‌ایم.»

با بهره‌گیری از آموزش‌های فائو، او همچنین به حذف علف‌های هرز و شاخه‌های غیرمثمر که محل تولید آفات هستند، توجه ویژه دارد و از مواد محلی مانند صابون، آب و اتانول برای جذب حشرات استفاده می‌کند. جان می‌گوید: «روش ساده است، اما بسیار مؤثر.»

کمبود طولانی‌مدت آب، تشدید شده توسط جنگل‌زدایی و تغییرات اقلیمی، چالش مهم دیگری برای کشاورزان اوگانداست. جان توضیح می‌دهد: «در فصل خشک مشکلات زیادی داریم؛ قهوه تقریباً خشک می‌شود. به همین دلیل کانال‌های زهکشی در باغ ایجاد می‌کنیم تا آب برای قهوه حفظ شود.» او موزها را میان درختان قهوه می‌کارد تا بخشی از یک سیستم کشاورزی-جنگلداری باشد و سلامت و پایداری محصولات را افزایش دهد.

درختان موز قهوه را از تابش مستقیم آفتاب محافظت کرده و رطوبت خاک را حفظ می‌کنند، در حالی که حشرات کوچک، کرم‌های خاکی و سایر موجودات خاک را هوا می‌دهند و نفوذ آب حتی در باران‌های سبک آسان می‌شود. مالچ نیز موریانه‌ها را جذب و در تجزیه خاک کمک می‌کند و حاصلخیزی خاک را افزایش می‌دهد. گل‌های قهوه نیز سایر گرده‌افشان‌های طبیعی مانند زنبورها و پروانه‌ها را جذب می‌کنند.

این اقدامات باعث شده محصول ۱.۲ هکتار زمین جان از حدود ۹۰ کیلوگرم قهوه به سالانه بین ۴۸۰ تا ۷۲۰ کیلوگرم افزایش یابد و امکان برداشت تقریباً در تمام طول سال فراهم شود.

گرده‌افشانی نیز دغدغه اصلی «ویلسون کاباگامبه» است، که یک پروژه زنبورداری تحت حمایت فائو در شهرستان ناکاسکه رهبری می‌کند. او می‌گوید: «قبل از آموزش‌های مدرسه مزرعه فائو، حتی زمین‌های بزرگ ذرت هم با بلال‌های بی‌دانه مواجه بودند که نشانه کمبود گرده‌افشانی بود.»

در مورد قهوه نیز دانه‌های خالی میوه‌ها نشانه عدم گرده‌افشانی بودند. تخریب زیستگاه‌های طبیعی زنبورها و استفاده گسترده از مواد شیمیایی جمعیت زنبورها و دیگر گرده‌افشان‌ها را کاهش داده بود.

برای حل این مشکل، پروژه فائو با عنوان «یکپارچه‌سازی تنوع زیستی در بخش‌های کشاورزی برای اجرای چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ-مونترال» بیش از ۵۰۰ کندوی زنبور عسل در منطقه ناکاسکه ایجاد کرده است. این اقدام علاوه بر افزایش تولید محصولات، منبع درآمد اضافی از عسل و فرآورده‌های جانبی زنبورها برای کشاورزان فراهم کرده است.

تنوع زیستی، چه از طریق بذرهای محلی متنوع و چه گرده‌افشان‌هایی که رشد طیف وسیعی از محصولات و گیاهان وحشی را ممکن می‌سازند، در هسته سیستم‌های کشاورزی و غذایی و در قلب فعالیت‌های کشاورزان قرار دارد.

سازمان فائو در حال تلاش برای یکپارچه‌سازی تنوع زیستی در سیاست‌ها و شیوه‌های کشاورزی در کشورهای مختلف از جمله اوگاندا، جمهوری دموکراتیک خلق لائوس و ماداگاسکار است.

در قالب این پروژه، فائو یک «سفر آموزشی» برگزار کرده تا کشاورزان و کارشناسان کشاورزی بتوانند شیوه‌های متنوع کشاورزی را از یکدیگر بیاموزند. استانداردسازی این شیوه‌ها، کلید افزایش تنوع زیستی و شناخت اهمیت آن در بخش کشاورزی و غذایی در سطح جهانی است.

منبع:فائو