جنگلبان؛ دیده‌بان خاموش سرزمین

رشته‌ای دود میان درختان بلوط، صدای اره‌ای که سکوت جنگل را می‌شکند یا رد تخریبی که از مسیرهای جنگلی به قلب عرصه‌های طبیعی راه پیدا کرده است، برای جنگلبان تنها یک اتفاق ساده نیست. هر یک از این نشانه‌ها می‌تواند هشداری درباره خطری باشد که اگر به‌موقع دیده و پیگیری نشود، دامنه آن از یک نقطه فراتر می‌رود.

جنگل‌های ایران امروز تنها با یک تهدید روبه‌رو نیستند. تغییر اقلیم، خشکسالی‌های پی‌درپی، افزایش خطر آتش‌سوزی، آفات و بیماری‌ها، تغییر کاربری اراضی، چرای بی‌رویه و تخریب زیستگاه‌ها، مجموعه‌ای از فشارها را بر اکوسیستم‌های جنگلی کشور وارد کرده‌اند؛ اکوسیستم‌هایی که ارزش آنها تنها به درختانشان محدود نمی‌شود.

جنگل‌ها بخشی از زیرساخت طبیعی زندگی هستند. آنها در حفظ خاک، تنظیم چرخه آب، کاهش فرسایش، کنترل روان‌آب‌ها، تعدیل شرایط اقلیمی و حفظ تنوع زیستی نقش دارند. از همین رو، تخریب جنگل تنها به معنای از بین رفتن پوشش گیاهی نیست؛ پیامدهای آن می‌تواند منابع آب، تولید کشاورزی، سکونتگاه‌های انسانی و پایداری سرزمین را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

بر اساس آمار سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، ایران حدود ۱۴ میلیون هکتار جنگل دارد؛ جنگل‌هایی که در رویشگاه‌های مختلف، از جمله زاگرس، هیرکانی، ارسباران و مناطق جنوبی کشور، پراکنده شده‌اند. در این میان، جنگل‌های زاگرس با حدود ۶ میلیون هکتار وسعت، یکی از مهم‌ترین رویشگاه‌های جنگلی ایران به شمار می‌روند؛ رویشگاهی که علاوه بر ارزش اکولوژیک، با زندگی و معیشت میلیون‌ها نفر از ساکنان مناطق زاگرسی پیوند خورده است.

در شمال ایران نیز جنگل‌های هیرکانی، که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند، از ارزشمندترین ذخایر طبیعی کشور محسوب می‌شوند؛ جنگل‌هایی با قدمت و تنوع زیستی که اهمیت آنها فراتر از مرزهای ایران است.

اما حفاظت از چنین عرصه گسترده‌ای تنها با تدوین قوانین و برنامه‌های مدیریتی انجام نمی‌شود. حفاظت زمانی معنا پیدا می‌کند که کسی در دل همین عرصه‌ها حضور داشته باشد؛ کسی که مسیرها را بپیماید، نشانه‌های تغییر را از نزدیک ببیند، تخریب را گزارش کند، در برابر تجاوز به منابع طبیعی بایستد و هنگام وقوع بحران، پیش از رسیدن بسیاری از نیروهای امدادی در محل حاضر شود.

نگهبانانی در خط مقدم طبیعت

جنگلبان تنها نگهبان چند اصله درخت نیست. مأموریت او حفاظت از اکوسیستمی است که شکل‌گیری آن دهه‌ها و گاه قرن‌ها زمان برده است. او در جریان پایش عرصه‌های طبیعی، از مسیرهای دشوار عبور می‌کند، وضعیت پوشش جنگلی را زیر نظر می‌گیرد و تغییراتی را دنبال می‌کند که ممکن است برای بسیاری از افراد در نگاه نخست دیده نشود.

پایش عرصه‌های طبیعی، جلوگیری از تخریب، مقابله با تخلفات، شناسایی تهدیدها و حضور در حوادثی مانند آتش‌سوزی، بخشی از مسئولیت‌هایی است که بر دوش نیروهای حفاظتی منابع طبیعی قرار دارد. بخشی از این کار در روزهای آرام انجام می‌شود؛ زمانی که خبری از شعله و دود نیست، اما احتمال تخلف، تخریب یا تغییر وضعیت عرصه همچنان وجود دارد.

آتش‌سوزی یکی از جدی‌ترین آزمون‌های این مسئولیت است. در بسیاری از مناطق جنگلی، زمان واکنش اهمیت حیاتی دارد. فاصله میان مشاهده نخستین دود و گسترش آتش، می‌تواند تعیین‌کننده میزان خسارت باشد. نیروهای حاضر در عرصه، در چنین شرایطی، نخستین کسانی هستند که تغییر وضعیت جنگل را می‌بینند و برای محدود کردن دامنه حادثه وارد عمل می‌شوند.

در این لحظه، جنگلبان با جنگلی روبه‌روست که دیگر تنها مجموعه‌ای از درختان و پوشش گیاهی نیست؛ عرصه‌ای است که آتش، مسیرهای دشوار، وزش باد و صعب‌العبور بودن منطقه، هر کدام می‌توانند کنترل بحران را دشوارتر کنند. حضور او در همان نقطه‌ای که حادثه آغاز شده است، بخشی از خط مقدم حفاظت از جنگل به شمار می‌رود.

آنچه حفظ می‌شود، فقط درخت نیست

از دست رفتن یک درخت، به‌ویژه در رویشگاه‌های حساسی مانند زاگرس، تنها حذف یک عنصر گیاهی نیست. کاهش پوشش جنگلی می‌تواند فرسایش خاک را افزایش دهد، توان نگهداری آب در سرزمین را کاهش دهد و زیستگاه گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری را تحت تأثیر قرار دهد.

جنگل شاید مزرعه نباشد، اما پایداری بسیاری از فعالیت‌های کشاورزی به سلامت آن وابسته است. جنگل سد نیست، اما در کاهش شدت روان‌آب‌ها و حفاظت از خاک نقش دارد. جنگل منبع مستقیم آب نیست، اما در حفظ چرخه طبیعی آب اثرگذار است.

هر نشانه تخریب در عرصه جنگلی، از قطع یک درخت تا کاهش پوشش گیاهی در یک محدوده، می‌تواند بخشی از همین تعادل را برهم بزند. پیامدهای این تغییر ممکن است بلافاصله دیده نشود، اما در طول زمان خود را در فرسایش خاک، کاهش توان نگهداری آب و آسیب به زیستگاه‌ها نشان می‌دهد.

به همین دلیل، جنگلبان در واقع از منابع پایه‌ای حفاظت می‌کند که تولید، زندگی و آینده سرزمین به آنها وابسته است. آنچه او در مسیرهای دشوار جنگلی دنبال می‌کند، فقط سلامت چند درخت نیست؛ بخشی از امنیت طبیعی و زیست‌محیطی کشور است.

حفاظت؛ مسئولیتی فراتر از یک شغل

با وجود نقش مهم جنگلبانان، حفاظت پایدار از جنگل تنها با حضور نیروهای حفاظتی امکان‌پذیر نیست. تقویت تجهیزات، استفاده از فناوری‌های نوین پایش، مدیریت علمی عرصه‌ها، آموزش و مشارکت جوامع محلی، بخش‌هایی از زنجیره حفاظت مؤثر از منابع طبیعی هستند.

جنگلبان نخستین حلقه حفاظت است، اما آخرین حلقه نیست. او می‌تواند یک نشانه تخریب را در میدان شناسایی کند، حادثه را گزارش دهد و در نخستین لحظات بحران در محل حاضر شود؛ اما تداوم حفاظت به تصمیم‌های مدیریتی، سیاست‌گذاری درست، امکانات کافی و رفتار مسئولانه جامعه نیز وابسته است.

آینده جنگل‌ها به مجموعه‌ای از تصمیم‌ها در حوزه مدیریت سرزمین، سیاست‌گذاری و رفتار اجتماعی بستگی دارد. حضور جنگلبان در عرصه ضروری است، اما حفاظت از جنگل زمانی پایدار خواهد بود که همه این حلقه‌ها در کنار یکدیگر عمل کنند.

نهم مرداد؛ روز دیده‌بانان خاموش سرزمین

جنگلبانان معمولاً زمانی دیده می‌شوند که بحرانی رخ داده است؛ زمانی که آتش به جان جنگل افتاده یا تخریبی در حال وقوع است. اما بخش اصلی کار آنها در روزهای آرام و دور از نگاه رسانه‌ها انجام می‌شود؛ در مسیرهایی که باید پایش شوند، در نشانه‌هایی که باید زود تشخیص داده شوند و در تخلفاتی که باید پیش از گسترش متوقف شوند.

آنها در سکوت مسیرهای جنگلی حرکت می‌کنند؛ میان درختان، در شیب‌ها و دره‌هایی که دسترسی به آنها آسان نیست. گاهی وظیفه اصلی‌شان ثبت یک نشانه، گزارش یک تخلف یا تشخیص تغییری است که ممکن است در نگاه نخست ناچیز به نظر برسد، اما برای سلامت عرصه طبیعی اهمیت داشته باشد.

نهم مرداد، روز قدردانی از انسان‌هایی است که از میراثی حفاظت می‌کنند که جایگزینی برای آن وجود ندارد. جنگلبانان دیده‌بانان خاموش سرزمینی هستند که ارزش آن تنها در درختانش خلاصه نمی‌شود؛ سرزمینی که آب، خاک، کشاورزی و آینده نسل‌های بعد به سلامت جنگل‌های آن وابسته است.

خبرنگار، ماریا سلیمان‌زاده