ضرورت ایجاد نظام ملی ثبت و حمایت از میراث کشاورزی ایران

به گزارش ایانا شهره سلطانی در مراسم آغاز به کار برنامه ملی شناسایی، ثبت و صیانت از نظام‌های میراث کشاورزی ایران، با اشاره به تجربه کشورهای پیشرو در این زمینه اظهار کرد: «ایران طی سال‌های گذشته فعالیت‌های خود را بر ثبت نظام‌های میراث کشاورزی در سطح بین‌المللی متمرکز کرده است، اما اکنون لازم است این اقدامات در قالب یک برنامه ملی منسجم و هماهنگ توسعه یابد.»

او با بیان این‌که چین تاکنون ۱۸۸ نظام میراث کشاورزی را در سطح ملی ثبت کرده است، افزود: «بررسی تجربه کشورهایی مانند چین، ژاپن و کره جنوبی می‌تواند در طراحی نظام ملی ایران مؤثر باشد. برخی کشورها ابتدا ثبت و حمایت از نظام‌های میراث کشاورزی را در سطح ملی آغاز کرده‌اند و سپس برای ثبت بین‌المللی آن‌ها اقدام کرده‌اند.»

سلطانی با اشاره به ثبت شش نظام میراث کشاورزی ایران در سطح بین‌المللی، از پیگیری پرونده‌های جدید خبر داد و گفت: «ظرفیت‌های ایران در این حوزه بسیار گسترده است و شناسایی و ثبت نظام‌های بیشتر می‌تواند زمینه حفاظت مؤثرتر از میراث کشاورزی کشور را فراهم کند.»

مدیر گروه پژوهشی توسعه کشاورزی و روستایی این مؤسسه، نظام‌های میراث کشاورزی را حاصل سازگاری متقابل جوامع محلی با محیط طبیعی دانست و توضیح داد: «این نظام‌ها مجموعه‌ای از تنوع زیستی، دانش سنتی، چشم‌اندازهای شاخص، شیوه‌های معیشتی، سازمان‌های اجتماعی و ارزش‌های فرهنگی را در بر می‌گیرند و همچنان به‌عنوان نظام‌هایی زنده و فعال مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند.»

او با اشاره به پیامدهای برخی الگوهای توسعه کشاورزی مدرن بیان کرد: «تجربه‌های جهانی نشان داده است که نادیده گرفتن ظرفیت‌های نظام‌های سنتی می‌تواند به تضعیف معیشت کشاورزان، کاهش ذخایر بوم‌شناختی، مهاجرت نیروی جوان از بخش کشاورزی و زوال تدریجی ارزش‌های فرهنگی منجر شود. از این رو، توجه دوباره به دانش بومی و حفاظت پویا از نظام‌های میراثی ضرورت دارد.»

سلطانی برای تشریح ارزش این دانش به برخی روش‌های سنتی کشاورزی اشاره کرد و گفت: در ملایر، کشاورزان برای محافظت از موهای انگور در برابر سرمای زمستان، روی آن‌ها خاک می‌ریزند؛ روشی که بدون نیاز به مصرف انرژی برای گرم‌کردن محیط، از تاکستان‌ها محافظت می‌کند و توجه کارشناسان خارجی را نیز به خود جلب کرده است. همچنین در برخی باغ‌های سنتی، شیوه‌های خاص مدیریت و نگهداری آب، حاصل تجربه نسل‌های متوالی کشاورزان است.»

او با تأکید بر این‌که ثبت میراث کشاورزی نباید به ثبت یک محصول یا شیوه تولید محدود شود، افزود: «آنچه اهمیت دارد، شناسایی و حفاظت از مجموعه به‌هم‌پیوسته‌ای است که در طول زمان شکل گرفته و توانسته است در برابر محدودیت‌های محیطی تاب‌آوری داشته باشد.»

مدیر گروه پژوهشی توسعه کشاورزی و روستایی مؤسسه پژوهش‌های برنامه‌ریزی، اقتصاد کشاورزی و توسعه روستایی، حمایت‌های هدفمند از کشاورزان و جوامع محلی را از الزامات حفاظت از این میراث دانست و گفت: «می‌توان با بهره‌گیری از ظرفیت‌های حمایتی موجود، زمینه حفظ نظام‌های میراثی، بهبود معیشت کشاورزان و تقویت جایگاه محصولات بومی در بازارهای داخلی و بین‌المللی را فراهم کرد.»

به گفته سلطانی، توسعه گردشگری پایدار کشاورزی و روستایی و گردشگری غذایی نیز می‌تواند به تنوع‌بخشی درآمد جوامع محلی کمک کند؛ مشروط بر آنکه این فعالیت‌ها در خدمت حفاظت از میراث و منافع مردم منطقه باشند.

او از تدوین پیشنهادهایی برای طراحی نظام ملی ثبت میراث کشاورزی ایران خبر داد و گفت: «در این چارچوب، تعیین معیارها و فرایندهای ثبت، دریافت پیشنهاد از دستگاه‌های اجرایی و استان‌ها، هماهنگی میان نهادهای مرتبط و تعریف حمایت‌های متناسب با نیاز هر نظام پیش‌بینی شده است.»

سلطانی با اشاره به ظرفیت‌های موجود برای شناسایی نظام‌های جدید میراث کشاورزی در کشور، از جمله نظام سنتی تولید گل‌محمدی، نظام‌های کشاورزی منطقه داراب، نظام پرورش سنتی گوسفند کبوده شیراز و نظام تولید نخود در کرمانشاه، بر ضرورت مشارکت دستگاه‌های اجرایی، مراکز علمی و جوامع محلی در پیشبرد این برنامه تأکید کرد.

او هدف از ایجاد نظام ملی میراث کشاورزی را حفظ و تقویت این سرمایه برای نسل‌های آینده دانست و گفت: «استفاده از فناوری و نوآوری باید در راستای حفاظت و توسعه پایدار نظام‌های میراثی باشد، نه جایگزینی دانش و تجربه ارزشمند کشاورزانی که این نظام‌ها را طی نسل‌ها حفظ کرده‌اند.»