فارسِ بی‌آب، با جلسه به توسعه نمی‌رسد

آب الف آبادانی را تشکیل می‌دهد. این مفهومی ساده اما عمیق از نیازهای اولیه جوامع برای توسعه و عمران محسوب می‌شود. مفهومی که طی سال‌ها با مسامحه‌کاری، در اولویت‌های آخر مسئولان هم قرار نگرفت تا کشور و خصوصا استان فارس را به نقطه بحران برساند.

آب، مفهومی است گره خورده با زندگی. عنصری که در کنار اکسیژن و غذا، حیات را بسترسازی می‌کند و نبودش به معنای نابودی و ویرانی قلمداد می‌شود و سرآغازی است برای فروریختن تمام اجزای حیات! آب مفهومی است که هنوز و همچنان، برای بسیاری از مردم و حتی مسئولان، اهمیت آن مشخص نشده و مسیر رفع مشکلات را طولانی و طولانی‌تر کرده است.

به گزارش ایسنا، اگرچه اقداماتی را طی یکی دو سال اخیر در کشور و به تبع آن استان فارس شاهد هستیم اما حرکت شتابان جامعه به سمت نقطه قرمز بحران که دیگر بازگشت از آن ممکن نخواهد بود. شتابان ادامه دارد و به باور بسیاری از کارشناسان، از سرعت آن هم کاسته نشده است.

کارگروه آب و خشکسالی اتاق بازرگانی شیراز هم مانند بسیاری از نشست‌ها که در گذشته برگزار شده و خروجی آن‌ها هنوز به شکل محسوسی در رفع مشکلات ناشی از خشکیدن تالاب‌ها، دگرگونی الگوی کشت و کاهش مصرف هدر روی آب در بخش‌های مختلف، احساس نشده است، با حضور مدیران بخش‌های آب و کشاورزی و نمایندگان مردم شیراز در مجلس و اعضای اتاق بازرگانی شیراز تشکیل شد.

در این جلسه در ارتباط با مسائل و مشکلات کلان آب استان بحث و تبادل نظر و راهکارها و پیشنهاداتی برای مقابله با مشکلات کمبود آب و خشکسالی مطرح شد.

دکتر محمود جوان، عضو هیأت علمی دانشگاه شیراز و کارگروه آب و خشکسالی اتاق بازرگانی، با اشاره به اجرایی نشدن دستورالعمل‌های تهیه شده در زمینه آب استان، نقش مدیریتی شوراهای حوضه آبریز بهم پیوسته را بسیار تأثیرگذار و پررنگ دانست.

محمد صادق حمیدیان، نائب رئیس اتاق بازرگانی شیراز، نیز گفت: دخالت مکرر برخی مسئولان و نمایندگان محترم در حوزه آب اثرات زیانبار و جبران‌ناپذیری داشته و هنوز هم بعضاً این روند ادامه دارد.

رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق شیراز افزود: زمان آن رسیده که بفهمیم آب در وضعیت بحرانی است. گزارش‌های اجتماعی بر مهاجرت ناشی از خشکسالی به حاشیه شهرها و بویژه شیراز حکایت دارد. انبوهی از جمعیت حاشیه‌نشین به شهر اضافه شده در حالی که حتی یک چهارم این مقدار شغل جدید ایجاد نشده است. در صورتی که به همین میزان بستر جرم و جنایت مهیا است.

حمیدیان افزود: مملکت در سالیان گذشته با چند مشکل اساسی مواجه بوده که اهم آن عبارتند از؛ تکرار سعی و خطا، به طوری که مبنای علمی و مطالعاتی برای بسیاری از کارها وجود ندارد. دیگری خروج عمده فعالیت‌ها از سلامت محوری و استمرار به شکل درمان محوری، به گونه‌ای که هر چند پیشگیری با هزینه کم قابل وثوق است لیکن به دلیل بی‌توجهی به مقوله سلامت محوری بسیاری از امور باید با هزینه چندین برابر انجام شود. در بحث مسائل اقتصادی، اجتماعی و مسئله آب هم همین روند وجود دارد.

وی همچنین به این نکته اذعان کرد که میزان آب مجازی ضایعات محصولات کشاورزی در مراحل پس از برداشت چندین برابر کل کمبود آب مملکت است.

حمیدیان گفت که در راه کنترل، بهبود و تقویت زیر ساخت‌های نگهداری، بازاررسانی و عرضه محصولات کشاورزی تا کنون هیچ اقدام زیر بنایی مبتنی بر محدودیت منابع آب صورت نگرفته است. عدد و رقم زیان ناشی از نبود الگوی کشت به مراتب ضعیف‌تر از زیان نبود الگوی مصرف است.

او در ادامه افزود: تکلیف کارگروه آب و خشکسالی تکلیف دلسوزی است. چنانچه تصمیم‌سازان مسائل آب و خشکسالی را در کارگروه‌های اقتصادی و توسعه‌ای مورد اهتمام ویژه قرار ندهند، لاجرم در آینده نه چندان دور مجبور خواهند بود تا تصمیم‌گیری در حوزه آب را در شوراهای تأمین استان و شهرستان‌ها انجام دهند.

حمیدیان هشدار داد که تا به نقطه‌ای نرسیدیم که خون با آب مخلوط شود بایستی فکری اساسی در این مورد اتخاذ گردد چرا که رابطه امنیت با خشکسالی دارای رابطه‌ای مستقیم است.

نایب رئیس اتاق بازرگانی شیراز، از نمایندگان حاضر در جلسه درخواست کرد تا در فهماندن عمق مسائل آب و خشکسالی، بررسی توقعات موجود در برنامه‌های توسعه‌ای و قوانین خاصی که در حوزه آب وضع می‌شود و یا اصلاح، اجرا و یا تغییر رویکرد تقنینی و نظارتی در حوزه آب همت کنند.

دکتر عزت‌الله رئیسی، عضو هیأت علمی دانشگاه شیراز، نیز در این جلسه به بیان دیدگاه‌های خود در زمینه مشکلات خشکسالی در استان پرداخت.

وی با بیان این واقعیت که؛ اگر مسئله آب حل نشود توسعه صنعتی استان محال است، افزود: نگاه امنیتی در رابطه با آب باید برداشته شود. من نگاه نا امیدانه در رابطه با بروز بحران آب را قبول ندارم زیرا سیکل‌های بارندگی در استان وجود دارد و در گذشته نیز با دوره خشکسالی مواجه بوده‌ایم. لذا بحران آب قابل حل است و توان مقابله با آن وجود دارد به شرط اینکه 15 ارگان استان بتوانند هماهنگ با یکدیگر عمل کنند.

این استاد دانشگاه در زمینه مقابله با خشکسالی، توسعه نیافتن اراضی کشاورزی خصوصا در دشت‌های بحرانی و نقاطی که بیلان آب منفی است، توجه به اصلاح الگوی کشت، نصب کنتور هوشمند، تعیین تکلیف چاه‌های غیرمجاز، ممانعت از کف شکنی چاه‌ها و ... را مطرح کرد.

وی با تاکید براینکه در نقاطی که بیلان آب منفی است کشاورزی جدید نباید انجام شود، گفت: هیچ قانونی برای الگوی کشت وجود ندارد. در سالی مثل امسال در صورتی که الگوی کشت از شلتوک تغییر پیدا می‌کرد ‌به راحتی بسیاری از مشکلات قابل حل بود.

رئیسی اضافه کرد: نصب کنتور هوشمند باید به عنوان یک راهبرد مورد حمایت قرار گیرد. لازم است اصولی برای برخورد قاطع با افرادی که نسبت به حفر چاه غیر مجاز اقدام می‌کنند وجود داشته باشد. بحران آب ایران را کنتور حل می‌کند. اما اگر سوبسید اختصاص داده نشده و حمایت نشود، امکان نصب این کنتورها و دست‌یابی به اهداف ممکن نیست.

این کارشناس مسائل آب اعتقاد دارد که علی‌رغم اقدامات انجام شده، حفر چاه‌های غیر مجاز هنوز ادامه دارد و تاکنون هیچ قانون محکمی برای مقابله با آن تصویب و اجرا نشده است.

او گفت: در مقوله مجوزهای کف‌شکنی به صراحت می‌گویم که اقدامات انجام شده در این زمینه، نه تنها مسئله بحران را حل نمی‌کند بلکه به آن دامن می‌زند. وزارت نیرو باید کف‌شکنی در دشت‌های بحرانی را ممنوع کند و از طرفی ضمانت اجرایی قوانین موجود بیش از تصویب قوانین اهمیت دارد.

دکتر ناصر طالب بیدختی، عضو هیأت علمی دانشگاه شیراز، نیز به بیان دیدگاه‌های خود در زمینه آب پرداخت و با مقایسه خشکسالی‌های حادث شده طی دوره‌های مختلف گفت: در طول 30 سال گذشته به دلیل برداشت بی ضابطه تمام منابع آب زیر زمینی از بین رفته وبه چالش‌ اساسی موجود تبدیل شده‌اند.

وی افزود: به دنبال وقوع مشکلات آب، مسائل زیست محیطی، بحران در سرمایه اجتماعی، تخلیه روستاها، حاشیه‌نشینی و در نهایت چالش‌های جدی اجتماعی حادث می‌شوند و این اتفاقاتی است که تجربه تلخ آن در برخی کشورهای منطقه نیز وجود دارد واین کشورها را با چالش‌های جدی روبرو کرده است.

بیدختی در ادامه خاطر نشان کرد: برای 30 سال آینده استان فارس از هم اکنون باید نسبت به برنامه‌ریزی و احصاء راهکارها اقدام کرد.

وی توجه به این نکته را ضروری دانست که پتانسیل‌های چندانی برای انتقال آب از گوشه و کنار فارس وجود ندارد. در بسیاری از سدها آب موجود برای پایداری خود سد هم کافی نیست. پس باید تدابیر اساسی با بکارگیری راهکارهای متعارف اتخاذ شود.

بیدختی نمک‌زدایی با استفاده از سیستم‌های مناسب را به عنوان یکی از راهکارهای متعارف عنوان کرد و اتصال به خلیج فارس را ضروری دانست و در انتها هشدار، آموزش مستمر و تصویب قوانین در بخش‌های مختلف در راستای ایجاد یک باور جدی در زمینه آب بسیار را تأثیرگذار خواند و به لزوم در نظر گرفتن مشوق‌ها و جرایم در قوانین موجود اشاره کرد.

محمد مهدی قاسمی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی فارس، هم یکی از سخنرانان این جلسه بود که وضع قوانین همراه با ضمانت اجرایی و ‌تخصیص اعتبارات را به عنوان راهکارهای اساسی در راستای مقابله با بحران آب خواند و نقش نمایندگان مجلس در این دو بخش را بسیار پررنگ توصیف کرد.

قاسمی گفت: حمایت از کشت‌های گلخانه‌ای به عنوان راهکاری برای افزایش بهره‌وری آب باید مورد حمایت واقع شود تا بتوان با استفاده از آن، ظرفیت کشت‌های سبزی و صیفی را محدود کرد.

وی همچنین بر لزوم تأمین و تجهیز منابع مالی مورد نیاز این طرح از طریق تخصیص تسهیلات ارزان قیمت و بلند مدت به کشاورزان جهت ایجاد کسب و کار جدید در فضای گلخانه تأکید و خاطر نشان کرد که وام‌هایی که در حال حاضر در اختیار کشاورزان قرار می‌گیرد در بهترین حالت 15 درصد است که برای ایجاد گلخانه مقرون به صرفه نیست.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی از دیگر راهکارهای مقابله با خشکسالی را آبیاری تحت فشار، توسعه کشت گیاهان دارویی در اراضی دیم و تعیین الگوی کشت مناسب برشمرد و خاطر نشان کردکه این موارد نیاز به قوانین با الزام و ضمانت اجرایی دارد.

قاسمی در بخش دیگری از سخنان خود گفت: زمانی که حفر چاه‌های غیر مجاز را علی‌رغم وجود قوانین بازدارنده نمی‌توان کنترل کرد چگونه رعایت الگوی کشت بدون وجود قوانین اجرایی امکان‌پذیر است!!

او که اعتقاد دارد استفاده از کنتورهای هوشمند ابزاری برای رعایت الگوی کشت محسوب می‌شود، در جایی دیگر از سخنانش میزان کسری مخازن آب فارس را 650 میلیون متر مکعب اعلام و اضافه کرد: چاه‌های غیر مجاز دو برابر این میزان را مصرف می‌کنند.

اما حمیدرضا دهقانی؛ مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای فارس نیز با تصریح اینکه وضعیت آب این استان بشدت بحرانی است، بر لزوم استفاده حداقلی از منابع آب موجود و برخورداری از راهکارهای برای افزایش بهره‌وری همزمان با کاهش مصرف آب، تاکید کرد.

او با طرح این سئوال که آیا برای دولت صدور یک بخشنامه مبنی بر محدود ساختن صادرات برخی محصولات پر آب‌بر به عنوان مثال هندوانه وجود ندارد!؟ ادامه داد: در حال حاضر به ازاء هر کیلو هندوانه 400 لیتر آب مصرف می‌کنیم. محصولی که با قیمت بسیار ناچیزی به گاوداری‌ها فروخته می‌شود. در صورتی که این رویه صحیحی برای استفاده از ثروت‌های موجود نیست.

دهقانی ادامه داد: در شهرستان فیروزآباد به رغم نبود آب آشامیدنی، کشت برنج انجام می‌شود که دلیل آن افزایش قیمت برنج است. در صورتی که در سایر کشورها از جمله ژاپن با کاهش بارندگی میزان واردات محصولات کشاورزی (آب مجازی) افزایش می‌یابد.

او بر مکانیزم خود تنظیمی کشاورزان تأکید و اضافه کرد: در بسیاری از باغ‌ها اگر هر کشاورزی به صورت خودجوش یک ردیف درخت را حذف کند، تأثیر بسیار چشمگیری در کاهش آب مصرفی مشاهده خواهد شد.

وی بر ضرورت همکاری و همراهی همه دستگاه‌ها در موضوع آب تأکید و ضمن قدردانی از همراهی استاندار، مقامات قضایی و انتظامی و شوراهای تأمین شهرستان‌ها از نمایندگان مجلس در جهت تخصیص بودجه مورد نیاز طرح تعادل‌بخشی و وضع قوانین قاطع مورد نیاز استمداد طلبید.

علی اکبری، نماینده مردم شیراز در مجلس شورای اسلامی، گفت: از گذشته‌های دور راهکارهای مدیریتی مختلفی برای استفاده و ذخیره منابع آب مورد استفاده قرار داشت مانند حفر قنات که به عنوان یک طرح مهندسی مطرح بوده و مکانیزم‌هایی برای سازگاری با شرایط موجود در هر زمان وجود داشته است.

اکبری افزود: در زمینه بحران آب همه ما مقصریم نه فقط یک دستگاه یا فرد خاص. در خصوص آب استان بنا شده است که تالاب بختگان به عنوان اولویت استان مد نظر باشد تا به هر ترتیب ممکن احیاء شود و در این خصوص با محیط زیست و وزارت نیرو طی چند مرحله مذاکراتی با وزیر مربوط انجام شده است.

وی از سفر اعضای کارگروه آب مجلس شورای اسلامی به شیراز خبر داد و با بیان اینکه بازدیدی از بختگان برنامه‌ریزی شده است، شرکت ندادن مردم در بحث نظارت به عنوان یکی از مشکلات موجود در حوزه حفاظت از منابع طبیعی اشاره و مطرح شدن بحث تبعات اجتماعی و ایجاد ترحم را عاملی مخل در اجرایی شدن قوانین موجود مطرح کرد.

اکبری اضافه کرد: در برنامه ششم توسعه بنا شده است که به طور جد انتقال آب بین حوزه‌ای را ممنوع شود که در صورت تصویب بهره‌برداری از خلیج فارس و دریای عمان ممنوع خواهد شد.

این نماینده مجلس، بازگشت به مدل اقتصاد مقاومتی را برای مدیریت و رشد درون‌زا ضروری دانست و از اساتید و مدیران حاضر در جلسه و اتاق بازرگانی شیراز درخواست کرد که به بررسی‌های کارشناسی در زمینه اصلاح قوانین موجود در حوزه آب بپردازند.

فرج‌الله رجبی، دیگر نماینده مردم شیراز در مجلس شورای اسلامی، گفت: راهکارها و اصل موضوع مسائل و مشکلات آب روشن است. لیکن در حوزه حکمرانی مشکلاتی وجود دارد که باید با این موضوع واقع بینانه برخورد شود.

وی به این نکته اشاره کرد که تمام اقدامات راهبردی مانند نصب کنتور، اصلاح الگوی کشت، آبیاری تحت فشار و یا کاهش و کنترل ضایعات بایستی همگام با یکدیگر انجام شود و نتیجه آنها در یک دوره 10 ساله به سطح قابل قبول برسد.

رجبی با اشاره به نقش مهم دستگاه قضایی در این خصوص افزود: هر جا برای قضات محترم موضوع به خوبی شکافته شود شاهد همراهی خوب دستگاه قضا خواهیم بود.

او ادامه داد: محورهای اصلی مجموعه طرح‌های موجود باید جمع آوری و به عنوان نقشه راه متولیان استان مد نظر قرار گیرد. همچنین در دستیابی به اهداف موجود باید حد مطلوب و متناسب با اعتبارات، ظرفیت‌ها و امکانات مد نظر قرار گیرد و از ایده‌آل‌گرایی پرهیز شود.

عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه قوانین موجود در مسئله آب دارای نقایصی است، به اساتید و مدیران حاضر در جلسه پیشنهاد کرد که با نگاه کارشناسانه به قانون، بندهای اصلاحی را تدوین و در اختیار نمایندگان قرار داده شود تا در صحن مجلس مطرح شود.

رجبی بر ضرورت اقدام مشترک همه دستگاه‌های اجرایی و ذینفعان تأکید و خاطرنشان کرد: بدون عزم همگانی، جدیت و ممارست، حل بحران خشکسالی و پیامدهای آن بسیار دشوار خواهد بود.

به گزارش ایسنا، قطعا تمام مسئولان و صاحب‌نظران اعتقاد راسخ دارند که فارس بی‌آب و آسیب دیده از خشک‌سالی با برگزاری جلسه و نشست‌ به آب و آبادانی نخواهد رسید.

اگرچه باید به انتظار نشست و خروجی جلسات را پیگیری و براساس نتایج ارزیابی کرد که اختصاص چنین فرصت‌هایی به جلسات بحث و گفت و گو، چه تاثیری بر روند روبه رشد خشکسالی و بی‌آبی در فارس و عوارض آن خواهد داشت.