رتبه 79 ایران در شاخص‌های توسعه پایدار از میان 149 کشور

روزنامه سبزینه :

شاخص‌ها ابزارهایی هستند که اطلاعات پیچیده و گسترده را به‌صورت کمی و قابل درک برای عموم و تصمیم‌گیران فراهم می‌کنند. به عبارت دیگر شاخص‌ها نشان می‌دهند که در کجا قرار داریم، مسیر حرکت چگونه است و آیا مسیر حرکت و تحولات در راستای اهداف پیش‌بینی شده صورت می‌گیرد. شاخص‌ها روندها و تنش‌های موجود در هر سیستمی را نمایان می‌سازند و نشان می‌دهند که سیاست‌ها و برنامه‌ها چگونه بر کارکرد سیستم اثر می‌گذارند. چنانچه شاخص‌ها به صورت منطقی و مطابق با شرایط هر کشور انتخاب شوند و از پشتوانه اطلاعاتی مستندی برخوردار باشند، قادرند دگرگونی‌ها و تحولات هر سیستم و حوزه‌های آن را به خوبی آشکار سازند .

شاخص‌های پایداری به عنوان ابزاری کارآمد برای کمک به تصمیم‌گیران و سیاست‌گذاران برای تصمیم‌گیری بهتر و فعالیت‌های موثرتر در جهت توسعه پایدار است، از این رو تاکنون تلاش‌های بسیاری در سطح جهانی و سطح ملی برای تدوین شاخص‌های پایداری مناسب، جامع و موثر انجام شده است و این فرآیند تاکنون متوقف نشده و ادامه خواهد داشت. در سطح جهانی سازمان‌ها، نهادها، دانشگاه‌ها و بنیادهای دولتی و غیر دولتی و آژانس‌های مختلف سازمان ملل با اهداف متفاوت، مجموعه شاخص‌های متنوعی را برای جمع‌آوری اطلاعات از کشورها و بررسی وضعیت و رتبه‌بندی آن‌ها به کار گرفته‌اند، از جمله می‌توان به کمیسیون توسعه پایدار CSD ، اهداف توسعه هزاره MDG ، شاخص عملکرد محیط‌زیست EPI ، شاخص توسعه انسانی HDI و... اشاره کرد. هر یک از این مجموعه شاخص‌ها بر اساس تجربیات به دست آمده نسبت به نسخه‌های پیشین خود مسیر تغییر و تحول را طی کرده‌اند و برخی از آن‌ها تمرکز بیش‌تری بر یکی از ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی توسعه پایدار داشته‌اند. تغییرات برخی شاخص‌ها در نسخه‌های متوالی (به‌طور مثال EPI) ، قابلیت مقایسه رتبه‌ها و امتیازات سال‌های متوالی را غیرممکن کرده‌اند، به همین جهت انتشاردهندگان این شاخص‌ها در نسخه‌های اخیر، برای رفع این نقیصه از مدل‌های سری‌های زمانی مدد گرفته‌اند .

تجربیات به دست آمده از مجموعه شاخص‌های پیشین در سطح بین‌المللی موید این است که طرح‌ریزی، قالب و چارچوب شاخص‌ها نتوانسته ارتباطات بخش‌ها و مولفه‌های مختلف توسعه پایدار را نمایان سازد و وضعیت توسعه پایدار کشورها را در سطح ملی و بین‌المللی به درستی ارزیابی کند .

همکاری 193 کشور برای جایگزینی اهداف توسعه پایدار با توسعه هزاره

با توجه به این‌که چارچوب‌ها، اهداف و الگوهای توسعه پیشین با وجود پیشرفت‌های حاصل شده به توسعه‌ای متوازن و پایدار در سطح جهان و بسیاری از کشورها منجر نشد، از این رو سران جهان در اجلاس توسعه پایدار سازمان ملل موسوم به ریو+20 سال 2012 بر ایجاد چارچوبی جدید برای توسعه جهانی پس از 2015 تاکید کردند و به همین منظور تدوین اهداف توسعه پایدار (SDGs) برای جایگزینی اهداف توسعه هزاره MDGs در بازه زمانی 2012-2015 با همکاری همه کشورها و با رویکرد پایین به بالا در دستور کار سازمان ملل قرار گرفت. با تلاش دست‌اندرکاران بسیاری، از جمله متخصصان، Ngo ها، دولت‌ها، آژانس‌های سازمان ملل و... اهداف توسعه پایدار SDGs تدوین و در سپتامبر 2015 به تصویب سران 193 کشور جهان رسید . SDGs یک دستور کار جهانی برای توسعه پایدار است، که تمام ملت‌ها را جهت پیگیری راهبردی جامع که در برگیرنده توسعه اقتصادی، فراگیری اجتماعی و پایداری محیط زیست فرامی‌خواند. هم‌اکنون دولت‌های ملی و محلی برای یافتن راه‌هایی برای مشارکت در فرآیندهای برنامه‌ریزی اهداف جدید گرد هم آمده‌اند .

شاخص‌های SDGs ، ابزار رصد و هدایت کشورها به‌سمت توسعه پایدار

اهداف توسعه پایدار مجموعه‌ای کامل و فراگیر از اهداف خرد و کلان است که مشتمل بر شاخص‌های جامع و فراگیری نیز است. شاخص‌های SDGs تلاش می‌کند تا با استفاده از درس‌های آموخته شده از شاخص‌های پایداری پیشین، چارچوب منسجم و جامعی را ارائه دهد تا بتواند میزان دست‌یابی به اهداف توسعه پایدار را برای از بین بردن چالش‌ها اندازه‌گیری کند. شاخص‌های اهداف توسعه پایدار SDGs در بازه زمانی 2015 -2030 ابزار هدایت و رصد کشورها به سمت توسعه پایدار خواهند بود .

تغییرات اقلیمی یکی از اهداف هفده‌گانه SDGs است

SDGs صرفا به عنوان یک توافق جهانی مطرح نیست، بلکه دستور کار غیرمعمول و پیچیده‌ای را برای دولت‌ها عرضه کرده است. گذشته از این‌که دولت‌ها باید سه رکن اصلی توسعه پایدار یعنی توسعه اقتصادی، فراگیری اجتماعی و پایداری محیط زیستی را با هم دنبال کنند، استراتژی‌های سرمایه‌گذاری را باید برای 15 سال آتی یا بیش‌تر، گسترش دهند و این اقدامات نیازمند جهت‌گیری نوینی از سوی دولت‌ها و رویکرد جدیدی برای طراحی و اجرای سیاست چند ذی‌نفعی است. تغییرات اقلیمی فقط یکی از اهداف هفده‌گانه SDGs است که خود به تنهایی حداقل نیازمند اصلاح اساسی در سیستم‌های انرژی جهانی در 20 تا 40 سال آتی است. افزایش نابرابری و روند رشد کند، با چشم‌انداز شغلی ضعیف نیازمند اقدام سیاسی فوری در بسیاری از کشور‌هاست. قطعا SDGs با رویه و اقدامات فعلی متفاوت است .

بنا به این دلایل دولت‌ها، جوامع تجاری و جوامع مدنی بسیار مشتاقند تا توانایی پیگیری SDGs در طول زمان را برای ارزیابی پیشرفت، شناسایی اولویت‌ها، تعیین نقاط ضعف در پیاده‌سازی و باقی ماندن در مسیر رسیدن به اهداف کسب کنند. همچنین دولت‌های عضو سازمان ملل در حال سرمایه‌گذاری فوق‌العاده‌ای روی زمان دیپلماسی و تلاش‌های سیستماتیک، جهت تعریف مجموعه جدید از سنجه‌های جامع برای SDGs هستند .

برخی از شاخص‌های SDGs با توجه به این‌که دارای خصوصیات یکپارچه‌کنندگی، پیش‌بینی‌کننده و توزیعی هستند تاکنون اطلاعات آن‌ها جمع‌آوری نشده و مورد سنجش قرار نگرفته‌اند و برخی به دلیل پیشینه در سنجش شاخص‌های دیگر دارای اطلاعات هستند، با این حال وضعیت اطلاعات در شاخص‌های موجود نیز در همه کشور دارای کیفیت مشابه نیست .

کمیسیون آمار سازمان ملل سال 2015 در تلاش برای فراهم کردن شاخص‌های مناسب برای سنجش SDGs ، کار گروه کارشناسی مشورتی بین سازمانی (IAEG) را برای ایجاد چارچوب شاخص‌های جهانی SDGs تشکیل داد. کار تفصیلی این گروه در جریان است و تا سال 2017 نیز ادامه خواهد داشت. این گروه تاکنون مجموع 231 شاخص را با توجه به متدولوژی توافق شده و اطلاعات موجود در 3 دسته طبقه‌بندی کرده است .

1- متدولوژی مورد توافق، داده نیز به‌طور گسترده موجود (98 شاخص معادل40 درصد)؛

2- متدولوژی مورد توافق، اما داده‌ها در دسترس نیست (50 شاخص معادل21 درصد)؛

3- متدولوژی هنوز مورد توافق جهانی قرار نگرفته است (78 شاخص معادل32 درصد ).

بررسی وضعیت موجود و تعیین اولویت‌ها، نخستین گام توسعه پایدار

نخستین گام برای برنامه‌ریزی و تهیه نقشه راه برای دست‌یابی به اهداف توسعه پایدار در سطح ملی، بررسی وضعیت موجود و تعیین الویت‌ها است. در بررسی وضعیت موجود کشورها، علاوه‌بر این‌که کمبودها و کاستی‌های اطلاعاتی و آماری کشورها برای ارزیابی مشخص می‌شود میزان فاصله از هدف مورد انتظار تعیین خواهد شد تا با توجه به آن برنامه‌ریزی‌های آتی برای دست‌یابی به اهداف توسعه پایدار صورت پذیرد .

بسیار حائز اهمیت است که کشورها با اطلاعات مرتبط و موجود اقدام برای دست‌یابی به SDGs را آغاز کنند؛ در حالی که در این راستا تلاش‌های مصرانه و سخت کوشانه بین‌المللی ادامه دارد. همچنین این اطلاعات باید نه تنها برای کارشناسان بلکه برای مقامات دولتی، مجامع تجاری و جوامع مدنی و به‌ویژه شهروندان قابل دسترس و قابل فهم باشد .

آیا کشورهای ثروتمند برای توسعه پایدار آماده‌اند؟

سازمان‌ها و گروه‌های بین‌المللی بسیاری در تلاشند تا بتوانند با ارائه اطلاعات مستدل و مناسبی از وضعیت موجود زمینه را برای آغاز اقدام در جهت دست‌یابی به اهداف توسعه پایدار برای کشورها هموار کنند، در این میان می‌توان به شبکه راه‌حل توسعه پایدار SDSN وابسته به سازمان ملل و بنیاد غیر انتفایی آلمانی Bertelsmann Stiftung اشاره کرد که تلاش‌هایی را در این زمینه آغاز کرده‌اند. در سال گذشته این دو سازمان گزارشی درباره اهداف توسعه پایدار با عنوان «آیا کشورهای ثروتمند آماده‌اند؟» منتشرکرد. این گزارش وضعیت SDGs را در 34 کشور عضو سازمان توسعه و همکاری‌های اقتصادی (OECD) تشریح می‌کند. این گزارش با اضافه کردن شاخص‌های بیش‌تر، تصحیح متدولوژی، از طریق اتخاذ یک رویکرد جهانی شامل کشورهای غیر عضو در OECD و نیز با پوشش دادن 149 از 193 عضو سازمان ملل متحد کار را در جهات مختلف گسترش داده است. هدف از این گزارش منتشر شده کمک به کشور‌ها در شروع پیاده‌سازی SDGs است .

موقعیت توسعه پایدار هر کشور در طیف 0-100

این گزارش از سال 2015 نمایه‌ها (Index SDG) را برای نخستین‌بار به عنوان ابزاری برای نقاط شروع SDG در سطوح کشوری به‌کار گرفت که این نمایه‌ها به تمامی کشورها در شناسایی اولویت‌های برای اقدامات فوری، شناخت چالش‌های اساسی پیاده‌سازی و شناسایی شکاف‌هایی که باید برای دست‌یابی به SDGs تا 2030 برطرف شوند کمک خواهند کرد. نمایه‌ها SDG همچنین به کشورها این امکان را می‌دهد که خود را با منطقه، سایر شرکت‌کننده‌ها در سطوح مشابهی از توسعه اقتصادی کلی و نیز با کل جهان، از جمله بهترین و بدترین عملکردها مقایسه کنند .

در واقع برای هر یک از اهداف SDG سنجش‌های متنوعی را شکل داده، به نحوی که موقعیت هر کشور را در یک طیف 0-100 از بدترین (0) تا بهترین (100) فوراً شناسایی می‌کند. همچنین این گزارش داشبوردی را برای SDG ارائه می‌دهد که هر کشور در صفحه‌ای جداگانه که در آن هر هدف با رنگ سبز، زرد یا قرمز مشخص شده است، در صورتی که آن کشور به هدف مورد نظر دست پیدا کرده باشد با رنگ سبز، در صورتی که در وضعیت اخطار باشد رنگ زرد و در صورتی که از سال 2015 با دست‌یابی به هدف فاصله چشمگیر دارد به رنگ قرمز مشخص شده است. این گزارش به کشورها توصیه می‌کند تا عملکرد خود را درباره هر کدام از شاخص‌ها مورد بررسی قرار دهند و حوزه‌هایی که نیازمند پیشرفت بیش‌تری هستند، مشخص کنند .

این گزارش برای کمک به کشورها جهت شروع پیاده‌سازی SDGs نوشته شده است و به دنبال فرصت‌هایی جهت بهبود کیفیت و پوشش‌دهی نمایه‌های SDG و داشبورد در طول زمان است. نمایه‌های SDG و داشبورد مورد استفاده در این گزارش ابزارهای پایش رسمی SDG نیستند. به دلیل قدیمی بودن اطلاعات، محدودیت‌هایی در داشبورد و SDG index وجود دارد، که در جهت رفع این محدودیت‌ها باید اقداماتی از جمله تمرکز بر روی تقویت جمع‌آوری داده و ظرفیت‌های آماری در تمامی کشور‌ها صورت پذیرد. این گزارش آنلاین است و به محض دسترسی به اطلاعات جدید خطاها اصلاح و گزارش‌ها به روز رسانی خواهد شد .

تهیه نمایه‌های SDG با استفاده از جدیدترین داده‌ها

در این گزارش نمایه‌ها SDG براساس مجموعه‌ای از شاخص‌ها برای هر کدام از اهداف 17 گانه SDG با استفاده از جدیدترین داده‌های منتشر شده تهیه شده‌اند. شاخص‌هایی انتخاب شده‌اند که داده‌های مربوط به حداقل 80 درصد از تمامی کشورهای با جمعیتی بیش از یک‌میلیون نفر را ارائه می‌دهند. در هرجایی که امکان داشته نمایه‌های SDG از شاخص‌های رسمی پیشنهادی SDGs-IAEG استفاده کرده است. هرجا که شاخص‌های رسمی دارای شکاف داده‌ای یا نقصان اطلاعات بودند، سنجه‌های رسمی منتشر شده توسط منابع موثق جهت گنجاندن در نمایه‌های SDG ، مورد بررسی قرار گرفته است. داده و روش‌شناسی برای نمایه‌ها SDG و داشبورد به مشورت عمومی گذاشته شد و تیم نویسنده مشورت‌های گسترده‌ای با نهاد‌های آماری، سازمان‌های بین‌المللی و مجامع تخصصی جهت اعتباربخشی و شناسایی راه‌های برطرف کردن شکاف‌ها، انجام داده است .

محاسبه نمایه‌ها SDG برای هر شاخصی داده‌ها به صورت طیفی از بدترین تا بهترین ارائه شده است. در برخی موارد بالاترین ارزش عددی در یک شاخص خاص نشان‌دهنده بدترین وضع موجود است (به عنوان مثال در نرخ مرگ و میر نوزادان). در حالی که در سایر شاخص‌ها بالاترین ارزش عددی نشان‌دهنده بهترین وضعیت موجود است (به عنوان مثال امید به زندگی ).

سوئد، دانمارک و نروژ نزدیک‌ترین کشورها به نقاط ایده‌آل توسعه پایدار

برای هر کشوری امتیاز شاخصی که بین صفر تا 100 است را تعیین شده است این مقادیر جایگاه هر کشور را در بین بدترین (0) و بهترین (100) را نشان می‌دهد؛ به عنوان مثال کشوری که دارای امتیاز 70 است یعنی 70 درصد مسیر به سمت بهترین حالت را پیش رفته است .

بر اساس این گزارش امتیاز کلی نمایه‌ها سوئد 84/5 است که به عنوان مثال نشان‌دهنده این است که این کشور 84/5 درصد از مسیر دست‌یابی به اهداف 17 گانه را پیموده است و رتبه یک را در بین کشورها به خود اختصاص داده است. سه کشور اسکاندیناوی (سوئد، دانمارک و نروژ) دارای بالاترین نمایه‌‌های SDG هستند که این به این معناست که این سه کشور در حال حاضر نزدیک‌ترین کشورها به نقاط ایده‌آل متصور شده برای اهداف 17 گانه هستند؛ ولی با این حال امتیاز آن‌ها هنوز پایینتر از حداکثر امتیاز (100) است .

رتبه 79 ایران درمیان 149 کشور از نظر توسعه پایدار

وضعیت ایران مطابق با جدول شماره یک، با امتیاز 58/5 و رتبه 79 در بین 149 کشور نشان‌دهنده این است که ما در میانه راه هستیم و راه طولانی تا وضعیت ایده‌آل داریم .

شاخص‌های مناسب ایران که آن هم بر پایه اطلاعات درست نیست

با توجه به شکل شماره 2 داشبوردینگ SDG ، ایران فقط در 2 نمایه از وضعیت مناسب برخوردار است که شامل هدف 1 بدون فقر و هدف 4 آموزش است؛ ولی نکته حائز اهمیت این است که شاخص‌های توسعه پایدار برای یک کشور در طول زمان متغیر است و با تغییر چالش‌ها و اهداف، شاخص‌ها می‌باید اصلاح شوند. نمایه بدون فقر با شاخص روزانه1/90 دلار در روز سنجش شده است که با خط فقر ملی ما فاصله دارد. همچنین به دلیل این‌که آمار و اطلاعات رسمی از برخی شاخص‌ها به‌صورت رسمی در کشور وجود ندارد، اطلاعاتی که برخی آژانس‌ها و دانشگاه‌های بین‌المللی برای بررسی عملکرد کشور ما مورد استفاده قرار داده‌اند کاملا مستدل و صحیح نیست .

در جدول شماره 2 وضعیت داشبوردینگ برای کل شاخص‌ها مشخص شده است. تعیین الویت برای برنامه‌ریزی‌های آتی و سرمایه‌گذاری جهت دست‌یابی به اهداف توسعه پایدار از مواردی است که نیازمند رویکردی هماهنگ، یکپارچه و چند ذینفعی در سطح ملی است .

چنانکه انتشار‌دهندگان این گزارش نیز تاکید کرده‌اند این گزارش صرفا نمای کلی از وضعیت کشورها را برای شروع پیاده‌سازی SDGs نشان می‌دهد و کمبودها و محدودیت‌های اطلاعاتی در آن مشهود است. آنچه که مسلم است در سطح ملی علاوه‌بر این‌که باید تلاش گسترده‌ای در جمع‌آوری اطلاعات و ایجاد نظام آماری منسجم صورت پذیرد همچنین بایستی طیف قابل قبول شاخص‌ها بر اساس وضعیت کشور نیز تعیین شود.