تات در خط مقدم امنیت غذایی؛ از الگوی کشت و بانک ژن تا توسعه دانش و خودکفایی محصولات اساسی

به گزارش ایانا، این پرسش یکی از محورهای اصلی نشست خبری غلامرضا گل‌محمدی، رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات) بود؛ نشستی که روز دوشنبه اول تیرماه ۱۴۰۵ با موضوع نقش سازمان تات در امنیت غذایی کشور برگزار شد.

گل‌محمدی در ابتدای نشست با اشاره به رخدادهای یک سال گذشته از جمله جنگ ۱۲ روزه، جنگ ۴۰ روزه، اعتصاب کامیونداران، محدودیت‌های تجاری و دریایی، جابه‌جایی ارز ترجیحی و تداوم خشکسالی، تأکید کرد که با وجود این شرایط، امنیت غذایی کشور دچار اختلال نشد و در هیچ نقطه‌ای از کشور کمبود جدی کالاهای اساسی یا خالی شدن قفسه‌ها رخ نداد.

به گفته او، این وضعیت حاصل هماهنگی میان دولت، وزارت جهاد کشاورزی، مدیران اجرایی، کارشناسان، تولیدکنندگان، بهره‌برداران و همراهی مردم در مدیریت مصرف بوده است.

رئیس سازمان تات با تأکید بر اینکه امنیت غذایی یکی از پایه‌های اقتدار ملی محسوب می‌شود، این سازمان را یکی از ارکان اصلی پشتیبانی علمی بخش کشاورزی دانست و نقش آن را در تولید دانش فنی، توسعه فناوری، حفاظت از ذخایر ژنتیکی، نظارت بر نهاده‌ها و حمایت علمی از تولید تشریح کرد.

او همچنین اعلام کرد سازمان تات در سال جاری با محوریت «آموزش، ترویج و توسعه دانش و فناوری در بخش کشاورزی» فعالیت می‌کند و افزایش بهره‌وری را مهم‌ترین راهبرد خود برای تحقق اقتصاد مقاومتی در این بخش می‌داند.

فاصله میان پژوهش و مزرعه چگونه پر می‌شود؟

یکی از مهم‌ترین موضوعات مطرح‌شده در نشست، پاسخ به پرسش خبرنگار ایانا درباره نحوه انتقال فناوری‌ها و یافته‌های تحقیقاتی به بهره‌برداران بود؛ موضوعی که سال‌ها یکی از چالش‌های اصلی بخش کشاورزی محسوب می‌شود.

در پاسخ به این پرسش تأکید شد که اگر نفوذ دانش و فناوری در بخش کشاورزی وجود نداشت، عبور از شدیدترین خشکسالی پنج دهه اخیر امکان‌پذیر نبود.

بر اساس آمار ارائه‌شده، تنها ۱۷ درصد اعضای هیئت علمی حوزه کشاورزی و منابع طبیعی کشور در سازمان تات فعالیت می‌کنند، اما بیش از ۵۰ درصد تولیدات علمی، دستورالعمل‌های فنی و خروجی‌های کاربردی این حوزه توسط همین مجموعه تولید می‌شود.

سازمان تات در حال حاضر ۱۷۸۰ عضو هیئت علمی، ۱۰۰ پژوهشگر ارشد و ۱۲۵۰ محقق معین در استان‌های مختلف کشور دارد.

۷۰ هزار کشاورز پیشرو در خدمت انتقال دانش

برای توسعه انتقال دانش به عرصه تولید، چند برنامه جدید در دستور کار قرار گرفته است.

به گفته گل‌محمدی، یکی از این برنامه‌ها استفاده از ظرفیت ۷۰ هزار کشاورز پیشرو و خبره کشور است. بر اساس این برنامه قرار است دو هزار مزرعه الگویی در استان‌های مختلف ایجاد شود و هر مزرعه با ۲۰ کشاورز خرده‌پا ارتباط مستقیم داشته باشد تا انتقال تجربه و دانش در سطح مزرعه انجام شود.

او ادامه داد که برنامه دیگر، اجرای طرح‌های تحقیقی ـ توسعه‌ای در مزارع کشاورزان است. در سال جاری این طرح در محصول سیب‌زمینی در سه استان، شش شهرستان و ۱۱۰ مزرعه کشاورزان اجرا می‌شود تا نتایج فناوری‌ها در شرایط واقعی تولید مورد ارزیابی قرار گیرد و سایر کشاورزان نیز بتوانند آثار آن را مشاهده کنند.

همچنین آموزش حضوری حداقل ۴۴۰ هزار بهره‌بردار از مجموع حدود ۴ میلیون و ۴۰۰ هزار بهره‌بردار بخش کشاورزی در دستور کار قرار دارد.

از سوی دیگر، ۹ هزار یافته و دستورالعمل فنی قابل ترویج در سازمان به‌روزرسانی و در تالار ترویج در اختیار شبکه انتقال دانش قرار گرفته است.

وقتی ۱۲۵۰ محقق پاسخگوی همه عرصه‌ها نیستند

در کنار این اقدامات، سازمان تات تلاش کرده است از ظرفیت نهادهای واسط برای انتقال دانش استفاده کند. به همین منظور اتاق اصناف، سازمان نظام مهندسی کشاورزی، تشکل‌ها و سایر بخش‌های مرتبط به این فرآیند وارد شده‌اند.

گل‌محمدی با اشاره به اینکه ۱۲۵۰ محقق معین سازمان به تنهایی امکان پوشش کل عرصه کشاورزی کشور را ندارند، گفت رویکرد جدید بر آموزش کارشناسان و ایجاد سازوکار «ترویج خصوصی» متمرکز شده است.

در این مدل، دانش و یافته‌های فنی به‌صورت رایگان در اختیار بخش خصوصی قرار می‌گیرد تا این بخش بتواند فناوری‌ها و دستورالعمل‌های کاربردی را به کشاورزان منتقل کند.

به گفته او، هدف از این رویکرد کسب درآمد از محل انتقال دانش نیست، بلکه افزایش بهره‌وری و درآمد بهره‌برداران از طریق توسعه فناوری در مزارع است.

سرمایه‌گذاری و تحصیلات؛ دو عامل تعیین‌کننده در پذیرش فناوری

در ادامه این بخش، موضوع تأمین مالی بهره‌برداران برای استفاده از فناوری‌ها و نتایج تحقیقات نیز مطرح شد.

رئیس سازمان تات پایین بودن سرمایه‌گذاری را یکی از چالش‌های کلیدی بخش کشاورزی دانست و گفت: «در کنار سرمایه‌گذاری، سطح تحصیلات بهره‌برداران نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در پذیرش و به‌کارگیری فناوری‌ها دارد.»

بر اساس آمار ارائه‌شده از سوی او تنها ۱۰ درصد بهره‌برداران کشور دارای مدرک کاردانی و بالاتر هستند. این در حالی است که از میان ۱۱۴ هزار داوطلب شرکت‌کننده در فرآیند انتخاب نمونه‌های بخش کشاورزی در سال گذشته، ۲۷ درصد دارای مدرک کاردانی و بالاتر بودند و از میان ۱۵۷ بهره‌بردار منتخب نیز ۵۷ درصد در همین سطح تحصیلی قرار داشتند.

به گفته گل‌محمدی، این آمار نشان‌دهنده تأثیر مستقیم دانش و تحصیلات در موفقیت بهره‌برداران است.

او همچنین از استقرار «نظام سنجش صلاحیت حرفه‌ای کشاورزی» خبر داد و گفت: «این طرح با همکاری و مجوز سازمان ملی مهارت اجرا می‌شود. شورای عالی مهارت مجوزهای لازم را صادر می‌کند و اجرای آن ابتدا در مرکز آموزش عالی امام خمینی(ره) آغاز خواهد شد و سپس به سایر مراکز کشور گسترش می‌یابد.»

گل‌محمدی تأکید کرد: «سازمان تات نقش سرمایه‌گذار ندارد و تلاش می‌کند فناوری‌هایی را که نیازمند سرمایه‌گذاری سنگین نیستند در اختیار کشاورزان، به‌ویژه بهره‌برداران خرده‌پا، قرار دهد. او افزود در برخی حوزه‌ها از جمله آبیاری هوشمند و روش‌های نوین آبیاری، حمایت دولت برای توسعه فناوری ضروری است.»

رئیس سازمان تات همچنین از تمامی دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی دولتی و خصوصی خواست یافته‌ها و دانش‌های قابل ترویج خود را در اختیار این سازمان قرار دهند تا به‌صورت رایگان در اختیار بهره‌برداران قرار گیرد و از ظرفیت ۸۳ درصد پژوهشگران خارج از سازمان نیز برای توسعه دانش در بخش کشاورزی استفاده شود.

الگوی کشت؛ از محصولات زراعی تا دامی

موضوع الگوی کشت نیز بخش دیگری از نشست را به خود اختصاص داد. بر اساس آنچه گل‌محمدی مطرح کرد، پنجمین نسخه الگوی کشت محصولات زراعی سال گذشته با هدف کاهش ۵ میلیارد مترمکعبی مصرف آب و دو ماه پیش از آغاز فصل زراعی ابلاغ شد.

این نسخه برای نخستین بار به‌صورت الکترونیکی در اختیار استان‌ها قرار گرفت و پس از دریافت بازخورد از کشاورزان و سازمان‌های جهاد کشاورزی استان‌ها اصلاح شد.

در ادامه، الگوی کشت محصولات شیلاتی، باغی و گیاهان دارویی نیز تهیه و ابلاغ شد. الگوی باغی در مهرماه و نسخه اولیه گیاهان دارویی در اسفندماه سال گذشته منتشر شد.

بر اساس برنامه اعلام‌شده، نسخه‌های موجود متناسب با شرایط اقلیمی و بازخوردهای دریافتی بازنگری خواهند شد و تا پایان تابستان الگوی کشت محصولات گلخانه‌ای و زراعت چوب نیز ابلاغ می‌شود. همچنین تدوین و ابلاغ الگوی محصولات دامی تا پایان سال در دستور کار قرار دارد.
 

بانک ژن؛ ذخیره‌ای راهبردی برای آینده

یکی دیگر از محورهای مهم نشست، وضعیت بانک ژن و حفاظت از ذخایر ژنتیکی کشور بود. بر اساس آمار ارائه‌شده از سوی معاون وزیر بیش از ۸۰ درصد منابع ژنتیکی بخش کشاورزی و منابع طبیعی کشور در اختیار سازمان تات قرار دارد. این ذخایر شامل بیش از ۴.۵ میلیون نمونه است که بخشی از آن‌ها در سطح جهان منحصر به فرد محسوب می‌شوند.

به دنبال تجربه جنگ ۱۲ روزه و افزایش حساسیت نسبت به حفاظت از ذخایر راهبردی کشور، اقداماتی برای جابه‌جایی، حفاظت و ایجاد ظرفیت‌های پشتیبان انجام شده است.

با این حال، مسئولان سازمان معتقدند برای ایجاد زیرساخت‌های استاندارد نگهداری نسخه‌های پشتیبان و حفاظت بلندمدت از این ذخایر، حمایت قانونی و اعتباری بیشتری مورد نیاز است.

در همین راستا درخواست اختصاص حداقل یک همت اعتبار سالانه برای توسعه زیرساخت‌های مرتبط با حفاظت منابع ژنتیکی مطرح شد.

کاهش ضایعات؛ از مزرعه تا خوراک دام

موضوع ضایعات کشاورزی نیز در نشست مورد بررسی قرار گرفت. در این بخش گل‌محمدی بیان کرد که طرح کلان مدیریت پسماند و ضایعات کشاورزی در دست بررسی است و همزمان مطالعات تخصصی در حوزه کاهش ریزش محصولات هنگام برداشت انجام می‌شود.

بر اساس آمار ارائه‌شده، میزان ریزش غلات هنگام برداشت که در گذشته حدود ۱۰ درصد بود، با توسعه کمباین‌های جدید و استفاده از ارقام مناسب به کمتر از ۵ درصد رسیده است.

همچنین استفاده از ضایعات کشاورزی در تولید خوراک دام مورد توجه قرار گرفته و هم‌اکنون تنها در یک کارخانه در آذربایجان غربی روزانه ۱۵ تن خوراک دام از انواع ضایعات بخش کشاورزی تولید می‌شود.

مهم‌ترین چالش آینده؛ آب و تغییر اقلیم

گل‌محمدی مهم‌ترین چالش پیش‌روی کشاورزی ایران را بحران آب و تغییر اقلیم دانست و تأکید کرد برنامه‌های سازمان بر همین مبنا طراحی شده است.

معرفی ارقام متحمل به خشکی و شوری، توسعه سامانه‌های هوشمند آبیاری، اصلاح الگوی کشت و افزایش بهره‌وری آب از مهم‌ترین راهبردهای اعلام‌شده برای مواجهه با شرایط آینده است.

به گفته او، با توجه به محدودیت منابع آب و زمین، تنها راه افزایش تولید، ارتقای بهره‌وری و کاهش فاصله عملکرد موجود با ظرفیت‌های واقعی تولید است.

برنامه هفتم و هدف‌گذاری خوداتکایی

در بخش دیگری از نشست، وضعیت اجرای برنامه هفتم توسعه و اهداف خودکفایی محصولات اساسی تشریح شد.

به گفته رئیس سازمان تات حدود ۸۰ درصد الگوی کشت تدوین‌شده در سال ۱۴۰۳ اجرایی شده و پیش‌بینی می‌شود این میزان در سال جاری به بیش از ۸۵ درصد برسد. همچنین بیش از ۷۰ درصد شاخص‌های مرتبط با سازمان تات در برنامه هفتم توسعه محقق شده و بند ۳ ماده ۳۳ این برنامه نیز تقریباً به‌طور کامل اجرا شده است.

او ادامه داد که برای تحقق اهداف خوداتکایی، ۱۵ برنامه کلان در سازمان طراحی شده که تاکنون ۹ برنامه آن به تصویب رسیده است. همچنین  هدف نهایی دستیابی به ۹۰ درصد خوداتکایی در محصولات هدف تا پایان برنامه هفتم عنوان شد.

از چین و بلاروس تا همکاری‌های علمی بین‌المللی

همکاری‌های بین‌المللی نیز از دیگر محورهای نشست بود. موضوعی که گل‌محمدی به آن پرداخت و بیان کرد: «در نتیجه همکاری‌های مشترک با چین، ۱۰ مجوز آموزشی برای اعزام پژوهشگران جوان ایرانی اخذ شده و تاکنون ۶ نفر برای گذراندن دوره‌های یک‌ساله آموزشی به این کشور اعزام شده‌اند.»

او افزود: «همچنین برنامه‌هایی برای تبادل ارقام گیاهی با کشورهایی مانند چین و بلاروس و نیز استفاده از ظرفیت‌های بین‌المللی در حوزه بانک ژن و منابع ژنتیکی در دست اجرا است.»

فناوری هسته‌ای در خدمت کشاورزی

موضوع دیگری که در این نشست مطرح شد، همکاری با سازمان انرژی اتمی در حوزه کشاورزی بود. به گفته گل‌محمدی در حال حاضر از فناوری‌های هسته‌ای برای اصلاح ارقام گیاهی استفاده می‌شود. که یکی از نتایج این همکاری، معرفی رقم برنج متحمل به خشکی با حدود ۲۰۰۰ مترمکعب کاهش مصرف آب بوده است.

او گفت: «این رقم سال گذشته در سطح هزار هکتار کشت شد و برنامه توسعه آن به دو برابر سطح فعلی در سال جاری دنبال می‌شود. درعین حال همکاری‌ها در زمینه اصلاح سویا، پنبه، جو و برنج نیز ادامه دارد.»

از تغییر اقلیم تا تجاری‌سازی ایده‌ها

در جمع‌بندی پایانی نشست، برنامه‌های سال جاری سازمان تات تشریح شد.

رئیس سازمان تات در این باره بیان کرد: «چهلمین دوره معرفی و تجلیل از نمونه‌های بخش کشاورزی امسال برگزار می‌شود و در این دوره تعداد رشته‌ها از ۱۴۳ به ۱۳۳ رشته کاهش یافته تا فرآیند انتخاب بر کیفیت متمرکزتر شود.»

او ادامه داد: «همچنین همایش ملی تغییر اقلیم با رویکردی جدید برگزار خواهد شد. در این رویداد حدود ۴۰۰ ایده دریافت شده که نزدیک به ۲۰۰ مورد آن متعلق به دانش‌آموزان است.» 

به گفته او محور این همایش از مقاله‌محوری به سمت ایده‌ها و راهکارهای فناورانه برای مقابله با آثار تغییر اقلیم در کل زنجیره ارزش کشاورزی تغییر یافته است. همچنین برگزاری هفته کتاب بخش کشاورزی، جشنواره معرفی ارقام، جشنواره ایده‌های فناورانه و نوآورانه و هفته پژوهش از دیگر برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای سال جاری است.

در حوزه خوراک دام نیز از میان ۱۰ ایده منتخب جشنواره سال گذشته، پنج ایده وارد مرحله تجاری‌سازی شده‌اند و بخش خصوصی برای اجرای آن‌ها حدود ۵ همت سرمایه‌گذاری خواهد کرد.

بر اساس این گزارش، آنچه در مجموع از این نشست برمی‌آید، تأکید بر یک راهبرد مشترک است؛ راهبردی که سازمان تات آن را «تبدیل علم به ثروت و تبدیل علم به تولید در بخش کشاورزی» می‌نامد. راهبردی که به اعتقاد مسئولان این سازمان، در شرایط محدودیت منابع و تغییرات اقلیمی، بیش از هر زمان دیگری با امنیت غذایی کشور گره خورده است.