پرتودهی؛ ابزاری مؤثر برای کاهش ضایعات کشاورزی است

شهرام بیرقی طوسی در گفت‌وگو با خبرگزاری ایانا توضیح داد که فناوری پرتودهی به‌طور مستقیم بر ضایعات تأثیر نمی‌گذارد، بلکه عوامل زیستی و فیزیکی ایجادکننده آن‌ها را کنترل می‌کند.

به گفته او، میکروارگانیسم‌هایی مانند باکتری‌ها، کپک‌ها و سایر عوامل فساد از جمله اهداف این فناوری هستند. همچنین پرتودهی می‌تواند فرایند جوانه‌زنی در محصولاتی مانند سیب‌زمینی، پیاز و سیر را کنترل کند.

استادیار سازمان جهاد دانشگاهی خراسان رضوی درباره تأثیر این فناوری بر محصولاتی مانند ادویه‌جات، تنقلات و برخی میوه‌ها نیز گفت که پرتودهی با کاهش فساد در انبار، زمان عرضه‌پذیری این محصولات را افزایش می‌دهد.

او در این باره توضیح داد: «پرتودهی بیشتر برای کاهش فساد پس از برداشت، کنترل آفات و افزایش ماندگاری به‌کار می‌رود، نه برای تبدیل مستقیم ضایعات به محصول سالم. در جهان، پرتودهی برای محصولاتی مثل ادویه‌جات، غلات، خشکبار، سیب‌زمینی، پیاز، سیر و برخی میوه‌ها و محصولات تازه بیشتر شناخته شده است.»

با وجود این مزایا، فناوری پرتودهی همچنان در حد یک تخصص باقی مانده و هنوز به ابزاری فراگیر در زنجیره غذایی کشور تبدیل نشده است. بیرقی طوسی در پاسخ به چرایی این مسئله، مجموعه‌ای از عوامل را مطرح می‌کند.

به گفته او، هزینه بالای ایجاد و نگهداری تأسیسات پرتودهی از مهم‌ترین موانع توسعه این فناوری است. سرمایه‌گذاری اولیه برای راه‌اندازی این مراکز و هزینه‌های بهره‌برداری از آن‌ها، ورود بسیاری از بنگاه‌های کوچک و متوسط به این حوزه را دشوار کرده است.

او معتقد است با توسعه پژوهش‌های کاربردی و ارزان‌تر و ساده‌تر شدن فرایندها، می‌توان در آینده به گسترش استفاده از این فناوری در زنجیره غذایی امیدوار بود.

این کارشناس در ادامه بر اهمیت لجستیک و زیرساخت‌های حمل‌ونقل تأکید کرد و گفت: «اگر محصول پیش یا پس از پرتودهی در زنجیره‌ای ضعیف قرار گیرد، اثر این فناوری کاهش خواهد یافت.»

از نگاه او، آگاهی و پذیرش بازار نیز یکی دیگر از موانع توسعه پرتودهی است. بیرقی طوسی معتقد است آموزش‌های کاربردی و افزایش آگاهی عمومی می‌تواند در آینده به حل این مسئله کمک کند.

او می‌گوید: «بعضی مصرف‌کنندگان و حتی برخی تولیدکنندگان با شنیدن واژه "پرتودهی" احساس نگرانی می‌کنند.»

او همچنین مقررات و استانداردها را از دیگر عوامل اثرگذار بر توسعه این فناوری دانست و تأکید کرد که برای فراگیر شدن پرتودهی، چارچوب‌های قانونی، نظام برچسب‌گذاری، نظارت و استانداردها باید شفاف باشند.

بیرقی طوسی در ادامه به اقتصاد محصول اشاره کرد و گفت: «در محصولاتی که ارزش اقتصادی پایینی دارند، هزینه پرتودهی ممکن است از سود نهایی محصول بیشتر شود. از این رو، استفاده از این فناوری برای محصولاتی با ارزش افزوده بالاتر، توجیه اقتصادی بیشتری دارد.»

او در بخش دیگری از سخنان خود به موانع ساختاری موجود در زنجیره غذایی پرداخت و اظهار داشت که تولیدکنندگان معمولاً با چالش‌هایی مانند آب، نهاده و بازار فروش مواجه هستند و همین موضوع موجب می‌شود پرتودهی در اولویت آن‌ها قرار نگیرد.

به گفته او، ارتباط ضعیف میان پژوهش و صنعت و همچنین کمبود آموزش‌های کاربردی نیز از دیگر موانع توسعه این فناوری به شمار می‌رود. حتی در صورت رفع این مشکلات، نبود زیرساخت‌های کافی و کارآمد می‌تواند تکمیل زنجیره را با دشواری مواجه کند.

پرتودهی محصولات کشاورزی، فناوری شناخته‌شده‌ای است که به گفته مسئولان سازمان انرژی اتمی ایران، تاکنون حدود ۳۰ درصد از ضایعات کشاورزی را کاهش داده است؛ با این حال، همچنان فاصله زیادی میان ظرفیت‌های این فناوری و به‌کارگیری گسترده آن وجود دارد. کاهش این فاصله مستلزم تغییراتی هم‌زمان در حوزه زیرساخت، فرهنگ‌سازی و آموزش است.

بیرقی طوسی این موضوع را چنین جمع‌بندی می‌کند: «پرتودهی یک ابزار کمکی قوی برای کاهش ضایعات است، نه راه‌حل اصلی.» با این حال بنابراظهارات مسئولان سازمان انرژی اتمی ایران تا زمانی که این فناوری در زنجیره غذایی کشور فراگیر نشود، این فاصله همچنان می‌تواند سالانه ۴۰ میلیون تن هدررفت برای بخش کشاورزی به همراه داشته باشد.

خبرنگار، ریحانه رفیعی