کشت فراسرزمینی؛ از تأمین محصول تا ساخت زنجیره ارزش
تهران- ایانا- وقتی از کشت فراسرزمینی سخن میگوییم، معمولاً نخستین پرسش این است: «چقدر زمین در خارج از کشور در اختیار داریم؟» این پرسش مهم است، اما کافی نیست. باید پرسید چه محصولی، با چه هزینه و ریسکی تولید میشود، چگونه به بازار هدف میرسد و چه منفعت پایداری برای اقتصاد ایران ایجاد میکند.
نگاه زنجیره ارزش، توجه را از مساحت مزرعه به مجموعه فعالیتهایی منتقل میکند که تولید را به تأمین قابل اتکا و منفعت اقتصادی پیوند میدهند: تأمین نهاده، برداشت، نگهداری، فرآوری، حملونقل، تأمین مالی و بازرگانی. در این نگاه، موفقیت فقط داشتن زمین و محصول نیست؛ توانایی اتصال مطمئن این حلقهها به یکدیگر است.
امنیت غذایی و بازده اقتصادی؛ دو هدف مرتبط
در ارزیابی کشت فراسرزمینی باید میان دو هدف تمایز گذاشت: تأمین پایدار کالاهای مورد نیاز کشور و کسب بازده اقتصادی از سرمایهگذاری خارجی. این دو میتوانند یکدیگر را تقویت کنند، اما الزاماً یکسان نیستند.
پروژهای ممکن است سود تجاری محدودی داشته باشد، اما به دلیل تحویل قابل اتکای یک کالای راهبردی در زمان نیاز، ارزش تأمینی داشته باشد. در مقابل، پروژهای سودآور که محصول آن در بازار ثالث فروخته میشود، الزاماً به معنای تأمین مستقیم نیاز غذایی ایران نیست.
بنابراین، پیش از انتخاب زمین یا کشور میزبان باید مأموریت پروژه روشن شود. اگر هدف امنیت غذایی است، مقدار و کیفیت محصول تحویلی، زمان دسترسی و هزینه آن در مقصد اهمیت دارد. اگر هدف سرمایهگذاری تجاری است، بازده خالص، امکان انتقال منافع و پایداری بازار باید سنجیده شود.
کشت فراسرزمینی را نیز نباید پایان وابستگی خارجی دانست. این راهبرد میتواند منابع تأمین را متنوع کند، اما همچنان به مقررات کشور میزبان، قراردادها و مسیرهای حمل وابسته است.
دو تصمیم پیش از آغاز پروژه
در طراحی پروژه باید دو تصمیم را از یکدیگر جدا کرد: نخست، محصول برای بازار ایران تولید میشود یا برای کشور میزبان و بازارهای ثالث؟ دوم، سرمایهگذار در کدام حلقهها حضور خواهد داشت: صرفاً تولید، یا تولید همراه با انبارداری، فرآوری، حملونقل و بازرگانی؟
پاسخ به این پرسشها به محصول، هزینه، ریسک و ظرفیتهای موجود بستگی دارد. ورود به فعالیتهای بیشتر، بهخودیخود بازده بالاتر را تضمین نمیکند؛ همانگونه که محدود ماندن به تولید نیز الزاماً تصمیم نادرستی نیست.
نکته اصلی این است که لازم نیست سرمایهگذار مالک همه حلقهها باشد، اما باید به حلقههای ضروری دسترسی قابل اتکا داشته باشد. قرارداد مناسب با انبار، شرکت حمل یا خریدار معتبر، در برخی پروژهها میتواند از سرمایهگذاری مستقیم در همه این فعالیتها اقتصادیتر باشد.
مزرعه تنها آغاز زنجیره است
برای روشنشدن بحث، فرض کنیم هدف پروژه، تأمین ذرت مورد نیاز کشور است. پیش از تعیین سطح زیر کشت باید مشخص شود محصول با چه کیفیتی تحویل گرفته میشود، امکانات خشککردن و انبارداری چیست، چگونه به بندر میرسد و هزینه تحویل آن در ایران چقدر خواهد بود.
اگر محصول تولید شود، اما به دلیل ضعف نگهداری کیفیت خود را از دست بدهد یا حمل آن در زمان مورد نیاز ممکن نباشد، موفقیت مزرعه به موفقیت تأمین تبدیل نشده است. در چنین پروژهای، حلقه تعیینکننده ممکن است نه برند و بستهبندی مصرفی، بلکه کاهش ضایعات، کیفیت و تحویل بهموقع باشد.
از این رو، تجربه محصولاتی مانند زعفران را نیز نباید عیناً به همه محصولات تعمیم داد. درس مشترک، ضرورت برندسازی در همه شرایط نیست؛ شناسایی حلقهای است که در هر محصول، بیشترین اثر را بر قابلیت رقابت و منفعت نهایی دارد.
آیا محصول هنگام بحران به ایران میرسد؟
یکی از مهمترین پرسشها، امکان دسترسی به محصول در شرایط اضطراری است. مالکیت مزرعه یا قرارداد تولید، بهتنهایی تضمین نمیکند که محصول در هر شرایطی از کشور میزبان خارج شود. محدودیتهای صادراتی، تغییر مقررات یا اختلال حملونقل میتوانند میان تولید و تحویل فاصله بیندازند.
بنابراین، امکان صادرات، تعهدات طرفین در شرایط اضطراری، شیوه حل اختلاف و مسیرهای جایگزین باید پیش از سرمایهگذاری بررسی شود. هیچ قراردادی همه ریسکها را حذف نمیکند؛ اما شناخت محدودیتها از شکلگیری انتظارات غیرواقعی جلوگیری میکند.
در این چارچوب، کشت فراسرزمینی بهتر است جزئی از سبد متنوع تأمین باشد، نه جایگزین کامل تولید داخلی، ذخایر راهبردی یا واردات از مبادی مختلف.
مسئولیتپذیری؛ شرط دوام همکاری
منافع ایران را نمیتوان جدا از حقوق و منافع جامعه میزبان تعریف کرد. پروژهای که دسترسی مردم محلی به زمین و آب را تضعیف کند یا تعهدات خود را نادیده بگیرد، با ریسک اجتماعی، حقوقی و اعتباری روبهرو خواهد شد.
«رهنمودهای داوطلبانه حکمرانی مسئولانه حقوق تصرف زمین، شیلات و جنگلها در چارچوب امنیت غذایی ملی» مصوب ۲۰۱۲ و «اصول سرمایهگذاری مسئولانه در کشاورزی و نظامهای غذایی» مصوب ۲۰۱۴ کمیته امنیت غذایی جهانی، چارچوبهایی مکمل برای توجه به این ملاحظاتاند. این اسناد ماهیت داوطلبانه دارند و چارچوبهایی راهنما برای ارزیابی و اجرای مسئولانه سرمایهگذاری فراهم میکنند.
قرارداد کشت، مشارکت با تعاونیها و همکاری با تولیدکنندگان محلی از گزینههای قابل بررسی هستند؛ اما هیچیک صرفاً به دلیل نام و شکل حقوقی خود، عادلانه یا کمریسک نیستند. شفافیت قیمتگذاری، تقسیم منصفانه ریسک، رعایت حقوق زمین و آب و سازوکار مؤثر رسیدگی به شکایت اهمیت دارد.
برای ایران، بهویژه در همکاری با کشورهای آفریقایی، اشتغال محلی، انتقال دانش متقابل و حفاظت از منابع باید بخشی از طراحی اقتصادی پروژه باشد، نه تعهدی فرعی که پس از آغاز کار به آن پرداخته شود.
نقش دیپلماسی اقتصادی و حکمرانی داخلی
دیپلماسی اقتصادی میتواند در روشنکردن چارچوب حقوقی، هماهنگیهای گمرکی و قرنطینهای، تسهیل حملونقل و پیگیری مسائل سرمایهگذاران نقش داشته باشد. بااینحال، توافق میان دولتها جای امکانسنجی اقتصادی و مدیریت حرفهای را نمیگیرد.
باید پیش از آغاز پروژه مشخص باشد چه نهادی مسئول ارزیابی فنی است، چه کسی ریسک تجاری را میپذیرد و حمایت عمومی بر چه مبنایی تخصیص مییابد. ریسکهای سیاسی، ارزی، بانکی، اقلیمی و اجتماعی نیز باید پیشاپیش ارزیابی و در طول اجرا پایش شوند.
همچنین، محل فرآوری را نباید از ابتدا و برای همه محصولات یکسان تعیین کرد. فرآوری در ایران، کشور میزبان یا بهصورت مشترک باید بر اساس هزینه، کیفیت، زیرساخت و هدف تأمین انتخاب شود.
از شمارش هکتار تا سنجش نتیجه
برای ارزیابی پروژهها، سطح زیر کشت و حجم تولید لازماند، اما کافی نیستند. پیشنهاد میشود شاخصها در سه دسته تنظیم شوند:
- تأمین: مقدار محصول قابل استفاده و تحویلشده در موعد مقرر، کیفیت و هزینه تمامشده در مقصد؛
- اقتصادی: بازده خالص، منافع قابل انتقال به ایران و مقایسه با گزینههای جایگزین؛
- پایداری: رعایت حقوق جوامع محلی، وضعیت آب و خاک، دوام قرارداد و میزان تمرکز ریسک.
توسعه پروژهها نیز بهتر است مرحلهبندی شود. یک پایلوت محدود، با معیار روشن ادامه، اصلاح یا توقف، میتواند امکان یادگیری عملیاتی را فراهم کند. البته تمرکز اولیه برای آزمون یک الگو نباید به وابستگی دائمی به یک کشور یا مسیر تأمین تبدیل شود.
پرسش کشت فراسرزمینی فقط این نیست که چه مقدار زمین در اختیار داریم یا چه میزان محصول تولید میکنیم؛ باید پرسید چه محصولی، با چه هزینه و ریسکی، در چه زمانی به دست مصرفکننده یا خریدار هدف میرسد و چه منفعت پایداری برای اقتصاد ایران و جوامع محلی کشور میزبان ایجاد میکند.
تفاوت یک پروژه مزرعهمحور با یک راهبرد زنجیرهمحور، در پاسخ به همین پرسشهاست.
اسماعیل رزاقی/ پژوهشگر اقتصادی آفریقا
دیدگاه تان را بنویسید