ریزگردها؛ بررسی چند رویکرد

کارشناس ارشد مهندسی منابع طبیعی

یکی از پیچیده‌ترین ابعاد در علوم مهندسی، مهندسی طبیعت به سبب پیچیدگی و روابط غیرخطی و قوانین خاص حاکم بر آن است.

پدیده‌ای که برخی از پژوهشگران بر رخداد آن اتفاق نظر دارند، تغییر اقلیم یا (climate change) است که یکی از نشانه‌های آن وقوع پدیده‌هایی همچون خشکسالی فراگیر و طولانی‌مدت، گرمایش زمین به نحوی که سال 2014 بنا به اعلان برخی از پژوهشگران، گرم‌ترین سال زمین بوده است و نیز همین موضوع ریزگردها و گردوغبار هستند که دارای رابطه‌ای مشخص با وقوع خشکسالی، فرسایش خاک و از بین رفتن پوشش گیاهی محافظ خاک و نیز خشک شدن تالاب‌ها است.

پدیده دیگری که در اثر شناخت نادرست نظام و روابط هیدرولوژیک طبیعت و منابع آب و خاک کشور به‌عنوان تخریب سرزمین (land Degradation) رخ داده است، نیز مشهود است که در پیوند با شیوه دانش مدیریت سرزمین در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا بوده است.

در مورد آلودگی‌های ناشی از گردوغبار و ریزگردها فراتر از ایران، شماری از کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا نیز با آن دست به گریبان هستند، اما به‌دلیل قوام نیافتن سامانه رسانه‌ای، پوشش خبری و گزارشی لازم را دارا نیستند و کسی را از روزگار غبارآلود آنان خبر نیست.

وقوع پدیده گردوغبار تا بیش از 66 برابر حدمجاز در خوزستان شرایط را به‌گونه‌ای رقم زد که در چندین نوبت مدارس و ادارات 12 شهرستان این استان تعطیل و دستگاه‌های سنجش آلودگی هوا به‌دلیل غلظت بالای 10 هزار میکروگرم بر مترمکعب، قادر به سنجش آلودگی بیش از این نبودند.

سه رویکرد برای مقابله با ریزگردها

پژوهش‌های جدیدی که در عرصه بین‌الملل و توسط دانشمندان ایرانی مقیم اروپا و آمریکا انجام شده است، سه نوع رویکرد در رویارویی با رخدادهای طبیعی ناخواسته می‌توان در نظر داشت.

نخستین رویکرد مهار و کنترل است که در پیوند با پدیده طبیعی ریزگردها و گستره آن اثربخش به‌نظر نمی‌رسد و آب کافی برای رهاسازی از سدها و پر کردن تالاب‌ها وجود ندارد.

رویکرد دوم تعدیل این پدیده است که ارزشمندترین نماد کاربردی آن تثبیت پوشش خاک در کانون‌های تولید گردوغبار است که تا حدی می‌توان با عملیات بیولوژیک کنترل فرسایش خاک و عملیات آبخیزداری و کشت گونه‌های مقاوم و مناسب در شرایط خشکی و خشکسالی اقدام کرد که شرح آن به تفصیل در کتاب مبارزه بیولوژیک با فرسایش خاک نوشته استاد محمد جعفری رئیس دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران، آمده است.

رها کردن ذخیره آب پشت سدها و احیاء تالاب‌ها با وضعیت کنونی آب کشور به‌عنوان اقدامی کوتاه‌مدت برای مهار آن نیز به‌شمار نمی‌آید، عملیات مالچ‌پاشی که خوددارای عوارضی برای گونه‌های گیاهی و جانوری است، نیز در سطوح هزاران هکتار عرصه‌های منابع طبیعی آسیب‌دیده کشور عملاً به‌دلیل هزینه و عملیات اجرایی آن ممکن به‌نظر نمی‌رسد.

جالب توجه اینکه برخی از ریزگردهای اخیر که کشور را عرصه تاخت و تاز خود قرار داده، بر اساس تحلیل هواشناسی منشاء داخلی داشته است که در عرف علمی به آن گردوغبار یا (Dust) می‌گویند و در برخی موارد، چنانچه منشاء بیرونی داشته باشد و ذرات آن ریزتر و عمدتاً رسی و سبک باشد ریزگرد یا (Haze) به‌شمار می‌آیند. شوربختانه اینک کشور، با هر دو مورد گردوغبار و ریزگرد روبه‌رو است.

رویکرد دیگر عمل به بسته ویژه گردوغبار است که بسته‌ای چندوجهی است و قاعدتاً باید عوامل هوا و اقلیم‌شناختی (Climatologic) مدیریت منابع طبیعی، مراتع، بیابان، آب، خاک و گیاه در آن دیده شده باشند.

گفته می‌شود که این بسته اجرایی و اعتباری با اقدامات اجرایی و طرح‌های مختلفی که در آن پیش‌بینی شده، کلید خواهد خورد؛ مسائل مربوط به مدیریت تالاب‌ها یکی از مباحث مطرح‌شده در این بسته است.

در استان خوزستان دو تالاب مهم شادگان و هورالعظیم وجود دارد که از اهمیت زیست محیطی زیادی برخوردار است، با اقدامات و هماهنگی‌های صورت‌گرفته با وزارت نفت یکی از دریچه‌های دایک میانی (میان‌بند) تالاب هورالعظیم به سمت این تالاب باز شد که افزایش این دریچه‌ها برای باز شدن به روی تالاب در این بسته اجرایی تأکید شده است که باید با همکاری وزارت نفت انجام شود.

همچنین وزارت جهاد کشاورزی 30 هزار هکتار از نقاطی که به‌عنوان منشاء ریزگرد شناسایی شده‌اند، را درختکاری، بوته‌کاری و مالچ‌پاشی خواهد کرد که برنامه‌ها و اعتبارات این بسته اجرایی برای اسفندماه سال جاری و سال 94 پیش‌بینی شده است. قرار است ریز کارها در جلسات استانی مشخص شود.

تکالیفی نیز برای وزارت نفت تعیین شده، در تالاب هورالعظیم محدودیت‌هایی برای ورود آب وجود دارد که قرار است این محدودیت‌ها برداشته شود و مکان‌هایی که نفت به‌گونه‌ای باعث تخریب سرزمین شده است، اقدامات مؤثر مانند درختکاری و یا مالچ‌پاشی انجام شود.

وظایفی نیز در زمینه مقابله با بحران و مدیریت شرایط به عهده وزارت کشور گذاشته شده، همچنین قرار شده وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی تسهیلات لازم و تجهیزات اورژانسی را فراهم کند.

عایق‌سازی منازل برای جلوگیری از ورود گردوغبار و تجهیز سیستم‌های حمل و نقل عمومی به سامانه‌های مناسب تهویه هوا مباحثی بود که در هیئت دولت مطرح شد و بر این اساس تسهیلاتی تصویب شده که باید در اختیار بخش‌های خصوصی و شهرداری‌ها قرار گیرد. همچنین مدارس و برخی فضاهای عمومی نیز می‌توانند از این تسهیلات استفاده کنند. در این بسته اجرایی سازمان حفاظت محیط زیست موظف شد نسبت به پایش و کنترل وضعیت هوا از طریق دستگاه‌های سنجش هوا و با همکاری سازمان هواشناسی اقدام کند و سازمان هواشناسی نیز باید نسبت به پیش‌بینی زودتر وقوع پدیده‌های گردوغبار اقدامات لازم را انجام دهد.

وزارت خارجه نیز نسبت به همکاری لازم دوجانبه و چندجانبه برای حل مشکل ریزگردها اقدام خواهد کرد.

اینک لازم است هر یک از دستگاه‌ها با مدیریت تلفیقی به مأموریت‌های خود، با مشارکت و همراهی و همسویی مردم عمل کنند.

یکی از مهم­ترین الزامات برای اثربخشی بیشتر این بسته، تدوین پیوست اطلاع‌رسانی آن است که باید با مشارکت اهل فن و متخصصان رسانه‌ها انجام شود و نیز تشکیل اتاق فکر دائمی که به‌طور مداوم به رصد موضوع بپردازد.

اقدام مفید دیگر برای تأمین منابع مالی مورد نیاز برای تعدیل آثار زیانبار گردوغبار، تشکیل صندوق مقابله با گردوغبار با حضور شش کشور منطقه است که باید به جدیت توسط سازمان حفاظت محیط زیست با مشارکت وزارت امور خارجه، برای تأمین منابع مالی مورد نیاز پیگیری شود تا صرف عملیات بیولوژیک مهار فرسایش خاک گردد.

اتاق فکر دائمی پایش ریزگردها، نقش بسیار مؤثری در رهیافت علمی و کاربردی دارد و باید با حضور متخصصان ذی‌ربط و نمایندگان دستگاه‌های مسئول و نیز مشارکت قوی و مؤثر و نمایندگی‌های سازمان ملل متحد انجام شود./