تدابیر لازم برای جلوگیری از فرسایش خاک

با شناسایی چهره های مختلف فرسایش خاک و عوامل موثر در ایجاد و تشدید انواع فرسایش متناسب با عوامل به ارایه راهکارهای مختلف مدیریتی و اجرایی جهت حفاظت خاک پرداخته می شود.

نتایج و عواقب فرسایش و تخریب خاک:

- افزایش سیل خیزی ،کاهش نفوذ پذیری زمین وکاهش تغذیه سفره های زیر زمینی و تخریب شیمیایی خاک .

- از بین رفتن قشر سطحی حاصل خیز و فقر غذایی خاک وکاهش پوشش گونه های مرتعی و جنگلی.

- رسوب گذاری در پایین دست( اراضی کشاورزی و یا بنادر، کانال های آبرسانی وانتقال آب ،سدها).

- ایجاد شیار، خندق و گودال در اراضی کشاورزی و دشوار و پر هزینه شدن کار کشاورزی .

- هجوم ماسه های روان و تهدید مناطق مسکونی، کشاورزی و صنعتی، جاده ها، راه آهن، فرودگاه ها.

مکانیزم چهره های فرسایش:

با شناخت مکانیزم انواع فرسایش بهتر می توانیم برای ایجاد یا کاهش اثرات فرسایش برنامه ریزی نماییم.

1 - فرسایش پرتابی یا پاشمانی یا قطره بارانی:

باعث از هم پاشیده شدن ذرات خاک می شود که عامل اصلی آن قطره باران است.

2- فرسایش ورقه ای (سطحی):

فرسایش ورقه ای یا سطحی در واقع حرکت ذرات خاک در لایه ای نازک از آب است.

3- فرسایش شیاری:

فرسایش شیاری از تجمع آب های ورقه ای در بالا دست ایجاد می شود.

4- فرسایش خندقی (آبراهه ای):

باتمرکز جریان آب خندق آبکندی ودر اثر تجمع آب با فرایند انحلال دیواره ها خندق انحلالی ایجاد می شود.

5- فرسایش هزاردره ای:

- ناشی ازویژگیهای زمین شناسی محل است که باید حساس به این نوع فرسایش باشد.

6- فرسایش رودخانه ای:

دربستر و حاشیه اتفاق می افتد که در فرسایش بستر با تغییر پروفیل طولی و عمق مواجه هستیم . فرسایش کناری تخریب اراضی حاشیه و افزایش عرض رودخانه ها را به همراه دارد.

7- فرسایش سیلابی:

بابارندگی در دشتهای کم شیب با اشباع خاک ، لایه ای از ذرات ریز آن به صورت معلق شروع به جدا شدن نموده و با آب حرکت می کند.و لطمات زیادی به لحاظ سله بندی و دق شدن اراضی ایجاد میکند.

8- چهره های فرسایشی مصنوعی ناشی از دخالت مستقیم انسان :

- تغییرکاربری اراضی جنگلی ، مرتعی و کشاورزی وشخم و شیار نابجا و نادرست در اراضی شیبدار.

- احداث خطوط مواصلاتی (جاده و راه آهن ) ، معدنکاری به ویژه روباز از انواع معادن سنگ.

- برداشت مصالح شن و ماسه از رودخانه ها و مخروط افکنه ها وتخلیه نادرست و نابجای زباله و نخاله.

- برداشت بیش از حد و بی رویه ازآبهای زیرزمینی که پدیده نشست زمین را به دنبال دارد.

9- اشکال مختلف حرکات توده ای زمین.

روش های مبارزه با فرسایش:

- روش مستقیم (ساختمانی و سازه ای):

عامل های اصلی فرسایش آبی برخورد و جریان آب روی سطح خاک و افزایش سرعت آب از آستانه فرسایش است. - جلوگیری از برخورد قطره به سطح خاک و جلوگیری از تجمع و جریان آب در مسیر مشخص.

- کاهش سرعت آب در سطح دامنه یا شیب آبراهه و افزایش نفوذ آب به داخل خاک.

- هدایت آب های اضافی به مجاری مناسب.

با اجرای طرح های آبخیزداری ( مکانیک و بیو مکانیک ، بیولوژیک ومدیریتی) صورت می گیرد.

- سازه های کنترل فرسایش و سیلاب ، سازه های حفاظتی و هدایتی حاشیه رودخانه و سازه های حفاظت بستر آبراهه. اجرای طرحهای بیومکانیک (تلفیقی):

- هدف انحراف و ذخیره هرزآب و رواناب و افزایش سطح اراضی و تعدیل شیب می باشد:

- کشت روی خطوط تراز ،سنگ چینی،تراس وسکوبندی وبانکت بندی همراه باکاشت گونه های مختلف.

- طرحهای بیولوژیک و مدیریتی مثل حفاظت و قرق مراتع و جنگلها ، بذرپاشی وبذر کاری .

- کم هزینه ترین و موثرترین و ماندگارترین عملیات در حفاظت خاک و آب است.

- بیشترین سازگاری و کمک به برقراری تعادل کامل زیست محیطی را در بردارد.

- باعث افزایش مستقیم تولید و اشتغال سالم و پایدار در حوزه آبخیز می گردد.

- روش غیرمستقیم یا پیشگیرانه (مدیریتی):

1- کاشت و توسعه گیاهان دارویی و صنعتی*(بهره برداری از محصولات فرعی جنگل و مرتع).

- بهره برداران به مراتع با گونه های صنعتی و دارویی به عنوان منبع تامین معیشت و تولید سرمایه.

-با بهره مالکانه درآمد دولت را برای عملیات احیا، اصلاح، حفاظت و توسعه با مشارکت مجری تامین می کند.

-عملکرد اقتصادی گیاهان دارویی ، صنعتی(جنگلی و مرتعی) 2 تا 3 برابر زراعت غلات است .

2- استفاده از انرژی های نو (پاک) برای حفظ مراتع و جنگلها*

- انرژی خورشید تقریبا در تمام نقاط ایران و به ویژه در مناطق بیابانی، باد (دایمی و فصلی) 120 روزه سیستان ، منجیل و امواج دریا در مناطق ساحلی.

- بیوگاز در تمام مناطق کشور در عرصه های کشاورزی به ویژه در مناطق شمالی با استفاده از ضایعات کشاورزی.

- احداث و بهره برداری از آسیابهای بادی و استفاده از آسیاب های آبی در مسیر کانال انتقال و آبرسانی قنات.

3- استفاده از کشاورزی حفاظتی *

- کشت مستقیم روی مزارع حاوی 30 درصد بقایای گیاهی کشت قبلی با حداقل شخم.

- حذف مراحل استفاده از ماشین آلات ازجمله ریپر، دیسک و شخم برگردان.

4- توجه و استفاده از دانش بومی:

برنامه های موفق در الگوهای اجرایی و مدیریتی بومی وجود داردودرایجاد حس اعتماد و مشارکت نیز موثر خواهد بود.

4-1 - کنترل و بهره وری از سیلاب ها و رواناب ها و تغذیه مصنوعی :

- بندهای قدیمی کنترل و ذخیره سیلاب (آجر و سنگ و ملات ساروجی ) با هدف کنترل و ذخیره سیلاب و رواناب.

4-2- حوضچه های استحصال آب باران و رواناب در بوشهر(منطقه سیراف).

- در اراضی شیبدار به عنوان حوضچه های ذخیره آب باران (یا رواناب سطحی )عمل می نماید.در ادامه با بهره برداری تکمیلی مبادرت به کشت درخت و درختچه های مثمر و غیر مثمر در آن می نمایند.

4-3- چکدم و خوشاب در بلوچستان جهت استحصال و بهره وری از سیلاب و رسوب.

4-4- قنات:

- به دلیل زهکشی طبیعی زمین مانع از تخریب بافت و ساختمان و خصوصیات خاک می شود.آبیاری با آب قنات به دلیل کیفیت عموما بالاتر از آب چاه باعث اصلاح خاک می شود.

4-5- راهکارهای بومی تعدیل شیب و افزایش سطح اراضی و نفوذ پذیری خاک:

- تراس بندی و بانکت بندی در دامنه ها ی شیبدار.( منطقه اورامانات استان کرمانشاه وجود دارد).

- درختکاری و سنگ چینی در دامنه ها.(در سطح گسترده در استان فارس اجرا شده است).

5- رعایت نکات فنی و حفاظتی در بهره برداری از مخروط افکنه ها مانند برداشت مصالح شن و ماسه.

- روش های مبارزه با فرسایش بادی :

1- ایجاد مانع در مسیر آن وکاهش سرعت باد در نزدیکی سطح زمین و رساندن آن به کمتر از آستانه فرسایش.

2- کنترل عوامل موثر برخصوصیات خاک (افزایش زبری ،رطوبت ، نفوذپذیری ، ...).

با توجه به مراح سه گانه برداشت ، حمل و رسوبگذاری در فرسایش بادی باید براین اساس برنامه ریزی نمود.

- عملیات کنترل فرسایش بادی :

- مرطوب نگه داشتن خاک و زبروخشن نمودن سطح خاک و داشتن پوشش گیاهی.

- بدیهی است روش های مکانیکی باید با روش های بیولوژیکی توام باشند.موقعیت و ادامه حیات گیاهان دست کاشت بستـگی به درجه حاصلخیـزی خاک ، درصد مقدار رس ،سطح سفره آب زیرزمینی ـ درجه حرارت دارد .

عملیات بیولوژیک:

اقدامات بیولوژیک مؤثرترین و پایدارترین روش در جهت تثبیت و کنترل پایدار فرسایش بادی می باشد . باشیوه هـایی چون بذرکاری ، بذرپاشی ، قلمه کاری ، نهالکاری , ایجاد پوشش گیاهی و در نهایت کنترل فرسایش بادی اقدام می شود .

عملیات بیومکانیک:

- کشت نواری در جهت عمود بر وزش باد (در یک ردیف و یک منطقه خاص)و احداث فارو همراه با بذر کاری و نهالکاری.

- طرح های ذخیره نزولات و بذر پاشی (چاله ، نوار، هلالی آبگیر).

- استفاده از مالچ و بذرکاری و نهالکاری با هدف افزایش چسبندگی ذرات .

احداث سازه: کاهش سرعت باد با ایجاد موانع (باد شکن ها).

تثبیت شن های روان توسط مالچ:هدف قرار دادن یک لایه محافظ روی خاک برای جلوگیری از حرکت ماسه ها وخاک است .

*منابع و ماخذ در آرشیو خبرگزاری موجود است.

یادداشت:

خانه نا امن