تنوع رقم پنج محصول اساسی در فهرست ملی ارقام گیاهی چگونه است؟

علی کمیجانی در گفت‌وگو با خبرنگار ایانا بیان کرد: ارقام جدید گیاهی حاصل از به‌نژادی علمی و مدرن شالودۀ اصلی صنعت بذر بوده و بی‌تردید مهم‌ترین خروجی سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی هستند.

وی ادامه داد: سرمایه‌گذاری در تولید ارقام جدید گیاهی که حاصل سال‌ها تلاش جمعی به‌نژادگران و صرف مبالغ بسیار زیاد بودجه هستند، زمانی اقتصادی خواهد بود که در وهله اول نظامی برای حمایت از حقوق مالکیت معنوی به‌نژادگرانی که با صرف هزینه و زمان طولانی اقدام به ایجاد ارقام جدید می‌کنند، وجود داشته باشد و ثانیاً این ارقام از طریق یک فرآیند شفاف، کارآمد و مؤثر معرفی و تجاری‌سازی وارد عرصه تولیدشده و مورد استقبال بهره‌برداران قرار گیرند.

رئیس اداره مالکیت‌های معنوی موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال اضافه کرد: ازآنجاکه همه‌ساله تعداد قابل‌توجهی رقم جدید گیاهی توسط مؤسسه‌های تحقیقاتی دولتی، دانشگاه‌ها و شرکت‌های خصوصی در دنیا تولید می‌شود، لازم است در کنار نظام حمایتی حقوق مالکیت معنوی به‌نژادگران گیاهی، نظامی برای غربالگری ارقام جدید متناسب با شرایط اقلیمی، نظام‌های بهره‌برداری و خواست مصرف‌کننده وجود داشته باشد تا بهترین‌ها وارد عرصه تولید کشور شوند.

کمیجانی بیان کرد: تا قبل از تصویب قانون ثبت ارقام گیاهی و کنترل و گواهی بذر و نهال اساساً نظام حمایت از حقوق مالکیت معنوی به‌نژادگران گیاهی وجود نداشت همچنین غربالگری ارقام جدید نیز بدون داشتن پشتوانه قانونی خاصی، بر عهده مؤسسات تحقیقاتی زیرمجموعه وزارت جهاد کشاورزی بود.

وی افزود: این مؤسسات هم‌زمان یا به‌صورت جداگانه، ارقام خارجی و ارقام جدید کاندید حاصل از برنامه‌های به‌نژادی خود را در آزمایش‌های سازگاری چند منطقه‌ای موردبررسی قرار داده و درنهایت ارقام کیفی برتر از بین این مجموعه‌ها انتخاب می‌شدند.

رئیس اداره مالکیت‌های معنوی موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال گفت: نتایج بررسی ارقام جدید حاصل از برنامه‌های ملی به‌نژادی در کمیته‌ای تحت عنوان "کمیته معرفی و نام‌گذاری رقم" که در سازمان تات قرار داشت، بررسی‌شده و ضمن انتخاب نام برای رقم جدید، مجوز تجاری‌سازی آن صادرشده است.

وی ادامه داد: در مورد ارقام جدید خارجی کاندید تجاری شدن در داخل کشور، چنانچه برتری نسبی رقم توسط مؤسسه آزمون‌کننده به اثبات می‌رسید، موضوع به وزارت متبوع منعکس و اجازه واردات بذر رقم جدید در مقیاس تجاری صادر می‌شد.

کمیجانی اضافه کرد: در مورد ارقام جدید سبزی و صیفی، معمولاً بررسی‌های سازگاری در سایت واردکننده رقم شده است. اما با تصویب آئین‌نامه‌های ثبت ارقام جدید گیاهی و  معرفی ارقام جدید گیاهی توسط هیئت‌امنای سازمان تات کشاورزی در سال 1388 همراه با اصلاحات انجام‌شده در سال‌های بعد چشم‌انداز جدیدی در اجرای مفاد مرتبط با قانون فوق‌الذکر و سامان‌دهی ورود ارقام جدید گیاهی به عرصه تولید، پدیدار شد.

رئیس اداره مالکیت‌های معنوی موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال اضافه کرد: تصویب این دو آیین‌نامه قانونی و اجرای دقیق آن‌ها از یکسو ورود بخش خصوصی به موضوع ایجاد و معرفی رقم را توجیه‌پذیر کرد و از سوی دیگر سبب قانون‌مند شدن نظام معرفی ارقام اعم از داخلی و خارجی شد. حاصل این امر معرفی ارقام جدید گیاهی اعم از زراعی و سبزی و صیفی در سنوات اخیر توسط بخش خصوصی و دانشگاه‌ها بود که نویدبخش آغاز رقابت ثمربخش و پویا با مؤسسات زیرمجموعه سازمان تات است.

کمیجانی ادامه داد: در این راستا از سال 1393 با انتقال دبیرخانه کمیته معرفی رقم از سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی به موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال و اجرای عملیاتی آیین‌نامه معرفی رقم، بخش خصوصی و دانشگاه‌ها شروع به معرفی ارقام جدید کردند.

وی افزود: بر این اساس از سال 1393 تاکنون تعداد ارقام زراعی معرفی‌شده توسط دانشگاه‌ها و بخش خصوصی به ترتیب 11 و 28 رقم بوده است . همچنین در طی این مدت دانشگاه‌ها و بخش خصوصی به ترتیب تعداد 30 و 38 رقم باغی و سبزی و صیفی ایجاد به جامعه کشاورزی کشور معرفی کرده‌اند.

تنوع رقم در 5 محصول اساسی در فهرست ملی ارقام گیاهی ایران

وی ادامه داد: همچنین ورود موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال از سال 1393 به موضوع بررسی و ارزیابی فنی ارقام شرکت‌های خارجی در کشور در قالب انجام آزمون‌های تعیین ارزش زراعی سبب ایجاد تنوع رقم زیادی در فهرست ملی ارقام گیاهی کشور شد. در جدول ذیل تنوع رقمی ایجادشده برای پنج محصول مهم ذرت، سیب‌زمینی، کلزا، پنبه و آفتابگردان از سال 1393 تاکنون ارائه‌شده است.

جدول شماره 1- تنوع رقم در 5 محصول اساسی در فهرست ملی ارقام گیاهی ایران

رئیس اداره مالکیت‌های معنوی موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال بیان کرد: علاوه بر تنوع رقمی ایجادشده در محصولات اساسی اشاره‌شده در محصولات اساسی نظیر گندم و جو نیز شاهد ورود ارقام دانشگاه‌ها و بخش خصوصی داخلی و ارقام خارجی به فهرست ملی این دو محصول استراتژیک هستیم.

کمیجانی بیان کرد: راه‌اندازی نظام حمایتی حقوق مالکیت فکری به‌نژادگران گیاهی در کشور نیز علاوه بر اینکه خیال بخش خصوصی را ازنظر وجود نظام حمایتی برای جلوگیری از تکثیر غیرقانونی ارقام آسوده می‌کند، سبب شده که مؤسسات دولتی نیز از این فرصت برای ثبت ارقام خود در این نظام حمایتی و سپس واگذاری امتیاز تکثیر بذر یا نهال این ارقام اقدام کرده و از محل جمع‌آوری رویالتی ارقام واگذارشده، درآمد بیشتری را برای استمرار هزینه کرد در امر به‌نژادی و توسعه فعالیت‌های به‌نژادی خود کسب کنند.

جدول شماره 2- تعداد رقم و ترکیب متقاضیان حمایت از حقوق مالکیت معنوی بهنژادگران گیاهی تا سال 1401

وی در ادامه تأکید کرد: بدیهی است با اعمال حمایت جدی دولت از فعالیت‌های بخش خصوصی در حوزه بهنژادی می‌توان به توسعه بیش‌ازپیش این بخش از مجرای حضور دانشگاه‌ها و بخش خصوصی امیدوار بود.

ارتباطات بین‌المللی

رئیس اداره مالکیت‌های معنوی موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال  در ادامه با اشاره به ارتباطات بین‌المللی بیان کرد: با توجه به بند 2 و تبصره 4 ماده 2 آئین‌نامه معرفی ارقام گیاهی در خصوص اجازه دریافت گزارش رسمی تمایز، یکنواختی و پایداری از کشورهای عضو کنوانسیون حمایت از ارقام جدید گیاهی (UPOV) با رویکرد سرعت بخشیدن به معرفی و تجاری‌سازی ارقام شاخص زراعی و سبزی صیفی تبادلات گزارش‌های انجام آزمون‌های فنی ثبت با کشورهای مختلف به‌طور گسترده‌ای در موسسه جاری است.

کمیجانی در خصوص چالش‌های پیش‌ رو بیان کرد: کمبود نیروی متخصص در حوزه مالکیت معنوی و آزمون‌های فنی ثبت و تجاری‌سازی از مهم‌ترین چالش‌ها است همچنین نواقص موجود در قانون و آئین‌نامه‌های اجرایی در حوزه ثبت و تجاری‌سازی از دیگر چالش‌ها بوده که اقداماتی در راستای اصلاح آن صورت گرفته است.