بحران خاموش آب‌های زیرزمینی

تهران-ایانا- فصل باران که می‌رسد، چشم امید کشاورزان به برکت آسمانی‌ست؛ برای آنان که در تدارک کشت پاییزه باشند، هر قطره‌اش حیاتی است، اما همان بارش می‌تواند سرنوشت آبی را که در عمق زمین جریان دارد، تغییر دهد.

در دشت‌های غرب کشور، صلحی سال‌هاست گندم می‌کارد. حالا هم‌زمان با آغاز فصل کشت، پی‌درپی مخزن سم‌پاش را با حجم زیادی از کود پر می‌کند، مسیر نرفته را بازمی‌گردد و دوباره همان چرخه را تکرار می‌کند. وقتی از او می‌پرسم چرا این اندازه بر مصرف کود تأکید دارد، پاسخی می‌دهد که دیگر کشاورزان هم تکرار می‌کنند: «اگر کود نزنیم، محصول به بار نمی‌نشیند.» اکنون با نزدیک‌شدن باران، امید به رویش بیشتر شده است؛ بااین‌حال، همین امید می‌تواند برای آب‌های پنهان در لایه‌های زیرین زمین، نشانه خطری تازه باشد.

کشت های فصل سرد همراه با مصرف بالای کودهای نیتروژنه انجام می‌شوند. گندم و جو برای رشد به این کود نیاز دارند اما مقدار کودی که جهت بارورسازی این محصولات مصرف می‌شود بسیار بالاست و همه‌ی آن جذب گیاه ‌نمی‌شود. دمای پایین خاک، فعالیت مصرفی مواد الی و تبدیل آن به مواد معدنی را کاهش می‌دهد. از طرفی نیترات بار منفی دارد و همین از جذب آن توسط خاک جلوگیری می‌کند. این ماده خاصیتی محلول در آب دارد وبا حرکت آب در خاک به آسانی جابه‌جا می‌شود. هرقدر بارندگی سنگین‌تر و آبیاری شدیدتر باشد، نیتراتی که به عمق نفوذ می‌کند حجم بیشتری پیدا می‌کند. عدم وجود پوشش گیاهی دائمی نیز سبب می‌شود کود تجمع‌یافته در خاک پیش از آن‌که کامل جذب گیاه شود شسته شود. مجموع این عوامل راهی را می‌سازد که نیترات را به سفره‌های آب زیرزمینی منابع تامین‌کننده آب شرب و کشاورزی، می‌رساند. تحقیقات صورت گرفته در این حوزه نشان می‌دهند که بسیاری از سفره‌ها حالا با افزایش غلظت نیترات مواجه هستند. عاملی که روند صعودی آن آسیب‌های فراوانی را ایجاد می‌کند.

آلوده شدن سفره‌ها تاثیر قابل توجهی بر کیفیت آب چاه‌ها گذاشته است. تاثیری که ساکنان مناطق روستایی را نسبت به تغییر طعم آب نگران کرده. ارزیابی آبخوان‌ها مسئله ‌ای پیچیده و دارای نوسانات زیاد است که حواس پنجگانه از تشخیص دقیق آن عاجز است. ارزیابی‌های دوره‌ای نشان می‌دهند آبخوان‌ها در بسیاری از مناطق به‌ویژه در نواحی با کشاورزی فشرده، در معرض آلودگی متوسط تا شدید نیترات قرار دارند و روند این آلودگی در حال افزایش است. استان‌های شمالی و استان‌های مرکزی با جمعیت زیاد بیشترین فشار را به لحاظ بار آلودگی بر منابع آب زیرزمینی وارد می‌کنند.

طبق گفته‌ی پزشکان مصرف آب با نیترات بالا می‌تواند خطرناک باشد، به خصوص در نوزدان که زمینه بروز بیماری متهموگلوبینمی است؛ بیماری که توانایی خون برای انتقال اکسیژن را کاهش می‌دهد.

نیاز صعودی به تولید محصولات استراتژیک، کشاورزان برای استفاده بیشتر از این کودها تشویق می‌کند. الگوهای فرسوده کشت باعث می‌شود تا میزان مصرف کود بدون انجام آزمون خاک تعیین شود؛ این مسئله به مصرف مازاد منجر می‌شود و در نتیجه افزایش آلودگی را به همراه دارد. برون‌رفت از وضع موجود نیازمند آموزش میدانی و نظارت دقیق‌تر است.

آلودگی سفره‌های زیرزمینی آرام و تدریجی اتفاق می‌افتد همان‌طور که باران در خاک نفوذ می‌کند. پیامدهای این فرآیند تدریجی، بلندمدت و پرهزینه است. ایجاد تعادل میان امنیت غذایی و امنیت آب راهکاری است که می‌تواند منابع را از خطر حفظ کند. تا زمانی که مصرف کودها با مدیریت علمی همراه نشود، بارانی که برکت امروز است آسیبی برای فردای سفره‌های آب زیرزمینی خواهد بود.

خبرنگار، آیدا صفا