محسن جلالپور از روزهای سخت باغداران و تولیدکنندگان پسته در استان کرمان میگوید:
تراژدی غمانگیز پسته ایرانی/ با وجود پسند پسته ایرانی برای ذائقه جهانی، در نهایت پسته آمریکایی جایگزین می شود
پسته ایرانی روزهای تلخی را میگذراند. گاهی داستان درباره آن، آنقدر غمانگیز میشود که نقشی تراژدیگونه به خود میگیرد، اما هنوز برای هیچکس قابل باور نیست که شاید روزی، پسته ایرانی در کرمان، مهد تولید این کالای اصیل و ارزآور ایرانی، دیگر تولید نشود. محسن جلالپور، رئیس انجمن پسته ایران مدتهاست کلمات تلخی را از اوضاع و احوال مهمترین کالای زادگاهش به میان میآورد. او میگوید پسته ایرانی در کرمان، تا 10 سال دیگر بیشتر زنده نیست. دلیلش هم آب است، بحران آب که این روزها، حتا تأمین سه درصد آب که سهم آب شرب مردم کرمان است را هم با اما و اگرهایی روبهرو کرده است.
پسته ایرانی روزهای تلخی را میگذراند. گاهی داستان درباره آن، آنقدر غمانگیز میشود که نقشی تراژدیگونه به خود میگیرد، اما هنوز برای هیچکس قابل باور نیست که شاید روزی، پسته ایرانی در کرمان، مهد تولید این کالای اصیل و ارزآور ایرانی، دیگر تولید نشود. محسن جلالپور، رئیس انجمن پسته ایران مدتهاست کلمات تلخی را از اوضاع و احوال مهمترین کالای زادگاهش به میان میآورد. او میگوید پسته ایرانی در کرمان، تا 10 سال دیگر بیشتر زنده نیست. دلیلش هم آب است، بحران آب که این روزها، حتا تأمین سه درصد آب که سهم آب شرب مردم کرمان است را هم با اما و اگرهایی روبهرو کرده است.
طی هفتههای گذشته اظهارنظرهای متنوع و البته متفاوتی درباره پسته ایرانی داشتهاید، به هر حال شما معتقدید عمر پسته ایرانی 10 سال دیگر بیشتر دوام نخواهد داشت. بر چه مبنایی این اظهارنظر صورت گرفته است؟
من اعتقاد دارم که عمر پسته در استان کرمان، بیش از 10 سال نخواهد بود، عمده دلیل من بحث باغهای پسته و تولید است؛ ضمن اینکه در بحث پسته مشکلات دیگری هم مشاهده میشود، اما مبنای این صحبت، مبنای واقعی تولید است. ما در استانی هستیم که بیآبی مشکل و معضل جدی ماست و طی دهههای گذشته، استفاده بیرویه از آب صورت گرفته و برداشت بیرویه فراوانی داشتهایم؛ به نحوی که امروز منابع آبی ما تحلیل رفته است و حتی برای آب مصرفی شرب نیز، در آینده نزدیک دچار گرفتاری خواهیم بود. البته برای این امر، عملاً کشور و دولت در حال تدبیر است که از مناطق دیگر، آب شرب استان را تأمین کند، اما آب کشاورزی به هیچ عنوان پایدار نیست؛ سفرههای آب زیرزمینی ما طی سالهای گذشته بهطور روزافزونی پایین رفته و کاهش پیدا کردهاند؛ به نحوی که در بسیاری از نقاط کرمان، باغها خشک شده است. بر اساس آماری که من امروز دارم؛ هر سال بیش از 12 تا 15 هزار هکتار باغ، در استان کرمان در حال خشک شدن است و میزان بهرهبرداری از باغها همانطور که میبینید، قابل قبول نیست؛ به این معنا که به کمتر از 500 کیلوگرم برداشت پسته در هر هکتار رسیدهایم. در واقع، اگر باغهای پسته در کشور را بر مبنای آمارهای وزارت جهاد کشاورزی حدود 400 هزار هکتار در نظر بگیریم، با محصولی که امسال تخمین زده میشود که به 170 هزار تن برسد، کمتر از 500 کیلوگرم در هر هکتار برداشت خواهیم کرد.
دلیل اصلی این کاهش برداشت تنها به کمبود منابع آبی برمیگردد یا بهرهوری سایر عوامل هم دخیل است؟
یکی از دلایل اصلی کاهش میزان برداشت در هکتار، کمبود آب یا شاید هم نبود آب باشد. البته این موضوع دلایل دیگری هم دارد. در عین حال پیشبینی من این است که اصلیترین مشکل آینده و اصلیترین دلیلی که خبر از توقف تولید پسته در کرمان میدهد، موضوع آب است و باید به صراحت گفت استان کرمان در زمینه صنعت پسته، نمیتواند بیش از 10 سال دیگر دوام بیاورد. در کنار این، البته معضلات دیگری نیز در صنعت پسته وجود دارد که شاید آنها تا حد زیادی قابل حل باشد و استانهای دیگر کشور بتوانند مسئولیت جایگزینی با باغهای پسته کرمان را بر عهده بگیرند. واقعیت این است که در مناطقی از کشور که امکان باغریزی پسته به لحاظ هوا، آب و خاک وجود دارد، این امکان برای کشور فراهم است که تولید پسته را در این مناطق ادامه دهد، اما حتی اگر این مناطق هم جایگزین شود، باید مشکلاتی از جمله بازار، بازاریابی و رقابت پسته ایرانی با آمریکا را هم در نظر گرفت. موضوع خیلی ساده است، وقتی قیمت پسته تمامشده آمریکاییها امروز تقریباً نصف قیمت پسته ایرانی است، رقابت با اینچنین رقیبی کار سادهای نیست. اگر میزان محصول مثل سالهای گذشته، به میزانی نبود که مصرف و تقاضا برای آن وجود دارد، عملاً رقابتی هم وجود نداشت. آمریکاییها هم در فکر رقابت نبودند؛ بلکه آنها محصول خود را با قیمت بالایی میفروختند و محصولات ایرانی نیز در کنار آنها به قیمت خوبی به فروش میرفت، اما امروز شرایط بهگونهای است که تولید آمریکایی، روزبهروز افزایش مییابد. این در شرایطی است که در سال 1390 پیشبینی میکردیم در سال 95، آمریکا حدود 280 تا 300 هزار تن پسته داشته باشد، اما این کشور امسال بیش از 400 هزار تن پسته برداشت کرده است که بسیار بالاتر از پیشبینیهای ایران و آن چیزی است که بر اساس تخمینها، آمارهای زیر کشت، میزان برداشت و میزان باغهای آور آنها برآورد کرده بود. پس آنها عملاً نشان دادند جلوتر از پیشبینیهای ما حرکت میکنند و امسال نیز بیش از 400 هزار تن پسته برداشت کردهاند. همین پیشبینیها به ما میگوید در سال 2020 یعنی چهار سال آینده، آمریکا حول و حوش 600 هزار تن پسته برداشت خواهد کرد. پس اگر بازار امروز را برای این میزان تولید در نظر بگیریم، بازار امروز کشش این میزان محصول تولیدی ایران، آمریکا و ترکیه را ندارد؛ مگر اینکه تجار ما و آمریکاییها، به فکر بازار نو و جدید باشند که پیشنهاد من هم این بوده است.
منظور شما دقیقاً از بازار جدید، در کدام کشورها است؟
سه مرحله را در صنعت پسته گذراندهایم و اکنون دوران چهارم را آغاز کردهایم، مرحله نخست زمانی بود که آمریکاییها مشتری پسته ایرانی بودند و در سالهای اولیه دهه 60 بهدلیل اینکه این کالای ایرانی مورد تحریم آمریکا واقع شد، تجار ایارنی از این بازار شیفت داده و به سمت بازار اروپا رفتند و تمام دهه 60 و نیمه نخست دهه 70 را روی بازار اروپا کار کردند؛ تا جایی که توانستند بازاری را که حدود صفر بود، به حدود 90 هزار تن مصرف در سال برسانند. در نیمه دوم دهه 70 یعنی سال 76 نیز بهدلیل مسائل سیاسی ایران، تمرکز روی روابط اقتصادی با ایران پررنگ شد و اروپاییها به بهانه آفلاتوکسین، پسته ایرانی را تحریم کردند و عملاً دوره 15 سالهای را که در بازار اروپا کار شده بود و مصرف از صفر به 90 هزار تن رسیده بود، بیاثر کردند. آن دوره، سومین دوره حرکت ما بود و ما بازار خاور دور را نشانه گرفتیم و صادرات را به 70 هزار تن در سالهای اخیر رساندیم. امروز این بازار که بازار اصلی ایران بهشمار میرود، بیش از نیمی از صادرات پسته ایران را به خود اختصاص میدهد؛ در حالی که بازار هدف آمریکاییها هم شده است؛ چرا که آمریکاییها قیمت بهتر و قراردادهای بلندمدتتری را با چینیها منعقد میکنند. به همین دلیل، اکنون ما نگران این هستیم که بازار اصلی خود را که بازار چین است هم از دست بدهیم؛ پس باید از این بازار شیفت و حرکت دیگری انجام داده که بازارهای نو را به خود اختصاص دهیم. باید بازارهایی مثل برزیل، اندونزی و کشورهای پرمصرفی را که هنوز درآمدشان ایجاب میکند تا بتوانند مصرف پسته داشته باشند، پیدا کرده و در آنها ورود کنیم؛ در این میان بهنظر میرسد بازارهایی مثل هند، روسیه و آمریکای جنوبی میتوانند کشش بیشتری داشته باشند و تجار ایرانی باید آنجا توسعه بازار دهند؛ به این معنا که برخی بازارها مثل برزیل و اندونزی را که بازارهای نو بهشمار میروند، هنوز به آنها وارد نکردهایم در دستور کار قرار دهیم. به هر حال مسئله بازار، مصرف، عرضه و تقاضا مهم است که امکان پوشش دادن و کار و حضور در این بازارها را میبینیم؛ اما بحث نخست من این است که اصلیترین نیاز درخت پسته، آب است و به هیچ عنوان شرایط آبی مساعدی را برای کشاورزی پسته در 10 سال آینده در استان کرمان نداریم.
اشارهای به بازارهای صادراتی داشتید. شما در مصاحبهای به این نکته اشاره کرده بودید که دهه 90 آخرین دهه صادرات پسته ایرانی خواهد بود. با توجه به اینکه این مصاحبه را سالها پیش انجام داده بودید، آیا هنوز هم روی این حرف هستید که تا چند سال دیگر، صادرات پسته ایرانی متوقف خواهد شد؟
این مصاحبه را دهه 80 انجام داده بودم و در آن، پیشبینیهایی نسبت به بازار پسته و آینده تولید آن مطرح شده بود. امروز میتوانم بگویم تقریباً همه آن اتفاقها رخ داد و تقریباً در نیمه دوم دهه 90، در حال واگذاری بازارهای صادراتی خود به آمریکاییها هستیم. آن زمان بر اساس پیشبینی که امروز به انجام رسیده، تولید آمریکا و بازارگیریهای این کشور فراتر از تصور بوده است. امروز هم عرض میکنم اگر تمهید نکنیم و تدبیر نداشته باشیم، سهمی از بازارهای صادراتی در سالهای آینده نخواهیم داشت. بر همین اساس است که باید شرایط بهرهوری، میزان برداشت در هکتار و قیمت تمامشده خود را پایین آوریم، در غیر این صورت اگر این روند ادامه یابد، سال به سال بازار را به آمریکاییها واگذار خواهیم کرد. به عبارت دیگر، اگر بهرهوری، میزان برداشت و قیمت تمامشده را تصحیح کرده، شرایط پستهای که در آینده تولید میکنیم در وضعیت مطلوبتری باشد و صادرکنندگان ایرانی و آمریکایی، بازارهای جدیدی را فتح کرده و بازارهای فعلی را توسعه دهند؛ میتوان امیدوار بود که در آینده صادرات داشته باشیم؛ اما باز هم تأکید میکنم در هر یک از این شرایط، ایران دیگر صادرکننده نخست دنیا نخواهد بود؛ چرا که آمریکاییها بیش از دوبرابر ایران، محصول برداشت میکنند و قیمت تمامشده آنها، نصف تولیدات ایران است. عملاً در وضع کنونی، با بهرهوری فعلی باغها و قیمنت تمامشده ایران، صادرات پسته ایرانی تحلیل خواهد رفت و سال به سال کمتر خواهد شد. به نحوی که از بازارهای صادراتی خارج خواهیم شد، مگر اینکه در جایگزینی باغها، بهرهور کردن آنها، میزان برداشت در هکتار و کیفیت پسته خود در بازار، تمهیداتی صورت دهیم که عملا شرایط را برای پسته مطلوب با قیمت تمامشده بهتر و رقابتیتر فراهم کرده و عملاً بازارهایی را که آمریکاییها دارند و صادرکنندگان ایرانی در گذشته بهخوبی در آن ایفای وظیفه میکردند برگردانیم و در نهایت، با رتبه دوم بعد از آمریکا در بازارهای جهانی حضور داشته باشیم.
اکنون ذهنیت مردم دنیا به پسته ایرانی چطور است؟ آیا میتوانند بهراحتی بپذیرند که پسته آمریکایی جایگزین پسته ایرانی شود؟ هرچه باشد دنیا پسته، زعفران و فرش را به نام ایران میشناسد.
هنوز هم حتی خود آمریکاییها، مزه و طعم و نوع پسته ایرانی را ترجیح میدهند و 100 درصد با اختلاف قابل توجهی، پسته ایرانی مطلوبتر از پسته آمریکایی بوده و بیش ار تولیدات این کشور، درباره درخواست و مطالبه مردم دنیا است؛ اما بحثی که وجود دارد آن است که در شرایط فعلی که پسته ایران، امکان حضور، تولید و رقابت را روزبهروز از دست میدهد، مسلماً پسته آمریکایی میتواند جایگزین شود؛ اما اگر با آمریکاییها بهصورت مساوی تولید داشته باشیم و در بازارها، پهلوبهپهلو و شانهبهشانه آمریکاییها حضور پیدا کرده و رقابت کنیم، حتماً پسته ایرانی جذابیت و مطلوبیت بیشتری خواهد داشت؛ اما وقتی که ما عملاً بهدلیل تولید کم، کمترین میزانی را که میتوان از یک هکتار محصول تولید کرد، برداشت میکنیم و سالبهسال باغهای ایران در حال خشک شدن است، نمیتوانیم در بازارهای جهانی حضور یابیم و بنابراین پسته آمریکایی جایگزین خواهد شد و با وجود اینکه ذائقه مردم جهان، پسته ایرانی را میپسندد، اما در نهایت پسته آمریکایی میتواند جایگزین پسته ایرانی باشد.
اشارهای داشتید به وضعیت تولید پسته و اینکه ما در استانهای دیگری که مزیت دارند به جای تمرکز روی استان کرمان، پسته را کشت کنیم. میخواهم بدانم در همان استان کرمان که به پسته ایرانی معروف است و مردم آن، مهارت بیشتری در کاشت پسته دارند، نمیتوان با تکنولوژیهای نو و شیوههای نوین آبیاری یا حتی ورود یکسری تجهیزات متناسب با این کمآبی، کار تولید پسته را ادامه داد؟
این کار اگر در اواخر دهه 70 و اوایل دهه 80 اتفاق افتاده بود، حتماً امکانپذیر جلوه میکرد، اما امروز ما نگران تأمین آب شرب استان کرمان هستیم و میزان آب، بسیار کم است. در استان کرمان، 93 درصد آب در کشاورزی مصرف میشود و سه درصد به شرب و چهار درصد به صنعت اختصاص مییابد، امروز ما نگران آن سه درصد آب شرب مردم استان هستیم و شرایط بهگونهای است که درباره برخی مناطق استان، نگرانی عمیقی وجود دارد و تصور بر این است که اصلاً آبی برای تصفیه و شیرین کردن در استان وجود نداشته باشد. موضوع انتقال آب نیز بر اساس آخرین اطلاع ما، در دستور کار است، اما باید به این نکته هم توجه داشت که شرایط انتقال آب در منطقهای همچون سیرجان برای هر مترمکعب هفت تا هشتهزار تومان، در رفسنجان بین 10 تا 11 هزار تومان و در کرمان نیز حدود 10 هزار تومان است؛ در حالی که امروز هر مترمکعب آبی که برای پستهکاران عرضه میشود، تنها 100 تومان قیمت دارد، پس عملاً افزایش قیمت از نرخ 100 تومانی هر مترمکعب به حداقل هشتهزار تومان، به هیچ عنوان تولید پسته را مقرون به صرفه نمیکند؛ بنابراین اگر همه شرایط را برای انتقال آب هم فراهم کنیم، نمیتوان تولید پسته بهمنظور ارائه به بازارهای صادراتی کرد؛ چرا که این پسته، عملاً مقرون به صرفه نیست. در حال حاضر هر مترمکعب آب 100 تومان برداشت میشود، اما گرفتاریهای زیادی در بازار و عدم توان رقابت با آمریکاییها وجود دارد، بنابراین پیشبینی میکنیم که در استان کرمان، امکان کشت پسته و توسعه آن وجود ندارد و با قوانین جدید، حفظ باغهای موجود را هم نمیتوان انجام داد؛ ضمن اینکه اگر میتوانستیم برداشت از باغهای موجود را بالا ببریم و آنجا که شرایط مطلوب ندارد را از آب بیندازیم، باز هم امکان اینکه باغهای خوب را تا چند سال بیشتر نگه داریم، وجود داشت؛ اما متأسفانه قوانین ما هم اجازه نمیدهد و آب باید در همان نقطهای که از زمین بیرون میآید، مصرف شود؛ حتی اگر زمین آنجا شورهزار باشد. در حالی که عملاً زمینهای خوب و مستعد پسته در کرمان در نقاطی قرار گرفته که کمتر دسترسی به آب دارند و تزریق آب از نقاط دیگر، بهدلیل قوانین، امکانپذیر نیست. پس تنها به آن بخش از پرسش شما میتوان پاسخ مثبت داد که با اصلاح قوانین میتوانیم از آب موجود در باغها و زمینهای بهتری استفاده کنیم و چند سال هم که شده، میزان برداشت و تولید پسته را در استان ادامه دهیم.
برخی معتقدند مالکیتهای خرد، صدمات زیادی به تولید پسته وارد آورده است، آیا میتوان حداقل در چند سال باقیمانده، خردهمالکان باغها را اگرچه شرایط سختی را سپری میکنند، تجمیع کرد و بتوان کار را با مدیریت بهتر و به نحو شایسهتری پیش برد؟
یکی از پیشنهادهای ما اتفاقاً همین بوده است. در واقع از دیدگاه من بهترین کار این است که با احترام به مالکیتها، مدیریت را واحد کنیم؛ چرا که این موضوع در مصرف آب، سموم، کود، کارگر، نیروی انسانی و حتی تمامی عوامل تولید، فرآوری، بهرهبرداری و فروش مؤثر است و میتواند کمک شایانی به پایدارسازی و بهرهبرداری بیشتر کند، اما قطعاً این هم در شرایط فعلی نمیتواند حیات پسته ما را در آینده دور تأمین و تضمین کند. من فکر میکنم از هرآنچه باید برای پایداری بلندمدتتر پسته تمهید میکردیم، گذشتهایم و زمان از دست رفته است؛ بنابراین شاید بتوانیم با برخی تمهیدات، به طولانیتر شدن عمر تولید پسته ایرانی بیفزاییم، اما در نهایت در شرایط پیش رو، وضعیت استان کرمان برای تولید بیش از 10 سال پسته مساعد نیست.
به هر حال اگر بخواهیم برای زمان باقیمانده، استراتژی داشته باشیم که در دوران کوتاهمدت جواب بدهد، باید روی چه نکاتی متمرکز شویم، آیا باغداران باید بیش ترین نقش را ایفا کنند یا دولت؟
هردو بخش باید کار خود را بهدرستی انجام دهند. آنچه بهنظر میرسد باید از دولت تواقع داشت، این است که سیاست گذاریهای درست انجام داده و قوانین مورد نظر را برای فضای مناسب کسب و کار فراهم کند. در عین حال، آنچه از بخش خصوصی توقف میرود این است که حداکثر تلاش خود را برای بهرهوری بیشتر و حداکثر بهرهبرداری مناسب از آب داشته باشد و با مکانیزه کردن باغها، میان برداشت در هر هکتار را افزایش دهد. این دو لازم و ملزوم یکدیگر هستند؛ ضمن اینکه باید آب را از جایی به جای دیگر منتقل کنیم و این امر هم نیاز به مصوبه دولت دارد که در این راستا باید وزارت نیرو و شرکت آب منطقهای این اجازه را بدهد که آب از یک باغ به باغ بهرهور دیگر منتقل شود؛ ضمن اینکه وزارت نیرو بهعنوان حاکمیت باید به برخی باغداران این مطلب را منتقل کند که قسمتی از باغ خود را که بهرهوری ندارد، از آب بیندازند و خشک کنند؛ چرا که زمینشان مستعد نیست و در مقابل، آن قسمت را که عملاً شرایط بهتری دارد مورد کشت قرار دهند تا از آب، بهرهبرداری بیشتری شود. پیشنهادی که 15 سال قبل دادم این بود که به برخی باغداران اعلام کنیم که به ازای هر هکتار در منطقهای که آب و زمین مساعد دارند، باغ نو و با روش مدرنی که آمریکاییها عمل میکنند؛ باغ ریزی کنند و در مقابل بخشی از باغهایی را که بهرهوری ندارند خشک کرده و اسناد آن را در اختیار دولت قرار دهند و دولت هم به نحو دیگری از آنها حمایت کند؛ اما این موضوع هم نیاز به یک مصوبه و تصمیمگیری در سطح کلان کشور دارد، اما اجرای آن به مردم برمیگردد. باید این دو مطلب با هم اتفاق افتد و تمهیدات لازم اندیشیده شود و برای آن تمهیدات هم، برگزاری نشستهایی لازم است./
منبع: تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید