گفتوگو با دکتر رضا نیازمند، نخستین رئیس سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران:
اصلاحات ارضی باعث عقبماندگی کشاورزی ایران شد/ از کشاورزان کم سواد، نمی شد انتظار مدیریت داشت/ هیچ قانونی در آمریکا بدون نماینده کشاورزان تصویب نمی شود
اگر اقتصاد آمریکا قدرتمند است، بهدلیل وابسته نبودن آن در زمینه محصولات کشاورزی است. قویترین بخش اقتصاد آمریکا همان کشاورزی است. قانون آمریکا است که باید چهار سال غذای مردم آمریکا همیشه آماده باشد. هیچ قانونی در مجلس آمریکا تصویب نمیشود، مگر نماینده کشاورزان در آن حضور داشته و اظهار نظر تخصصی کند. هیچیک از صنایع دیگر آمریکا در مجلس نماینده ندارد، اما صنعت کشاورزی یک نماینده مستقل و قدرتمند در مجلس آمریکا دارد.
فهیمه اکبری
در اتاقک خانه زیبای خود تکیهزده بر عصایی که زیر چانه دارد، لبخند بر لب، همچنان ایستاده و مقاوم جلوه میکند. مردی که میتوان از او به عنوان تاریخ تکنوکراسی در ایران نام برد. همان لبخند همراه با غرور وقتی صحبت از ورشکستگی صنایع میشود به سرعت تبدیل به غمی میشود و بر چهرهاش مینشیند؛ رضا نیازمند، بنیانگذار سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، مردی که بخشی از تاریخ صنعتی شدن کشور را رقم زده است. آوردن صنعت فولاد، ماشینسازی، معدن و ... به کشور تنها بخشی از کارهای مردی است که هنوز دوست دارد با جان و دل برای احیای صنایع دست به کار شود، مردی که وقتی صحبت از ورشکستگی ارج میشود، آرام چشمان ترشدهاش را پاک میکند."همشهری اقتصاد" در عصر یک روز تابستانی، میهمان مردی از تاریخ اقتصاد کشور بود. اما "ایانا" آن بخش از این مصاحبه خواندنی و مفصل را که به اظهارات نیازمند درباره بخش کشاورزی است را منتشر می کند.
******
کتاب خاطرات شما را میتوان تاریخ شفاهی تکنوکراسی ایران نام گذاشت. بهنظر شما مهمترین دلیل آغاز تحول صنعتی ایران چه بود و چرا کشورمان در روند توسعه صنعتی آنچنان که باید، موفق نشد؟ مهمترین دغدغه شما برای چاپ این کتاب چه بود؟
من دغدغه خاصی برای چاپ کتاب خاطراتم نداشتم. سالها قبل مجموعه مصاحبههایی به قلم علیاصغر سعیدی به نام کتاب "تاریخ تکنوکراسی ایران" منتشر شده است. مهندس بیات، دبیر انجمن مدیریت از من خواستند مجموعه خاطراتم را منتشر کنم. این کتاب هم طی مصاحبهای بین من و مهندس بیات، منتشر شد. ایشان معتقد بودند که تجارب و آموختههای من در دوران گذشته نیاز روز مدیران صنعتی امروز است و میتواند بهعنوان یک چراغ راه برای آنها در نظر گرفته شود. این کتاب بیشتر حالت مصاحبه دارد و مجموعه پرسشهایی است که از سوی مهندس بیات مطرح میشود و من به آنها پاسخ میدهم. درست است دغدغهای برای چاپ کتابم نداشتم، اما دوست دارم نسل جدید با تاریخچه مدیریت صنعتی آشنا شوند.
چرا؟
کسانی که وارد حوزه صنعت میشوند، نیاز دارند مدیریت صنعتی بدانند. دوست داشتم کسانی که وارد حوزه صنعت میشوند به ریزهکاریهای مدیریت صنعتی آشنا شوند. این رشته یک رشته مخصوص است و من آن را خواندهام، اما متأسفانه فرد دیگری در این رشته تحصیل نکرده است و من تعجب میکنم از اینکه این همه صنعت کشورمان تغییر کرد، اما مدیران صنعتی نرفتند در این رشته تحصیل کنند. تعجب میکنم چرا مدیران کارخانهها نهتنها خودشان نرفتند، بلکه کسی را هم نفرستادند در این رشته تحصیل کند تا علم و تجربه با هم تلفیق شود. شناخت رشته مدیریت صنعتی کمک میکند که محصول با کیفیت بالا تولید شود و یک صنعت با رشد و توسعه همراه شود. البته رشتههای مختلفی در این دوره راهاندازی شده است که تخصصهای مختلفی را ارائه میکند. افراد بسیاری در این رشتهها تحصیل میکنند، اما من هیچکدام را ندیدهام که آنچه مدیر صنعتی باید بداند به اینها آموخته باشند. در این رشتهها بیشتر راجع به بازاریابی و تبلیغات صحبت میکنند. مثل اینکه صنعتگران به جای اینکه بهتر و ارزانتر تولید کنند، فقط به فکر فروش هستند، آن هم به هر قیمتی.
بهنظر شما به چه دلیل در صنعت کشورمان کیفیت جای خود را به فروش داده است؟
مهمترین دلیل آن نبود یک صنعتگر واقعی است. بیشتر کسانی که بهعنوان صنعتگر در کشورمان از آنها یاد میشود، صنعتتگر نیستند. اینها بیشتر تمایل به تجارت دارند تا تولید، صنعتگر واقعی همیسشه به تولید و کیفیت فکر میکنند، اما در مقابل، یک تاجر بدونشک به سودآوری فروش فکر میکند.
در دورهای شما به وزارت اقتصاد رفتید، یکی از شاخصههای اصلی، صنعتگر شدن تجار و بازرگانان بود، چگونه این مهم را رقم زدید؟
بله، این اتفاق سالهای اولیه دهه 40 پیش آمد. در آن دوره بهصورت رسمی از بازرگانان دعوت شد که اقدام به تولید کالاهایی بکنند که آن را وارد میکردند.
چگونه؟
اجازه بدهید کمی به عقبتر برگردم. در زمانی که امینی نخستوزیر ایران شد، به پیشنهاد جاناف کندی، رئیس جمهوری وقت آمریکا و به تلقین شخص او اقدام به تقسیم اراضی کرد. برنامه اصلاحات ارضی به روش آقای امینی مانند بلایی بود که زمینه وابستگی کشور به واردات گندم را مهیا کرد. میتوان از آن بهعنوان یک اشتباه تاریخی یاد کرد.
چرا؟
آقای امینی در ظاهر برای حمایت از کشاورزان، زمینها را از مالکان گرفت و در اختیار کشاورزان قرار داد، اما روی دیگر این ماجرا، نبود تخصص و مهیا نشدن زمینههای استقلال کشاورزان بود. وقتی که زمینها از مالکان گرفته شد، صاحبان سرمایهها تقریباً تمامی داراییهای خود را از دست دادند. از سوی دیگر، کشاورزان تسلط خاصی به کشت و فرایندهای تخصصی آن نداشتند. هیچ کشاورزی، ذخیرهای بهعنوان بذر سال آینده نداشت. در نتیجه به یک ذخیره انبوه برای تأمین بذر سال آینده نیاز بود. بسیاری از جوانان پرشور آن دوران مانند من از تقسیم اراضی بسیار خوشحال بودیم، زیرا تصور میکردیم نظام فئودالیته به پایان عمر خود رسیده است. در آن زمان مالکان بهعنوان بزرگترین ظالمان دوران شناخته میشدند، ما تصور میکردیم که آقای امینی به دادخواهی از مظلومان که همان کشاورزان هستند، اقدام به تقسیم اراضی کردهاند؛ اما آقای امینی این ایده را از کِنِدی خریده بود و آنچنان که باید در روند توسعه و بهبود شرایط کشاورزی کشور تأثیر نداشت. پس از تقسیم اراضی، مشکل نبود بذر در کشور نمایان شد. کشاورزان شناختی از نوع سموم و آفتهایی که وظیفه رسیدگی آن بر عهده مالکان بود، نداشتند. همچنین مشکلاتی مانند وسایل و ابزارآلات کشت، داشت و برداشت، انبار و... بهدنبال هم پدید آمد که برای آنها هیچ چارهای اندیشیده نشد و یکی پس از دیگری بروز میکرد. پس از رفتن امینی کشور دچار رکود اقتصادی شدید شد و بعدها مشخص شد این رکود اقتصادی هم دستاورد برنامهای بود که امینی، آن را از کِنِدی خریده بود. از زمان کوروش زمینها برای مالکان بود و اداره آن را بر عهده داشتند. کشاورزان افرادی بودند که باید از مالک بذر میگرفتند و اقدامات مربوط به داشت و برداشت را نیز انجام میداند. در این روش محصول برداشتشده به سهمهای مختلفی مانند بذر سال آینده، سهم کشاورز، سهم مالک و... تقسیم میشد. کسانی که در شهر زندگی میکردند شناخت و اطلاعی از این روش نداشتند. در نتیجه بدون هیچ تحقیق و جستوجو و نیز بدون شناخت اقدام به اجرای یک ایده خارجی کردند. پس از اصلاحات ارضی و ایجاد رکود اقتصادی عمیق در کشور، اوضاع اسفناکی بهوجود آمد؛ تقریباً هیچ بذری برای کاشت وجود نداشت و در نتیجه، وزارت اقتصاد از بانک صادرات وقت مبلغ 70 میلیون دلار قرض گرفت تا از آمریکا برای تهیه بذر و مایحتاج مردم گندم وارد کند. از آن زمان بهصورت رسمی وابستگی ایران به واردات گندم کلید خورد.
یعنی این برنامه آقای کِنِدی، برای وابسته کردن ایران به واردات گندم بود؟
نه. نمیتوان این را گفت. برنامه بدون تهیه زیرساختها و در نظر گرفتن تواناییها و شرایط موقعیت اقتصادی کشور اجرا شد و به همین دلیل هم با شکست و نواقص جدی روبهرو بود. آقای امینی میخواست پرچمدار این جریان باشد و این ایده را به نام خود ثبت کند، در نتیجه بهصورت عجولانه اقدام به اجرای این طرح کرد. کشاورزی در اقتصاد یک کشور بسیار مهم است. اگر اقتصاد آمریکا قدرتمند است، بهدلیل وابسته نبودن آن در زمینه محصولات کشاورزی است. قویترین بخش اقتصاد آمریکا همان کشاورزی است. قانون آمریکا است که باید چهار سال غذای مردم آمریکا همیشه آماده باشد. هیچ قانونی در مجلس آمریکا تصویب نمیشود، مگر نماینده کشاورزان در آن حضور داشته و اظهار نظر تخصصی کند. هیچیک از صنایع دیگر آمریکا در مجلس نماینده ندارد، اما صنعت کشاورزی یک نماینده مستقل و قدرتمند در مجلس آمریکا دارد. این موضوع نشان از اهمیت جایگاه کشاورزی در آمریکا دارد. حال ببینید بر اساس برنامه تدوینشده، باید در کشور آمریکا به اندازه چهار سال گندم ذخیره شود، هر چهار سال یکبار هم گندم ذخیرهشده چهار ساله از رده خارج شده و به دریا ریخته میشود. بدبختی ما این بود که در زمان تقسیم اراضی وقتی از آمریکا گندم خریدیم، همان گندم چهار سال مانده به ما فروخته شد. متأسفانه از آن بهعنوان بذر استفاده شد و بهصورت کلی بنیان بذر در کشور را تضعیف کرد؛ اما ما با غفلت از اهمیت و جایگاه بذر در کشاورزی، هیچ تدارکی برای بذر کشاورزان نداشتیم و وقتی زمینها به کشاورزان داده شد، بذری برای کاشت وجود نداشت. در زمان تقسیم اراضی، نه صنعتی وجود داشت و نه زیرساختی برای صنعتی شدن کشاورزی در نظر گرفته شده بود؛ اما در تمامی کشورهای توسعهیافته، کشاورزی و صنعت توأمان با هم هستند.
بهنظر شما کشاورزی در کشورمان فدای صنعت شده است؟
(میخندد.) کدام صنعت؟ ما در ایران نه به کشاورزی رسیدگی کردیم و نه به صنعت؛ اما بهطور کل کشاورزی را فراموش کردهایم. زمانی کشور روند صنعتی شدن را در پیش گرفته بود و در صنعت صاحب سبک شده بود، اما بهطور کل ارجحیت دادن واردات به تولید، صنعت را دچار آسیب کرد. از روزی که تقسیم اراضی بدون هیچ برنامهریزی و تفکری در کشور رقم خورد، کشاورزان نخستین گروهی بودند که بار سنگین این خطا را به دوش کشیدند. این کار، کشاورزان را نهتنها به پیش نبرد، بلکه باعث عقبگرد کشاورزی در کشور هم شد. البته این طرح کل اقتصاد کشور را بهصورت عام تحت تأثیر خود قرار داد.
چگونه تقسیم اراضی اقتصاد کشور را تحت تأثیر خود قرار داد؟
بسیاری از فعالان اقتصادی در آن زمان با اعلام یکباره تقسیم اراضی، ترسی را تجربه کردند که مبادا تصمیمات یکشبه دیگری فعالیت آنها را تحت تأثیر قرار دهد. بازار که مرکز تجارت در آن زمان بود،اطمینان خود را نسبت به دولت از دست داد و با نظام دولتی و بانکی قطع ارتباط کرد؛ زیرا مالکان از متمولان بودند. در مقابل کشاورزی، بازاری داشتیم که نیاز مردم را برآورده میکرد. پول در بازار بود و مابقی هم کاسب کار بودند و عدهای هم کارمند دولت بودند. بعد از کشاورزی، بازار مرکز فعالیت اقتصادی ایران بود. بازاریها وقتی دیدند که مالکان داراییهای خود را یکشبه از دست دادند، تشکیل جلسه دادند و در یک اقدام فوری تصمیم گرفتند تمامی پولهای خود را از بانکها خارج کنند؛ زیرا تصور میکردند که دولت بعد از مالکان به سراغ آنها میرود. پولها از بانکها به چالههای زیرزمینی در حجرهها منتقل شد. صنعت بانکداری بهصورت جدی وجود نداشت، اما آن بخش کوچکی که بهعنوان صنعت بانکداری در کشور فعالیت میکرد، از این ناحیه آسیب جدی دید.
یکی از دوستانم که در آن زمان در بازار کار میکرد، میگفت آقای مقدم که یکی از بزرگترین تاجران پارچه کشور بود و از پولدارترین بازاریان کشور بهشمار میرفت، یک روز به بانک "ایران و انگلیس" رفت و گفت پول من را بدهید. رئیس بانک گفت "چقدر پول میخواهید ما به شما بدهیم؟" مقدم در جواب رئیس بانک گفت "تمامی پساندازم را یکجا میخواهم." رئیس بانک گفت "تمامی پول شما موجود نیست، برای تهیه آن سه روز زمان نیاز است." اما مقدم در پاسخ رئیس بانک گفت "اگر پول من را ندهید به خیابان میروم فریاد میکشم که این بانک تمام داراییهای من را بالا کشیده است." پس از مذاکره بین بانک و آقای مقدم، قرار شد وی به جای پول از بانک سکه بگیرد که نیم روز وزن کردن سکهها در بانک به طول انجامید، مقدم به کمک چندین گاریچی سکهها را به حجره خود منتقل کرد و در زیر حجره چاله بزرگی کنده شد و تمام سکهها در حجره دفن شد. باقی بازاریان هم به پیروی از آقای مقدم پولهای خود را از بانک خارج کردند و ظرف مدت چند روز همه تجار پولهایشان را بردند و زیر سر خودشان گذاشتند؛ در نتیجه اقتصاد به خواب عمیق رکود فرو رفت. از سوی دیگر کشاورزان بهدلیل نبود امکانات کافی، توانایی کشت زمینها را نداشتند و نتوانستند از موقعیت پیشآمده بهرهمند شوند، در نتیجه زمینها را رها کردند و به شهرها هجوم آوردند. بالا رفتن میزان تقاضا برای کا ر و نبود هیچ تحرکی در اقتصاد و بازار کشور، شرایط را روزبهروز بدتر میکرد.
آیا دولت برنامهای برای برونرفت از این رکود داشت؟ یا اینکه وزارت اقتصاد باید دست به کار شود؟
قبل از اینکه عالیخانی به وزارت اقتصاد بیاید، دربار اقداماتی را انجام داده بود، اما نتیجه درستی حاصل نشده بود. شاه پس از مدتی صنایع را در کشور هدف قرار داد. به شاه پیشنهاد شد کارگرانی که اندوخته مالی دارند بتوانند 50 درصد از سهام کارفرما را از طریق بورس خریداری کنند. این اقدام در ذات خود مشکلی نداشت، اما زمانی که مقرر شد سهام کارخانه، بدون حضور در بورس واگذار شود، فساد آغاز شد. این اتاق با مخالفت شدید از سوی ما روبهرو شد، چرا که قطعاً یک کارگر بیسواد و بدون دانش فنی و صنعتی، نمیتوانست تأثیری در توسعه و رشد صنعت داشته باشد. حتی پیشنهاد شد که در صورت تمایل کارگران، پنج درصد حقوق آنان گرفته و در پایان سال به آنها سهم داده شود. اعتقاد ما در آن دوره بر این بود که یک مهندس یا رئیس یک کارخانه شده، دلش برای صنعت و تولیدات میسوزد، در حالی که واگذاری بخشی از سهام یک کارخانه برای کارگر، به منزله یک سرمایه بادآورده است. در واقع این اقدام یک کار بدون مطالعه و بیاساس بود. در آن زمان بهدلیل اینکه گروههای چپ، کمی در ایران قوی شده بودند، از این طریق شاه و اطرافیانش میخواستند کاری کنند که تبلیغات گروههای چپ اثرگذار نباشد، اما برای این کار هیچ الگویی در اختیار نداشتند. هر کسی که به شاه پیشنهاد میداد که برای مثال سهمی از کارخانه به کارگر داده شود تا کارگر رضایت داشته باشد، شاه میپذیرفت. میخواهم بگویم آنها برای خنثی کردن تبلیغات چپگرا هر کاری را چه منطقی و چه غیرمنطقی انجام میدادند. از سوی دیگر ایران در همسایگی شوروی سابق قرار داشت؛ کشوری که تبلیغات بسیار قوی کمونیستی و سوسیالیستی داشت. از طرف دیگر فعالیتهای حزب توده که به نوعی نوکر کمونیستها بودند نیز بسیار قوی بود. برای مبارزه با این شرایط، شاه نیاز به افراد کاردان داشت، در حالی که از داشتن چنین افرادی در انجام امور بیبهره بود.
در آن زمان 95 درصد از مردم ایران حتی سواد نوشتن نام خود را هم نداشتند. قشر کشاورز که بیشک از این میزان بیشتر بودند، بنابراین پای سواد که لازمه اصلی مدیریت بود، لنگ میزد. در چنین شرایطی چطور میتوان از یک کشاورز انتظار مدیریت منابع و ایجاد رونق در اقتصاد کشور را داشت و همچنین بدونشک، برنامههای شاه برای ایجاد رونق اقتصادی با شکست روبهرو میشد./
دیدگاه تان را بنویسید