دانش بومی جنگل، نداریم
واقعیت امر این است، ضعف اصلی در نبود شناخت لازم و کافی از جنگل شمال ازجمله عدم شناخت بر علت بروز پدیدههای رویشی است که تداوم این ضعف، طی پنج دهه اخیر، زمینه عدم دستیابی به توفیق تهیه و تجدید نظر طرحهای جنگلداری کلاسیک را فراهم کرده است.
خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا) - داریوش خانلری، جنگلشناس پیشکسوت:
صیانت و بهرهوری از مواهب جنگل شمال بهویژه حفظ آب و خاک، نیازمند اتکاء به خرد جمعی و پذیرش اندیشمندان و صاحبنظران آشنا به "دانش بومی" است.
در حال حاضر مدیریت سلیقهای قائم به فرد و فاقد نظم و برنامه زمانی و مکانی، در سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور، سبب تداوم مدیریت غیر هدفمند بر منابع جنگلی خزری شده، و مدیریت جنگل شمال را به سمت نامناسب سوق داده است، که ثمره این مدیریت، رونق تخریب تودههای درختی و کاهش عرصههای جنگلی است.
تردیدی نیست، در ایجاد تحول ملموس و مشهود، ابتدا نیاز به شناخت رویشگاه های جنگلی خزری با گروههای درختی و علفی متنوع است.
واقعیت امر این است، ضعف اصلی در نبود شناخت لازم و کافی از جنگل شمال از جمله عدم شناخت بر علت بروز پدیدههای رویشی است، که تداوم این ضعف، طی پنج دهه اخیر، زمینه عدم دستیابی به توفیق تهیه و تجدید نظر طرحهای جنگلداری کلاسیک را فراهم کرده است. با این وصف، برای شفاف شدن موضوع، برخی موارد یادآوری میشود:
میدانیم هدف اصلی از تهیه طرحهای جنگلداری کلاسیک، پرورش و تعالی درختان جنگل مورد طراحی، حفظ تنوع زیستی گونهها و نیز رسیدن به تودههای جنگلی ایدهآل (کلیماکس) است. در واقع اهداف هر یک از تهیه کنندگان طرح، نشانهگذاران و بهرهبرداران بر این محور استوار بوده است.
حال سئوال اینست: با وجود اهداف نیک هر یک از طراحان و نشانه گذاران و نیز بهره برداران، چرا بعد از اجرای طرحهای مصوب و نشانهگذاری درخت همچنین قطع و بهرهبرداری در طرحهای جنگلداری سراسر جنگلهای شمال، اثری از پرورش و تعالی جنگل دیده نمیشود؟ به راستی در عرصههای تحت پوشش طرحهای بهرهبرداری، آیا میتوان عرصهای را یافت که از نظر تنوع زیستی گونههای درختی، علفی حتی جانوری، مشابه جوامع جنگلی بکر اولیه در شمال کشور باشد؟ با اندکی تعمق وارزیابی درست و عالمانه، مشخص و محرز خواهد شد، ایراد اصلی در کجا بوده است.
ارزیابی و کنکاش گسترده نشان میدهد: نقص عمده، در دستورالعمل اجرایی و اهداف "طرحهای جنگلداری کلاسیک" بود، زیرا این طراحی، بازدهی اقتصاد جنگل را در الزام و اولویت برنامهریزی خود قرار داده است. به تبع با وجود چنین هدفی و تهیه دستورالعمل بر اساس این هدف، بدیهی است، طراح ملزم به توجه ویژه به بیلان اقتصادی مثبت جنگل یا سری مورد طراحی است.
به این ترتیب، "طرحهای جنگلداری کلاسیک" هیچ نگاه و توجهی به علت بروز پدیدههای رویشی نداشته و ندارند! در واقع در این "طرحهای نظاممند" با الزام به قطع درختان، عملاً قطع تعادل همزیستی گروههای درختی و علفی درون و برون پایگاههای رویشی را بههمراه داشته است، بدین نحو، نمیتواند علت بروز تنوع زیستی فون و فلور جنگل مورد طراحی را ریشهیابی کند.
این رویکرد را از آنجا میفهمیم که در طرحهای جنگلداری کلاسیک، کارشناس برنامهریز، ملزم است ارزش درخت را فقط در جسم درخت ببیند! همچنین مکلف است، مواهب درخت را در "ارزش ریالی تنه و شاخه درخت" بداند، لذا ملاک محاسبه، ارزش نرخ چوب در بازار روز، بوده است.
بدین تکلیف، این طراحان اجازه هیچ نگاه وتفکری به مواهب حضور و ادامه حیات درخت، که طی سالیان دراز عمر خود (300، 500،700 سال) به بستر حیات انسانها و جانداران به رایگان تقدیم میدارد، نداشته و ندارند. در پی آن اهداف، طی دهههای اخیر، بهدلیل الزام به قطع درخت! به تبع از علت بنیان شکلگیری گروههای درختی، بیخبر و دور ماندهایم. مضاف برآن با حذف درختان "قطور سرور" به واقع تضمین کننده شکل گیری چشمه سارهای اعماق زمین و روان آبها را از دست داده ایم، متعاقب آن، خشکیدن آبراههها پیامد مضاعف آن بوده است!
همچنین با قطع درختان مسن، سایه لازم و تامین کننده زایش و رویش گیاهان علفی کف جنگل هم، از بین رفتهاند و سبب هجوم گیاهان علفی مهاجم شده است، زیرا این گیاهان علفی مفید به شدت دوستدار سایه و خاک مرطوب هستند. لذا در پی تخریب گیاهان علفی هوشمند و پیام دهنده کف جنگل، تعادل زیستگاههای متفاوت جانوران وحشی و چرخه حیات گیاهی و جانوری بهم خورده است.
بدین ترتیب، با قطع و برداشت انجام شده درختان قطور، بهصورت متمرکز و نیمه متمرکز، تخریب اکوسیستمهای جنگلی "خرد" را نیز بههمراه داشته و دارد، که متاسفانه تاکنون به این مسئله مهم که عامل اصلی شناسائی بنیان شکلگیری رویشگاههای جنگلی است، توجهی نکردهایم.
همچنین بر شناسائی پدیده های پر از اسرار پیدایش زیستگاههای درختان جنگلی، اعم از کمی بهویژه کیفی توجه نداشتیم. در واقع بهعلت ظهور گروههای درختی با ترکیب مشابه، اما متمایز از نظر فرم تنه و شاخه، که با گروههای درختی چند آری مجاور هم، قابل تشخیص است، توجه نشده است.
همینطور به وضعیت تغییر نوع گیاهان علفی پای درختان، با نوع و تعداد گیاهان علفی پای درختان مجاور و تفاوت نوع همزیستی موجود، نیز توجهی نشده است.
قابل ذکر است : در "طراحی کلاسیک" به حکم اعمال فرمولهای ساخت ذهن بشر، کنکاشی در زمینه علت وجود ذائقه متفاوت در گروههای درختی وعلفی مجاور هم بافرم ساختار و درجه کیفی متمایز، که بر جذب مواد معدنی متنوع از خاک توسط ریشههای افشان، بشکل متفاوت عمل می کند، هیچ توجهی نشده است.
همچنین توجه به دلایل جذب تعداد و مقدار متمایز مواد معدنی، توسط گروههای درختی با درجه کیفی متفاوت مجاور هم، که پدیده دیگری از عظمت بستر حیات ناشی از وجود آبراهه های فراوان در زیر واحد هیدرولوژیک درون زمین است، و بدرستی نقش بسیار حیاتی و تاثیر گذار بر ایجاد رویشگاههای کیفی متنوع داشته و دارد، در آموزش جنگلشناسی کلاسیک نبود ه و نیست.
همچنین، "چگونگی" جذب گازکربنیک از روزنه برگها و نقش ریشههای موئین عمودی در جذب و انتقال آب به شاخهها و برگهای انتهایی، هم، در بحثهای کارشناسی مطرح نبود، که این مهم نیز طی مراحل آموزش تئوری وعملی درس جنگلشناسی و جنگلداری کلاسیک بهویژه بومشناسی جنگل، در مراجع دانشگاهی نیز مطرح نشده است.
نکته مهم اینکه: به چگونگی فعل و انفعالات شیمیایی و ثمره زیست محیطی آن، طی ترکیب گازکربنیک موجود در آوندها و برگ درخت، با آب جذب شده از طریق ریشههای عمودی نیز، به دلیل نبود تکلیف ریشه یابی بر علت ها، از جانب "جنگلداری کلاسیک" که به واقع جایگاه ارزش اکولوژیکی و زیست محیطی فراوان درخت را کنکاش و نمود میدهد، توجهی نشده است.
ضمن آنکه از مراحل و نتایج عمل فتوسنتز در برگها و تولید "مواد قندی" از یک سو، و انتقال این مواد به ریشهها که سبب پایداری ریشه ها و رویش درخت میشود، مطرح نبود.
همچنین چگونگی تولید اکسیژن و نحوه محاسبه میزان تولید اکسیژن در واحد سطح در تراکم متفاوت و گونههای مختلف، توجهی نشده و نمیشود. به ویژه این فرآیند که سبب شیرینی ماندگار آوندهای درخت شده و دلیل شیرینی ماندگار پس از مرگ و خشکیدن درخت (تبدیل شدن آن به خشکه دار) و علت فراهم شدن مامن جدید برای چرخه حیات حشرات مفید و پرندگان، نیز در طراحی کلاسیک مطرح نبود، لذا بدیهی است، از این اتفاق بیخبر بوده و کماکان اکثرا" بیخبریم.
از آنجا که شناخت بنیان شکلگیری جنگل، نیاز به شناخت مراحل تولید انرژی در گروههای درختی و علفی همزیست در یک اکوسیستم جنگلی دارد، باید دانش اقلیمشناسی ناحیهای که پیام حضور فعالش را با "پیدایش شبنم" در سردترین ساعات شبانه روز اعلام میکند، و نیز اقالیم ثابت بزرگ، متوسط و خرد، که همانند دانش زمینشناسی و خاکشناسی با کانیها و مواد معدنی درون زمین، بهویژه دانش گیاهشناسی با گیاهان علفی پیامدهنده پای درختان، علم جنگلشناسی را کامل میکنند، و در برنامهریزیها باید مورد توجه قرار میگرفت، اما به این مسئله نیز توجهی نشده است.
مضاف بر آن، روش شناخت تاثیر اقالیم گذار بر جنگل شمال شامل اقالیم خزری، سیبری از شمال و مدیترانهای از غرب که منجر به پیدایش جوامع جنگلی "انحصاری خود" میشود نیز تا کنون انجام نشده است.
به ویژه چگونگی یافتن مرز اقالیم ناحیهای، همچنین چگونگی تهیه نقشه مرز اقالیم بزرگ ( کلان )، متوسط و خرد و نیز مرز هر یک از اقلیم گذار در عرصه منابع جنگلی شمال و نقش آنها در برنامهریزی جنگل، بعلت عدم ارائه از جانب مدرس جنگلشناسی، همچنان در ابهام مانده است.
به خصوص نقش اقالیم مزبور در زایش و رویش پوشش درختی وعلفی ناحیهای که حاوی نکات بسیار ارزنده و حائز اهمیت است نیز تا کنون مطرح نبوده است.
مهم اینکه نقش و جایگاه این علوم پایه (اقلیم، زمین، خاک) که عوامل اصلی زایش و رویش درختان و گیاهان علفی پای درختان هستند و نیز منشاء شکلگیری تنوع زیستی درختی و علفی هر ناحیهاند، بهعنوان مکمل علم جنگلشناسی، در آموزههای جنگلشناسی و نقش هر یک در برنامهریزی جنگل، طی پنج دهه اخیر بسیار کمرنگ و بیاغراق جایگاهی نداشت.
علاوه بر آن، دانش کاربردی زمینشناسی بهویژه نقش متغیرهای درون زمین به ویژه روش شناخت آن در هر ناحیه، از جمله انواع سنگهای مادری و کانیهایش و نیز تاثیر نوع و عمق خاک زمین در طبقات ارتفاعی متفاوت ازسطح دریا، در هر یک از جهت دامنههای شش گانه که راهگشای ریشه یابی بر علت تنوع رویش گونه های درختی، درختچه ای و علفی است، مورد غفلت واقع شده و در آموزش تئوری وعملی علوم جنگلشناسی و بومشناسی جنگل نیز به این مباحث توجهی نشده است.
ملاحظه میشود، مراحل این تحقیق و کنکاش ارائه شده که گوشهای از "دانش بومی" ناشی از حضور میدانی دراز مدت در جنگل است، بی اغراق در هیچیک از مراکز آموزشی دانشگاهی و نیز در الزامات دستورالعمل تهیه و تجدیدنظر طرحهای جنگلداری نبوده و نیست.
حال با این کمبود اطلاعات، نشانهگذاری درخت که از جانب کارشناس جنگل با عنوان جنگلشناس نشانه گذار به انجام میرسد با علم به اینکه، آموزش بنیانشناسی جنگل اعم از تئوری و عملی را نشنیده و ندیده است، براستی در این شرایط، ما را به چه قضاوتی میبرد؟
با این وصف، چگونه میتوان بر اساس دستورالعمل بیراهه دیرینه که حاصل ذهن و آرمان خواهی انسان آن مقطع زمانی است، طراحی فرموله کلاسیک و فاقد انعطاف را که از تجربه دیگر سامان (کشورها)، به ما دیکته شده است، به دستور انسان دست نیافته به اسرار علم طبیعت، به جراحی، پرورش، و تعالی گروههای درختی پرداخت.
ملاحظه میشود، با این شناخت کم، بیاغراق باید گفت، نبود "دانش بومی" در مراجع آموزشی دانشگاهی و نیز تنظیم کنندگان وقت "سند اجرایی تهیه طرحهای جنگلداری کلاسیک" در سازمان جنگلها و مراتع کشور، سبب شد، منابع جنگلی انحصاری خزری، طی پنجاه سال اجرای طرحهای جنگلداری کلاسیک، به اهداف طرح یعنی: پرورش و تعالی جنگل، حفظ تنوع زیستی گونه ها و دست یابی به جنگل ایده آل (کلیماکس) نرسد و از هدف خود، بسیار بسیار دور شود.
لازم به ذکر است بر اساس تجربه دانش میدانی، برای برگشت گروههای درختی مقطوعه به جوامع جنگلی اولیه، متناسب با سن درختان هر نقطه رویشی که نشانه گذاری و قطع انجام شده، بین 300 تا 700سال، زمان نیاز است.
راهکار فنی اجرایی: همه میدانیم، برای جراحی بدن انسان، نیاز به اندامشناسی است. پس لازم است ما بهعنوان جنگشناس، ابتدا اندام جنگل مورد طراحی را بشناسیم. بنابراین اگر متولیان سازمان جنگلها و مراتع کشور با طراحی و بهرهوری جنگل شمال موافقند و قصد بر احیاء و غنیسازی گروههای درختی به سلاخی رفته را دارند، لازم است، بههنگام طراحی، کارشناسان طراح و برنامهریز جنگل، تبحر لازم در اندامشناسی جنگل سری مورد طراحی را دارا باشند.
نکته مهم: تجربه تحقیق و پژوهش چهل و چند ساله حضور میدانی، میگوید: این مهم صرفا با شناخت ایستگاههای اکولوژیک در یک حوزه آبخیز، همچنین شناخت واحدهای هیدرولوژیک خرد و بزرگ و رویشگاههای کمی و کیفی بهویژه اکوسیستمهای جنگلی خرد و کلان که راهنما و هدایت کننده اصلی در رسیدن به رمز همزیستی درون و برون گروههای درختی، درختچهای، علفی مکانهای رویشی متفاوت است، قابل دستیابی است.
به پیامد آن، رسیدن به عظمت جنگل و نوع همزیستی در فضای پر از اسرار اما با نظم قانونی بینظیر و غیر قابل تصور، قابل دسترس خواهد شد.
با این وصف سئوال از خود این است: آیا تا کنون مرز ایستگاههای اکولوژیک و اکوسیستمهای جنگلی شمال را شناختهایم؟ بهراستی در جنگل شمال چه تعداد اکوسیستم جنگلی کلان و خرد داریم؟ آیا عوامل اکولوژیک تعیین کننده مرزهای مزبور را در طبیعت و منابع جنگلی شمال شناختهایم؟ به واقع میتوانیم آن مرزهای ایستگاههای اکولوژیک و اکوسیستمهای جنگلی را بشناسیم و بشناسانیم.
لذا برای رسیدن به آن شناخت، الزاماً نیاز به آموزش دراز مدت "دانش بومی" به کارشناسان جوان علاقهمند به جنگل و طبیعت داریم.
حال بر اساس واقعیت موجود مطرح شده، اگر متولیان سازمان جنگلها و مراتع کشور، بپذیرند منابع جنگلی بسیار پیچیده شمال ایران، برای صیانت و بهرهوری درست و اصولی از مواهب جنگل خزری، شناخت درست با ریشه یابی بر علت بروز پدیدههای رویشی در جای جای عرصههای منابع جنگلی دارند، قطعا بر لزوم فراگیری دانش بومی تاکید خواهند کرد. که این مسئله خود شروع یک اقدام درست است.
در پی این تصمیم، سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور نیز در جایگاه اصلی و علمی خود، به عنوان یک ارگان فنی تخصصی قرار خواهد گرفت؛ بنابراین، برای شروع کار در عرصههای منابع جنگلی شمال، ابتدا حفاظت و صیانت از منابع رویشی جنگلی و مرتعی به تفکیک هر حوزه آبخیز از اولویتهای اصلی به شمار میرود. لذا برای رسیدن به این هدف، با طراحی جامع حفاظت و حمایت از منابع طبیعی(جنگلها، مراتع، حیات وحش) و لحاظ کردن چارچوب زمانی و مکانی مدون که در آن مراحل فنی اجرایی و نیازهای منطقه با بیلان مالی سالانه در نظر گرفته شده است به ارائه راهکار اجرایی مبنی بر چگونگی حفظ زیستگاههای فون و فلور و ارزشیابی زیستگاهها از دریچه ارزش اکولوژیکی جنگل در واحد سطح، منتهی خواهد شد. همچنین طراحی جامع حفاظت، توجه ویژه به "حل" معضل اجتماعی اقتصادی دارد و نیاز انسانهای منطقه در راس اهداف طرح قرار دارد.
شایان توجه است، بارزترین اهداف طراحی مزبور، دست یابی به "آسیبها" و متعاقب آن "مواهبشناسی" منابع جنگلی به ویژه "هویتشناسی" با الهام از طبیعت منابع جنگلی هر حوزه آبخیز، براساس دانش جنگلداری و جنگلشناسی "بومی" و همگام با طبیعت خواهد بود. بدین نحو، با طراحی جامع حفاظت حمایت منابع طبیعی، در هر یک از حوزههای آبخیز، آمایش نسبی نیز انجام خواهد شد.
بدین طریق در صورت انجام طراحی جامع حفاظت، بعد از بیش از نیم قرن، برای نخستینبار، هریک از حوزههای آبخیز جنگلهای شمال ایران، دارای "شناسنامه و هویت" خواهند شد./
L-951110-03
دیدگاه تان را بنویسید