تجربه مکانیزاسیون در کشاورزی مقیاسکوچک در کشورهای جنوب صحرای آفریقا
استراتژی مکانیزاسیون؛ به کدام سو؟
نبود امنیت غذایی در منطقه جنوب صحرای آفریقا، یک نگرانی بینالمللی بهشمار میرود. برای حل این چالش نیاز به مجموعهای از اطلاعات درباره کشاورزی کشورهای منطقه است تا بتوان به شکل درستتری دادهها را تجزیه و تحلیل کرد و به راهحل مناسبتری رسید.
نبود امنیت غذایی در منطقه جنوب صحرای آفریقا، یک نگرانی بینالمللی بهشمار میرود. برای حل این چالش نیاز به مجموعهای از اطلاعات درباره کشاورزی کشورهای منطقه است تا بتوان به شکل درستتری دادهها را تجزیه و تحلیل کرد و به راهحل مناسبتری رسید.
با توجه به اینکه توسعه کشاورزی منطقه در حوزه امنیت غذایی از موارد مهم بهشمار میرود، پس باید برای پیشرفت کشاورزی از ابزار مهم در این راه یعنی مکانیزاسیون استفاده شود.
رشد نسبی بخش کشاورزی در مناطق مختلف جنوب صحرای آفریفا بهطور قابل توجهی متفاوت از کشورهای همسایه خود است.
قرار است در این مقاله به بررسی استراتژی مکانیزاسیون در منطقه کشاورزی با مقیاس کوچک پرداخته شود و در این راستا از دادههای در دسترس و آمار پیشبینی شده جمعیتی در کشورهای مختلف جنوب صحرای آفریقا هم استفاده شده است. همچنین با توجه به اینکه مکانیزاسیون کشاورزی یک مفهوم گسترده است، در این مقاله تنها سعی شده تا به بررسی میزان استفاده از تراکتور -بهعنوان یکی از ماشینآلات در مکانیزاسیون کشاورزی- در این کشورها بپردازد.
برای افزایش بازدهی بازار ماشینآلات کشاورزی و افزایش تولید مواد غذایی در کشورهای جنوب صحرای آفریقا، افراد صاحبنظر در این حوزه باید درباره بهرهبرداری و نگهداری از تجهیزات، آموزشهای لازم را به کشاورزان ارائه کنند. همچنین چنانچه تکنولوژای پیشنهاد دادند، درباره کارآیی و اینکه چگونه میتواند به آسانتر کردن کارها کمک کند، توضیحات لازم را بهویژه در چارچوب برنامههای آموزشی بدهند.
تضاد میان تعداد تراکتور در کشورهای منطقه
هدف اصلی مکانیزه کردن، افزایش تولیدات کشاورزی است. در این راستا شاخصهایی وجود دارد که میزان سطح مکانیزاسیون را مشخص میکند. برای مثال تعداد تراکتور در یکهزار هکتار از زمینهای زراعی یک شاخص در دسترس است تا به سیاستگذاران و شرکتهای خصوصی کمک کند تا در این زمینه برنامههای خود را برای توسعه کشاورزی اجرا کنند.
بر اساس گزارشی که فائو ( FAO ) در سال 2011 اعلام کرد، تعداد تراکتور در یکهزار هکتار از زمینهای زراعی در کشورهای جنوب صحرای آفریقا از دو دستگاه در سال 1980 به 1.3 در 2003 رسیده و با توجه به دادههای آماری FAO برای همان مدت مشابه، نشان از کاهش تعداد تراکتور در هر یکهزار هکتار در کشور غنا است.
با این حال، برای ساحل عاج و کنیا، تعداد تراکتور از 1980 تا اواسط 1990 ثابت بود، و پس از آن در پایان 1990 و ابتدای سال 2000 کمی افزایش یافت.
در نهایت، این میزان در تانزانیا و گینهنو، از 1980 تا اواسط 1990 کاهش یافته و از پایان 1990 تا اوایل 2000 افزایش یافت. (نمودار زیر نشاندهنده تعداد تراکتور در هر یکهزار هکتار از زمینهای زراعی کشورهای این منطقه است.)
(منبع: فائو)
بر اساس گزاش فائو در سال 2011، با توجه به افزایش و پیشرفت مکانیزاسیون در کشورهای آسیایی و کشورهای هممرز با اقیانوس آرام، کشورهای جنوب صحرای آفریقا با افزایش جزئی در مدت مشابه روبهرو بوده است.
تأثیر هزینه نیروی کار در استفاده از ماشینآلات کشاورزی
یکی از عوامل تعیینکننده برای میزان استفاده از ماشینآلات کشاورزی، هزینه نیروی کار است. چنانچه هزینه نیروی کار کشاورزی در کشورهای جنوب صحرای آفریقا ارزان باقی بماند، کشاورزان انگیزهای برای استفاده از ماشینآلات پرهزینه نخواهند داشت.
به این ترتیب، روند جمعیتی و بهرهوری کشاورزی، میزان استفاده از تراکتور در این قاره را تحت تأثیر قرار داده است. با توجه به آمار جمعیتی، درصد جمعیت ساکن در مناطق روستایی همچنان بالا است، در مناطق مختلف بین 60 و 80 درصد است.
بخش کشاورزی نسبت به سایر بخشها دارای نیروی کار بیشتر است. این بدان معنی است که تولید محصولات کشاورزی بهشدت وابسته به ابزاری است که به کمک دست انجام میشود.
گسترش سریع شهرنشینی و نرخ پایدار رشد کشاورزی بالا، نشان از وجود یک بازار بالقوه و توسعه مکانیزاسیون حداقل در این کشورها است و میتواند عاملی برای استفاده از ماشینآلات کشاورزی بهشمار آید.
بنا به گزارش سازمان ملل در سال 2014، نرخ رشد شهرنشینی در تانزانیا، نیجریه، غنا و ساحل عاج به ترتیب 53 درصد، 67 درصد، 70 درصد و 71 درصد تا سال 2050 اتفاق میافتد؛ بنابراین لازم است برای افزایش هزینه کار کشاورزی در این کشورها پیشبینیهای لازم صورت گیرد و به عبارت دیگر، احتمال زیاد دارد که تقاضا و نرخ استفاده از ماشینآلات کشاورزی شتاب بیشتری بگیرد.
علاوه بر این، رشد کشاورزی در کشورهای یادشده به ترتیب 3.4 درصد، 7.4 درصد، پنج درصد و 4.4 درصد است که نشان از تأثیر بالای بخش کشاورزی در اقتصاد آن کشورها دارد.
این میتواند عاملی باشد تا سیاستگذاران و سرمایهگذاران خصوصی در بخش کشاورزی بتوانند در آن مناطق سرمایهگذاری کنند یا کسب و کاری راه بیندازند.
بازار تجهیزات کشاورزی چشم به راه کشاورزان خردهپا
همچنین باید این مسئله را در نظر داشت که بازار تراکتور و دیگر تجهیزات کشاورزی جدا از هم نیست. سودآوری پایین کشاورزی و دسترسی دشوار به بازار کشاورزی نشان از یک محیط نامناسب برای مکانیزاسیون است. یکی از استراتژیها برای استفده از تجهیزات میتواند این باشد که کشاورزان خردهپا را هدف این بازار قرار بدهیم.
البته محدودیتهایی وجود دارد که میتوان به دسترسی محدود به منابع مالی، تعمیرات، در دسترس نبودن قطعات یدکی، نبود آموزش کافی، محدودیت دسترسی به نهادههای کشاورزی و محدودیت در دسترسی به بازارها اشاره کرد؛ بنابراین، برای تجاری کردن کشاورزان خردهپا در مقیاس کوچک، استراتژی تخصیص منابع باید در نظر گرفته شود.
بازار فروش تراکتور نیازمند دیدگاه متفاوت
صرفنظر از اندازه مزرعه، سودآوری مزرعه و نوع مدل کسب و کار مکانیزه، میتواند بازار را به سمت فروش بیشتر پیش ببرد. محیط کسب و کار و بافت محلی، عوامل مرتبط هستند که برای توسعه یک مدل کسب و کار در نظر گرفته میشود.
اندازه و نوع تراکتور باید در مواد مختلف کاربری در نظر گرفته شود. کشاورزی با مقیاس کوچک، به استفاده از تجهیزات قدرتمند و بزرگی که در کشورهای توسعهیافته بهکار میرود، نیازی ندارد. بهتر است از ماشینآلات کوچکتر مانند یک تراکتور با قدرت کمتر از 75 HP یا از تراکتور با دو چرخ برای مزارع کوچک ( walking tractor ) استفاده شود.
همچنین، کشاورزان خردهپا، بهویژه کسانی که درآمد کم دارند، قادر به پرداخت هزینه یک تراکتور نیستند؛ بنابراین اجاره دادن تراکتور ممکن است یک استراتژی مناسبی باشد. بر اساس گزارش مگان شاهان ( Megan Sheahan ) پژوهشگر دانشگاه کرنل ( Cornell University ) و علاقهمند به پژوهش در حوزه توسعه کشاورزی، امنیت غذایی و کاهش فقر در کشورهای جنوب صحرای آفریقا و هند و کریستوفر برت ( Christopher B. Barrett )، معاون و رئیس دانشکده کسب و کار دانشگاه کرنل در سال ٢٠١٤: "مالکیت ماشین آلات کشاورزی در میان کشاورزان آفریقایی نادر است، پس باید زمینههایی برای اجاره و یا اشتراک وسایل برای کسانی که تجهیزات ندارند، فراهم شود."
بدینترتیب، مدل کسب و کار سنتی بهتنهایی نمیتواند در زمینه بازار مکانیزاسیون نوپا در کشورهای جنوب صحرای آفریقا کارآمد باشد. اجاره، استخدام خدمات و یا ترکیبی از این دو مدل برای کشاورزان خردهپا، باید بخشی از استراتژی مکانیزاسیون باشد.
این مدل میتواند نهتنها برای کشاورزان خردهپا، بلکه برای کشاورزان در رده متوسط درآمد، فروشندگان یا شرکتهای تجاری کوچک مفید باشد.
چالش اصلی؛ تأمین مالی مکانیزاسیون کشاورزی
این را باید نظر داشت که استراتژی کسب و کار برای افزایش استفاده از تراکتور در کشاورزی در مقیاس کوچک محدود به توسعه یک مدل کسب و کار خوب نمیشود. یکی از موانع عمده برای بهبود بهرهوری کشاورزی در کشورهای جنوب صحرای آفریقا، تأمین مالی است.
سیاستگذاران، متخصصان توسعه، خیرین و سرمایهگذاران خصوصی نقش مهمی در تأمین مالی پایدار و سازگار با زمینه کسب و کار این کشورها بازی میکنند.
این در حالی است که کشاورزان خردهپا بدون کمک مالی، استطاعت لازم را برای خرید یک تراکتور ندارند. برای غلبه بر مشکل مالی، میتوان با سازماندهی کشاورزان به شکل انجمنهای تعاونی یا دادن امکان خرید تجهیزات به شکل گروهی، زمینه استفاده آنها از تجهیزات را فراهم کرد. ناگفته نماند، این راهحل میتواند تنها در کوتاهمدت مؤثر باشد.
با این حال، صرف نظر از مالکیت تجهیزات، تأمین مالی مانعی برای مکانیزاسیون در کشورهای در حال توسعه است و در این راستا، بانکها هم بهدلیل ریسک و نبود اطمینان، به تأمین مالی کسب و کار در حوزه کشاورزی کمتر تمایل دارند تا در این راه قدم بردارند.
در گذشته، تنها دولت بازیگر نقش اول برای توسعه استراتژی، تأمین مالی کل عملیات و ارائه خدمات به کشاورزان بود، اما این رویکرد با شکست روبهرو شد و نتوانست به نتایج مورد انتظار دست یابد. در همین راستا، مشارکت بخش دولتی و خصوصی برای تأمین مالی بهویژه در این بازار نوپا، میتواند تاثیرگذار باشد. یکی دیگر از گزینهها، ایجاد صندوق حمایتی مالی از سوی خیرین و دولت است. گفتنی است در هر صورت، استراتژی مکانیزاسیون باید به سوی بخش خصوصی پیش رود.
برای توسعه استراتژی مکانیزاسیون و برای رسیدن به کسب و کار مناسب، باید میزان موفقیت طرح، مورد اندازهگیری واقع شود. یکی از راههای شناسایی میزان موفقیت در استراتژی مکانیزاسیون، اندازهگیری تعداد تراکتور فروش رفته و سود حاصله از فروش آن است. البته این را باید در نظر داشت که این دسته از عوامل به شکل کلی هستند و نباید به این نوع از دادهها بهعنوان تنها معیار میزان موفقیت اکتفا کرد.
میزان اجرای اجاره خدمات، نرخ پذیرش مکانیزاسیون، میزان افزایش قراردادها و پیشبینی نرخ پذیرش تقاضا در بازار و در نهایت تعداد خریداران ازجمله این معیارها است. در پایان این آمار و ارقام میتواند به ایجاد یک بازار پایدار کمک کند./
ترجمه: فرحناز سپهری
منبع:
دیدگاه تان را بنویسید