رئیس مرکز میراث ناملموس تهران:
میراث زنده میتواند به منبع دانشی برای تابآوری کشاورزی تبدیل شود
تهران-ایانا-رئیس مرکز میراث ناملموس تهران با تأکید بر اینکه میراث زنده صرفاً حفظ گذشته نیست، گفت: «دانش انباشته جوامع در مدیریت آب، بذر، تنوع زیستی، دام، مرتع و غذا میتواند در کنار علم و فناوری، به افزایش تابآوری، استمرار معیشت و توسعه پایدار در بخش کشاورزی کمک کند.»
به گزارش خبرنگار ایانا، آتوسا مومنی در نشست تخصصی «میراث زنده؛ دانشی برای آینده» با اشاره به انتخاب وزارت جهاد کشاورزی بهعنوان پایلوت اجرای پروژه «آموزش سیاستگذاران دستگاههای اجرایی کشورهای حوزه آسیای غربی و مرکزی» اظهار کرد: «این پروژه قرار است در ۲۴ کشور منطقه اجرا شود و ایران بهعنوان کشور پایلوت انتخاب شده است.»
او افزود: «وزارت جهاد کشاورزی بهدلیل وابستگی گسترده فعالیتهای آن به دانش، بهرهگیری از خرد سرزمینی، نوآوری و فناوریهای جدید بهعنوان نخستین دستگاه اجرایی کشور برای اجرای این الگو انتخاب شده و پس از آن، سازمان محیطزیست در ایران در این برنامه قرار خواهد گرفت.»
او ادامه داد: «نتیجه این دوره آموزشی و پیشنهادها و راهبردهای ارائهشده از سوی مدیران و سیاستگذاران، در صورت موفقیت، میتواند بهعنوان تکمله و اصلاحیه برای اجرای این طرح در سایر کشورهای آسیای غربی و مرکزی و دیگر دستگاههای اجرایی مورد استفاده قرار گیرد.»
رئیس مرکز میراث ناملموس تهران با اشاره به تکلیف دستگاههای اجرایی در حوزه حفاظت از میراث ناملموس، گفت: «وزارت جهاد کشاورزی و سازمانهای وابسته، در کنار وزارت میراث فرهنگی، بر اساس قوانین و مصوبات موجود در زمینه حفاظت از میراث ناملموس مسئولیت دارند.»
او با بیان اینکه این دوره آموزشی بر اساس استانداردهای یونسکو طراحی شده است، افزود: «این دوره پنج محور اصلی دارد که شامل چیستی و چرایی میراث ناملموس، جوامع محلی، مشارکت و حکمرانی، میراث ناملموس و اقتصاد خلاق و گردشگری پایدار، همچنین فناوریهای نوین و هوش مصنوعی است و نقش زنان بهعنوان میراثداران و تداومبخشان خرد نیاکانی نیز در آن مورد توجه قرار گرفته است.»
مومنی با بیان اینکه عنوان «میراث زنده؛ دانشی برای آینده» بهدنبال ایجاد پیوند میان گذشته و آینده است، اظهار کرد: «وقتی از میراث صحبت میکنیم، تصور میشود که موضوع درباره گذشته است، در حالی که دانش شکلگرفته از مواجهه انسان با کمآبی، بحران خاک، باد، فصل، بذر، گیاه، دام و غذا، حاصل هزاران سال تجربه، آزمون و خطا و سازگاری با محیط است.»
او ادامه داد: «انسان در طول هزاران سال بخشی از دانش خود را متناسب با تغییر شرایط کنار گذاشته و بخش دیگری را که قابلیت انتقال داشته، به نسل بعد منتقل کرده است. این دانش همان چیزی است که امروز در اختیار جوامع قرار دارد و میتواند در مواجهه با مسائل آینده مورد استفاده قرار گیرد.»
رئیس مرکز میراث ناملموس تهران با اشاره به مفهوم «میراث زنده» در ادبیات یونسکو گفت: «میراث زنده، میراثی است که قابلیت تغییرپذیری دارد و برای زنده ماندن باید متناسب با نیازهای جامعه بازآفرینی شود. بنابراین پاسداری از میراث ناملموس بهمعنای منجمد کردن آن یا بازگرداندن جامعه به گذشته نیست.»
مومنی تأکید کرد: «میراث زنده در برابر علم، نوآوری و فناوری قرار ندارد، بلکه میتواند در کنار آنها قرار گیرد و ظرفیتهای بیشتری برای انتخاب و حل مسائل در اختیار جامعه بگذارد.»
او با اشاره به نمونههایی از میراث کشاورزی در جهان، تراسهای برنج کوردیلرا در فیلیپین را یکی از نمونههای قابلتوجه دانست و گفت: «این نظام تنها یک سازه مهندسی نیست، بلکه مشارکت اجتماعی، نقش زنان، آواهای کار، دانش مدیریت آب و ارتباط جامعه با زمین در شکلگیری آن نقش داشته است.»
مومنی افزود: «تجربه فیلیپین نشان میدهد که با ثبت و مستندسازی میراث ناملموس، حتی جزئیات دانش و مهارتهای مرتبط با یک نظام کشاورزی نیز برای آیندگان حفظ میشود و در صورت وقوع بحرانهایی مانند جنگ، سیل یا زلزله، امکان از دست رفتن این دانش کاهش مییابد.»
او در ادامه، قنات را از نمونههای مهم دانش بومی ایران در مدیریت آب عنوان کرد و گفت: «قنات صرفاً یک کانال انتقال آب نیست، بلکه مجموعهای از دانش فنی، تقسیم آب، حقابه، مسئولیت نگهداری و نظم اجتماعی را در خود جای داده است.»
رئیس مرکز میراث ناملموس تهران با تأکید بر اینکه بخشی از کارکردهای تاریخی قناتها از بین رفته است، اظهار کرد: «اگر امروز قناتها کارکرد گذشته را ندارند، بهاین معناست که بخشی از آن دانش و روابط اجتماعی را فراموش کردهایم و باید ببینیم چگونه میتوان این نظام را متناسب با نیازهای امروز احیا کرد.»
مومنی همچنین باغستان سنتی قزوین را نمونهای دیگر از پیوند دانش کشاورزی، مدیریت آب و زندگی اجتماعی دانست و گفت: «در این نظام، هدایت و تقسیم آب، شیوههای بهرهبرداری و سازوکارهای اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و پروژهای با همکاری دانشگاه شیکاگو برای مطالعه و معرفی این ظرفیت در حال انجام است.»
او با اشاره به اهمیت بذر در میراث زنده کشاورزی گفت: «بذر فقط یک نهاده تولیدی یا ماده ژنتیکی نیست، بلکه در بسیاری از جوامع حامل حافظه جمعی است؛ کشاورزان در طول زمان بذرها را با ارتفاع، میزان آب، سرمای زودرس و دوره کشت تطبیق داده و دانش انتخاب و نگهداری آنها را به نسلهای بعد منتقل کردهاند.»
مومنی نقش زنان را در این فرآیند مهم دانست و افزود: «در بسیاری از جوامع کشاورزی، زنان در انتخاب، نگهداری و انتقال دانش مربوط به بذر و همچنین فرآوری غذا نقش محوری دارند و باید آنها را نه صرفاً بهرهبردار، بلکه حامل، ناقل و تولیدکننده دانش دید.»
او با اشاره به دانش مربوط به گیاهان دارویی نیز گفت: «میراث زنده فقط درباره خود گیاه نیست، بلکه درباره رابطه انسان با گیاه و زیستگاه آن است؛ اینکه گیاه در کجا رشد میکند، چه زمانی باید برداشت شود و چگونه باید مورد استفاده قرار گیرد، بخشی از همین دانش است.»
رئیس مرکز میراث ناملموس تهران همچنین دانش جوامع عشایری درباره دام و مرتع را از دیگر مصادیق خرد نیاکانی دانست و گفت: «بسیاری از این دانشها در نقشهها و اسناد رسمی ثبت نشدهاند و در حافظه افرادی قرار دارند که سالها با سرزمین زندگی کردهاند.»
مومنی در ادامه، غذا را نقطه اتصال دانش، فرهنگ و معیشت دانست و افزود: «از مزرعه تا سفره، زنجیرهای از دانش و تجربه وجود دارد و فرآوری، خشککردن، تخمیر و شیوههای تهیه غذا بخشی از این میراث بهشمار میروند.»
او با تأکید بر ضرورت ورود این دانش به سیاستگذاری گفت: «دانش محلی باید زنده بماند، منتقل شود و وارد تصمیمسازی شود. البته استفاده از خرد نیاکانی بدون علم، فناوری و سرمایهگذاری امکان تحقق تابآوری را فراهم نمیکند، اما میتواند در کنار این ظرفیتها به سیاستگذار برای انتخاب راهکارهای مناسب کمک کند.»
مومنی مشارکت جوامع محلی را یکی از الزامات حکمرانی در حوزه میراث زنده عنوان کرد و گفت: «اگر جامعه حامل یک دانش باشد، باید در تصمیمسازی و سیاستگذاری نیز مشارکت داشته باشد. سیاستگذاران نباید تنها بهصورت شفاهی از این دانش استفاده کنند، بلکه باید حاملان و ناقلان آن را در فرآیند تصمیمگیری و اجرای سیاستها وارد کنند.»
او در پایان تأکید کرد: «قدرت واقعی میراث ناملموس در مشارکت مردم، اعتماد متقابل و حکمرانی مشارکتی میان جامعه، دولت، دانشگاهها و نهادهای مدنی است و اگر این ظرفیت بهدرستی مورد استفاده قرار گیرد، میراث زنده میتواند از یک موضوع صرفاً فرهنگی فراتر رفته و به منبعی دانشی برای توسعه پایدار، تابآوری در بحران، انتقال دانش و مهارت و تقویت معیشت جوامع تبدیل شود.»
دیدگاه تان را بنویسید