گزارشی از رسوم شب چله در کردستان
در کتاب جشنهای ایرانیان، آقای بهرامی بر این عقیده است که واژه یلدا از زبان سریانی و به معنای تولد است و سبب این نامگذاری را چنین دانستهاند که در پایان این شب دراز که اهریمنی است، خورشید یا مهر متولد میشود و تاریکی را از میان میبرد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا)، یلدا و مراسمی که در نخستین شب زمستان و بلندترین شب سال برپا میکنند، سابقهای چند هزار ساله دارد و از رسوم ویژه آریاییها است. اقوام قدیم هند و ایرانی و هند و اروپایی جشن تولد آفتاب را آغاز زمستان میگرفتند بهویژه ژرمنیها عید تولد آفتاب را در آغاز زمستان گرفته و آن را به خدای آفتاب نسبت میدهند و این بیتناسب هم نیست، چه واقعاً آغاز زمستان مثل تولد جدید خورشید است. آشکار است که به موجب بلندترین شب که تاریکی (مظهر اهریمن) بیشتر زمان را در زمین میپایید، این شب را نحس و بدیمن میشمردند. در شب یلدا جهت رفع این نحوست، آتش میافروختند، گرد هم جمع میشدند و خوان ویژه میگستردند. این سفره جنبه دینی داشته و مقدس بوده است.
کارشناس ارشد مردمشناسی اداره میراث فرهنگی و گردشگری استان کردستان، در مورد شب یلدا گفت: شب یلدا را در کردستان "شه و چله" (شب چله) یا "شه و زمسان" (شب زمستان) مینامند، شبی که پیش از فرارسیدنش، هیجان و شور خاصی را در میان مردم برمیانگیزد.
امیر صادقی افزود: اصلیترین ویژگی شب چله، گردآمدن خانوادهها با هماهنگی قبلی در کنار هم است بهصورتی که معمولاً یک هفته قبل آن مشخص میشود که شب چله این سال در خانه چه کسی جمع شوند. در خانوادههایی که پدر، در قید حیات باشد معمولاً فرزندان با عروسها و دامادها شب چله را در آنجا میگذرانند. اما چون خانواده پدرخانوم پدر شوهر مطرح است معمولاً نوبت را رعایت میکنند.
اما به هر صورت که باشد اصل بر جمع شدن چند خانواده در کنار هم است که اگر این تجمع صورت نگیرد، با وجود رعایت تمامی دیگر ویژگیهای شب چله که شامل غذای شام و میوه و تنقلات خاص میشود، نمیتوان گفت که در آن خانه، مراسم جشن شب چله برگزار شده است.
در تدارکات این "جشن"، سنندجیها چند ماه قبل از شب چله، خربزههای کوچکی را که از روستای سراب قامیش تهیه میشود را در تفاله سرکه میاندازند تا برای این شب "کالَک تورش" (خربزه ترش) که از اصلیترین موارد سفره است را داشته باشند. همچنین چند ماه قبل از زمستان، خوشههای انگور را در زیرزمین یا در سایه، نخ کرده و از سقف آویزان میکنند که به آن "آنو" (با نون مفخم) میگویند.
این کارشناس خاطرنشان کرد: غذای این شب عموماً دلمه برگ مو و کلم است که گوشت را لابهلای آن میگذارند. سفره شب چله علاوه بر دلمه، شامل رب انار و شیره انگور، دوغ، ماست، روغن و کره محلی، پیاز و خربزه ترش است. امروزه در کنار دلمه برگ مو و کلم، دلمه فلفل سبز و بادمجان نیز تهیه میشود. بعد از صرف شام، "کالَک ترش" را قاچ کرده و میل میکنند. بعد از خوردن غذای چرب و سنگین شب چله، میل کردن این خربزه ترش، هضم غذا را آسان کرده و باعث میشود بقیه شب نیز بتوان از تنقلات متنوع و میوههای رنگارنگ شب چله نیز استفاده کرد.
لازم به ذکر است، آب داخل خربزه را نیز که مزه ترش و شیرین میدهد را جداگانه در ظرفی ریخته و تقسیم میکنند.
وی ادامه داد: در کردستان، در هر محلهای اگر خانوادههایی وجود داشته باشند که استطاعت مالی مناسبی برای برگزاری این مراسم نداشته باشند، از طرف دیگران برایش شام برده میشود. همچنین چون در بازار "کالَک تورش" به تعداد کافی نیست و معمولاً گران است، اگر زن منزل، در همسایگی یا در فامیل بداند زن حاملهای وجود دارد، حتماً از آن خربزه ترش برایش خواهد برد. همچنین در این شب اگر همسایهها مایل باشند از غذایی که تهیه کردهاند به همدیگر میدهند که به آن "کاسه هاوسا" میگویند.
در گذشته قبل از خوردن یا بعد از صرف آن، بزرگان فامیل داستانها، متلها و افسانههای قدیمی تعریف میکردند. امروزه در روستاها، حکایتگویی همچنان پابرجا مانده و پدربزرگها و مادربزرگها داستانهایی مانند "خاتون زمهریر" را برای نوههایشان در این شب طولانی و تاریک و سرد زمستانی تعریف میکنند. همچنین در گذشته خواندن شاهنامه، گلستان و بوستان و اسکندرنامه معمول بوده است.
از دیگر تمهیدات برای گذران این شب، انجام برخی بازیهای محلی است. مشهورترین این بازیها در کردستان "گوروابازی" یا جوراببازی است. بازی دسته جمعی که شرکتکنندگان به دو گروه تقسیم میشوند و دارای هیجان بسیار زیادی است. همه مهمانها میتوانند در این بازی شرکت کنند و معمولاً انجام آن با ابراز هیجانات افراد همراه است و چند ساعتی از شب را به خود اختصاص میدهد.
سپس نوبت به خوردن تنقلات و خشکبار میرسد. انجیر خشک، برگ گلابی، برگ زردآلو، هسته زردآلو که همراه با سماق حرارت دیده، توت خشک، تخمه بو داده کدو، و همچنین گندم برشته که با شیره گز مخلوط شده و بهصورت گلولههای کوچکی درآمده ازجمله خشکبارهای شب چله است.
اما میوههای شب چله که شامل هندوانه، سیب، گلابی، به، انار و "آنو" میشود از ضروریات شب چله است. در برخی از خانوادهها برای خوردن میوههای شب چله سفره میاندازند و در برخی دیگر به روال امروزی است. هندوانه ازجمله میوههایی است که حتماً باید سر سفره باشد و چون فصل آن سر رسیده معمولاً هندوانههای خوبی از آب درنمیآیند. خوردن هندوانه به نوعی وداع و خداحافظی با فصل گرماست و پیشوازی از زمستان محسوب میشود. همچنین در اعتقادات محلی خوردن آن را در این شب باعث قوی شدن بدن در مقابل بیماریهای زمستان میدانند.
از رسمهای جالبی که در این شب در کردستان رایج است میتوان به خوانچه بردن از طرف خانواده پسر برای نامزدش، نام برد. در این خوانچهها باید تمامی موارد ذکر شده در بالا از شام گرفته تا خشکبار و میوه را برای خانواده عروس ببرند بهصورتی که آن شب، خانواده عروس جهت برگزاری شب چله هیچ اقدامی نکرده باشد. علاوه بر دلمه، در سنندج رسم است رشته پلو نیز در خوانچهها گذاشته شود. همچنین علاوه بر مواردی که گفته شد، هدیهای گرانبها که معمولاً پارچه یا قطعهای طلا میباشد نیز برای عروس خانم برده می شود.
رسم دیگری وجود دارد به نام "شه و زمسانی" که در آن عروس اولین شب چله را در خانه شوهر تجربه میکند و آن به این معناست که این بار خانواده عروس باید خوانچههایی را که تمام نیازهای شب چله خانواده داماد را برطرف کند را به منزل دامادشان ببرند.
در سالهای گذشته در روستاهای کردستان، در شب چله، مراسم شال انداختن نیز اجرا میشد. در این رسم از روزنههای بالای بامها که نقش هواکش و نورگیر را دارند، جوانان روستا شالهای لباسشان را پایین میفرستند تا صاحبخانه هدیهای به مناسب شب چله در آن بگذارد.
همچنان که در قبل نیز اشاره شد، ویژگی اصلی شب چله، جمع شدن خانوادهها در کنار هم است. در این جمع شدنها است که بسیاری از کدورتها برطرف میشود و بهویژه امروزه که خانوادهها کمتر همدیگر را ملاقات میکنند، فرصت مناسبی است برای تجدید دیدار.
شب چله از زیباترین شبها در مناسبتهای اجتماعی است که یک نفر میتواند تجربه کند. صدای خنده و شادی و سرور از هر خانهای شنیده میشود و زمزمههای روایت حماسهها و داستانها، گرمابخشِ سردی شب یلدا است./
خبرنگار: مژگان وفایی
A-910929-08_R
دیدگاه تان را بنویسید