طلای سبز آفت جان جنگلهای زاگرسی!
صمغ سقز یکی از محصولاتی است که در مقایسه با سایر فرآوردههای فرعی جنگلی بیشتر از سوی جوامع محلی زاگرس مورد توجه قرار می گیرد، اما برداشت این طلای سبز از درختان بنه رویشگاههای زاگرسی در شرایط بحرانی حاکم بر این جنگلها علاوه بر تشدید ضعف فیزیولوژیکی و اثرات سوء بر روی درختان بنه این عرصهها را در بحرانیترین شرایط خود در طول تاریخ قرار داده است.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا)، برداشت صمغ سقز از درختان بنه که از آن بهعنوان آدامس کوهی نیز یاد میکنند با ایجاد شیارهایی بر روی تنه و حتی شاخه درخت همراه است که با توجه به روند حرکتی اکوسیستم زاگرس دیگر توانی برای برداشت سقز از تن این درختان باقی نمانده است.
سقز صمغی است که به نوعی دارای انرژی و کربنات وسیع است که توانایی یک درخت بنه یا پسته را نشان میدهد و بهنظر میرسد با روند به خطر افتاده حیات زیستی در زاگرس به هیچوجه برداشت آن مناسب نیست و باید تعداد گروههای مجاز و حتی غیرمجاز فعال در این زمینه محدود شوند.
این در حالی است که گروههایی از برداشتکنندگان سقز با جابهجایی پولهای کلان در مناطق زاگرسی همچنان به فعالیت خود ادامه میدهند، اگرچه در برخی استانها ازجمله چهارمحال و بختیاری با شکایتهای مکرر مردم مجوز برخی از آنها از سوی اداره منابع طبیعی لغو شده است.
هماکنون استان ایلام بهعنوان کانون اصلی توسعه آفات و بیماری در کشور مطرح است، اما در همین استان نخستین مجوزها برای برداشت سقز از بنهزارها صادر شده است در حالی که ایلام بالاترین نرخ تخریب و خشکیدگی جنگل را در سالهای اخیر داشته است و جالبتر از همه توجه به این نکته است که مسئولان سازمان جنگلها بهعنوان متولی جنگلهای ایران در این باره سکوت کرد.
کارشناس منابع طبیعی و محیط زیست چهارمحال و بختیاری در گفتگو با خبرنگار ایانا با اعلام این مطلب گفت: مجوزهای صادرشده برای برداشت سقز از بنهزارها در شرایط کنونی جنگلهای زاگرسی غیرمنطقی بهنظر میرسد و حتی میتوان گفت که این امر بدون بررسیهای کارشناسانه صورت گرفته است چراکه در ایلام صرف نظر از سایر استانها رویشگاههای جنگلی در هیچ زمانی چون امروز این گونه شکننده و با تهدیدهای طبیعی و یا انسانساز روبهرو نبودهاند که در این شرایط حاکم شاهد آن هستیم که نخستین مجوزها نیز در این استان صادر شده است.
هومان خاکپور افزود: یکی از روشهای غلط و سنتی استفاده از درخت بنه سقزگیری است که بیشتر در مناطق کردنشین رایج بوده و اگر این امر در چهارمحال و بختیاری مشاهده شود بیشتر از سوی افراد محلی و کردنشینان ایلامی است که به این مناطق آمدهاند.
وی با بیان اینکه هنوز جوامع محلی شیوه سقزگیری را بهصورت فراگیر یاد نگرفتهاند، تصریح کرد: برداشت سقز از درختان بنه با هیچ توجیهی در وضعیت کنونی به صلاح نیست، اما این در حالی است که برخلاف مجوزهایی هم که صادر میشود بیش از حد تعیین شده از این درختان بهرهبرداری میشود که بهدلیل ایجاد زخمهای زیاد بر روی تنه آنها دچار مشکل و نابود میشوند.
این فعال محیط زیست ادامه داد: گاهی شاهد هستیم که بهطور مثال مجوز احداث 30 کاسه سقزگیری داده شده اما بیش از حدود 100 کاسه نصب میشود که به همین دلیل زخمهای زیادی را بر تنه این درخان باقی میگذارد.
خاکپور تأکید کرد: در سالهای گذشته برخی با اعمال فشارهای سیاسی و اجتماعی به ادارات کل در استانها موفق به اخذ مجوز سقزگیری شدهاند که میتوان به استانهای ایلام و کرمان اشاره کرد.
وی با اشاره بر اینکه با رسانهای شدن این موضوع اعمال فشارها نیز کمتر شده است، اظهار داشت: صدور مجوزها با این روند در سایر مناطق زاگرس اتفاق نیفتاد و با بخشنامهای هم که شورای عالی سازمان جنگلها البته با تأخیر برای ممنوعیت سقزگیری صادر کرد از ادامه روند مجوزهای غیرکارشناسانه برای سقزگیری در سایر استانها کم و بیش جلوگیری شد.
روغن گیری جایگزین برداشت صغ از درختان بنه
کارشناس منابع طبیعی و محیط زیست چهارمحال و بختیاری همچنین گفت: اگر قصد بهرهبرداری از جنگلها را داریم باید به سمتی پیش رویم که حداقل خسارت را بر اکوسیستم و زیستبومها وارد کنیم که در حقیقات صورت گرفته از سوی کارشناسان با اتخاذ فرآوری ساده میتوان روغنگیری را جایگزین برداشت صمغ درختان کرد.
خاکپور در ادامه افزود: روغنگیری از بذر این درختان آزمایش شده است و بر همین اساس میتواند سالانه ارزش افزودهای بیش از 30 میلیارد تومان داشته باشد.
وی تصریح کرد: باید با رویشگاههای بنه همانند یک باغ عمل کرد که علاوه بر حفاظت از آن به سمت توسه و گسترش پیش رویم نه آنکه تیشه به ریشه این درختان وارد کنیم.
سود نابودی جنگلهای کشور در جیب کشورهای اروپایی و امارات!
سقز در ساخت انواع لوازم آرایشی، بهداشتی و دارویی استفاده میشود، اما شیره خام آن به کشورهای اروپایی و امارات صادر میشود.
هرچند بر خلاف اداعای صورت گرفته از سوی موافقان و مدافعان بهرهبرداری سقز از نظر دارا بودن ارزشهای اقتصادی این نوع بهرهبرداری منسوخ شده، در شرایط بحرانی حاکم بر جنگلهای زاگرسی از نظر اقتصادی و درآمدزایی نیز فاقد توجیه قابل قبول است.
سود 500 گرم سقز برابر پنج درصد هزینه احیای یک هکتار جنگل مخروبه
بر اساس بررسیهای انجام شده و دادههای آماری حدود 600 هزار هکتار طرحهای بهرهبرداری سقز تهیه شده در جنگلهای منطقه اکولوژیکی زاگرس حکایت از آن دارد که تعداد متوسط درخت بنه قابل بهرهبرداری در هر هکتار جنگل 8.6 اصله است که با رعایت اصول فنی و اعمال تناوب بهرهبرداری چهارساله، تعداد درخت قابل بهرهبرداری در هر سال در هکتار به دو اصله کاهش خواهد یافت که با لحاظ متوسط تولید که به میزان 500 گرم سقز برای هر درخت مورد بهرهبرداری در نظر گرفته میشود بهخوبی میتوان دریافت که ارزش ریالی سقز تولیدی در واحد سطح در مقایسه با هزینههای کارگری و خسارتهای وارده بسیار ناچیز بوده و تقریباً پنج درصد هزینه احیا یک هکتار جنگل مخروبه را شامل میشود.
قرارگیری رویشگاههای زاگرسی در بحرانی ترین وضعیت خود در طول تاریخ
امروزه بسیاری از شناسهها حکایت از آن دارد که رویشگاههای جنگل زاگرس در بدترین و بحرانیترین شرایط خود در طول تاریخ قرار دارند چرا که این جنگلها با تهدیدهای اغلب انسانساز و چالشهای ناشی از وابستگیهای معیشتی بیش از توان و سطح تولید، حضور دام و قطع سرشاخهها، زراعت دیم در زیراشکوب، تأمین سوخت هیزمی، حمله آفات و بیماریهای جنگلی و اجرای غیراصولی پروژههای عمرانی و سدسازی روبهرو هستند و آستانه تحمل آنها بهشدت کاهش یافته است.
هرچند که بهرهبرداریهای سنتی از محصولات فرعی و غیرچوبی مانند صمغها، مانها، میوهها و گالها در جنگلهای گستره زاگرس از گذشته کم و بیش رایج و مرسوم بوده است، اما بدون شک در هیچ زمانی چون امروز این رویشگاههای راهبردی در کشور این گونه شکننده با عوامل زیست محیطی مخرب و دستکاریهای انسانی موجه نبوده است.
پستههای وحشی رده دوم تخریب درختی در رویشگاههای زاگرسی
آخرین آمارها از وضعیت و شرایط درختان بنه در جنگلهای زاگرسی که بخشی از اکوسیستم در تخریب این رویشگاهها بهشمار میروند نشان میدهد که روند خشکیدگی این پستههای وحشی نیز ادامه دارد که بهدلیل پراکنش و محدودیت فراوانی که در مقایسه با بلوطزارها دارند در رتبه دوم تخریب درختی در تمامی زاگرس قرار گرفتهاند.
حال در یک چنین شرایط نگرانکننده و بحرانی انسانساز حاکم بر اغلب رویشگاههای جنگلی زاگرس از ایلام و کرمانشاه گرفته تا جنگلهای برم فارس و خشکسالی و تغییرات اقلیمی سالهای اخیر که باعث تشدید ضعف فیزیولوژکی جوامع جنگلی نیز شده است، آیا موافقت با اینچنین شیوه بهرهبرداریهای منسوخ شده اشتباه که ناآگاهانه، سودجویانه و غیرمسئولانه شیره نیمهجان درختان بنه را میگیرند، توجیه فنی و اخلاقی دارد؟!/
خبرنگار: سهیلا گلیزاده
V-910824-02
دیدگاه تان را بنویسید