هشدار یک کارشناس برای مدیریت منابع آب: منابع آب ایران در خدمت هندوانه صادراتی به کشورهای عربی
هندوانه صادراتی ایران هم سود دارد و هم زیان. سودش برای صادرکننده است و ارز برای کشور به همراه دارد ولی سودی که فقط یک نمای ظاهری دارد و اثراتی کوتاهمدت. در مقابل ضرری به مراتب بزرگتر و عمیقتر. بحران آب و مسائل محیط زیستی امروز تبدیل به یکی از مسائل بینالمللی شده است. کارشناسان میگویند، بحران آب جدی است. با توجه به اینکه ایران در اقلیمی کمآب قرار دارد، بیآبی موضوع حادی برای کشور محسوب میشود که اگر از امروز به راهکارهای مقابله با آن اندیشیده نشود، در آینده کشور زندگی در سرزمین ایران به خطر میافتد. اگرچه در برنامه ششم موضوع بحران آب در یک سرفصل جدا مورد بررسی قرار گرفته، اما سیدمختار هاشمی، استاد دانشگاه نیوکاسل که استاد مدعو دانشگاه کردستان نیز هست، این موضوع را واکاوی کرده است. او به خبرگزاری اسیونتیک گفته است: « مساله مدیریت پایدار منابع آب و خاک از مسائل فوقالعاده حساس و لازم الاجراست که متاسفانه به دلیل بیکفایتی نهادی و اشکالات سازمانی مشکلاتی را در سرتاسر دنیا ازجمله ایران به وجود آورده است. برای حل مشکلات موجود لازم است تا از رویکرد فنی مطلق به رویکرد فنی- اجتماعی یا در اصطلاح «socio technical» تغییر موضع شود که این امر خود نیازمند تغییر پارادیم مدیریت یکپارچه منابع آب است که خالی از برخی مشکلات نیست. »
او یکی از انتقادات وارد بر مدیریت یکپارچه منابع را تمرکز بیش از اندازه بر منابع آب «آبیرنگ» در چرخه آب عنوان کرده و گفته است: « در حالی که در این چرخه توجه به منابع «آب سبز» یا همان بارشهای آسمانی که در خاک نفوذ کرده و توسط گیاهان جذب و تبخیر میشود و همچنین «آب خاکستری» که در روند تولید، مانند استفاده از کودهای شیمیایی و آفتکشها در کشاورزی و به شیوههای دیگر در صنعت آلوده میشود نیز لازم است. انقلاب سبز از سال ١٣٤٠ به بعد در دنیا و ایران شاهد انقلاب خاکستری یا تلاش برای استفاده از روشهای آبیاری نوین هستیم. اکنون بیشتر سیاستها متمرکز بر مهار نمودن آبهای آبی مانند استخراج آبهای زیرزمینی است، اما باعث شده تا بیش از ٧٠ درصد از آبخانهها در ایران بحرانی ممنوعه به شمار بیایند. » هاشمی اجرای مدیریت یکپارچه منابع آب را چالش جدی توصیف کرده و گفته است: «سیستم مدیریت آب با مجموعه زیرسیستمها مانند مجموعه اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و… تداخل دارد، و از همین رو باید لایههای تصمیمگیری با یکدیگر در ارتباط بوده و سازوکاری برای اجماع و مدیریت مشارکتی اندیشیده شود. بر اساس تحقیق و مطالعاتی که در دو دهه قبل انجام شده باید بگویم که بیشک ضرورت تغییر در کل پارادایم گریز ناپذیر است.» او توصیه میکند: «ایران باید کل چرخه آب را در نظر گرفته و نیاز آبی گیاهان را بهخوبی بشناسد، چگونگی تعرق و تبخیر یا الگوی کشت را بشناسد. علاوه بر آن باید موضوع تجارت آب مجازی (میزان آبی که برای تولید یک محصول در صنعت یا کشاورزی مصرف میشود) را به عنوان یک ابزار سیاستی برای کشورهایی که خصوصیات آب و هوایی خشک دارند را در نظر بگیریم. به عنوان مثال خیلی از منابع آب ایران برای تولید هندوانه در کشورهای عربی صادر میگردد که آب زیاد و پرهزینهای را مصرف میکنند، اما بازدهی آن حتی از نظر اقتصادی نسبت به سرمایهگذاری که انجام شده، کافی نیست.»
این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه ما باید مدیریت آب را با مدیریت کاربری اراضی تلفیق کنیم، میگوید: « چون هر تغییر در کاربری ارضی باعث می شود تا مدیریت آب تحت تاثیر قرار بگیرد. از سویی در تصمیمگیریها باید بر سیاست تاکید بیشتری شود، چراکه سیاست بر جامعه، فرهنگ و باور مردم تاکید دارد. اینکه بر سیاست تاکید کنیم علتش در آن است که المانهای سازمانی خارج از مرز ایدئولوژی میتوانند نفوذ کنند، چون بازیگرانی داریم که خارج از حوزه جغرافیایی ما تصمیم میگیرند. فرض کنید که من در سنندج هستم اما افرادی از تهران برای ما تصمیم میگیرند. بنابراین میبینیم که مرز ایدئولوژی با مرز ژئوپولتیک تفاوت دارد. بر باورها و فرهنگ مردم تاکید دارم، چون اگر در پی تغییرات بنیادی کاهش مصرف هستیم، این امر به جز تغییر فرهنگ مردم حاصل نمیشود. » به گفته وی طرح نامطمئن باروری ابرها زمانیکه مشاور طرح بینالمللی حفاظت از تالابها بودم، در جلسات مدیریتی همواره طرح بارورسازی ابرها در کنار پیشنهاداتی از قبیل استفاده از آبهای غیرمتعارف، بهرهبرداری از آبهای فسیل و شیرینکنندهها دایما به عنوان یک طرح مدیریتی و استراتژیک مطرح میشد. استانهایی که شامل طرح بارورسازی ابرها میشوند بیشتر در مناطق کویری قرار گرفتهاند، اما آذربایجان شرقی و غربی هم در میان هشت استان کویری مشاهده میشود. اکنون مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها در یزد فعالیت دارد، اما متاسفانه تاکنون گزارشی در خصوص نتیجهدار بودن این اقدامات دریافت نکردهایم. اگرچه نباید فراموش کنیم که به هر حال این طرح مطالعاتی و تحقیقاتی است که ایران نیز نباید از سایر کشورهای همسایه مثل ترکیه و روسیه که مطالعاتی را انجام میدهند، عقب بمانیم. »
او معتقد است: «بارورسازی یک اقدام بسیار پرهزینه است که اجرای آن صرفه اقتصادی ندارد. ضمنا من در برخی محافل شنیدهام که برخی از کشورهای همسایه درصدد سرقت ابرهای بارانزای ایران هستند یا ابرها را قبل از رسیدن به ایران تخلیه میکنند، اما با بارورسازی ابرها نیز هنوز حتی افزایش ١٠ درصدی در میزان بارندگی گزارش نشده است. »
دیدگاه تان را بنویسید