کودکان تشنهاند... / نشست بررسی حق کودک بر آب، غذا و محیطزیست سالم
شهروند| «کودکان تشنهاند...» شعار هفته ملی کودک است و دلیل انتخاب این عنوان، همزمانی با ایام عاشورا و همچنین دگرگون شدن اوضاع اقلیمی جهان، مشکلات محیطزیستی و نبود منابع در دسترس آب و غذاست. کمیسیون حقوق بشر اسلامی ایران با نگاهی حقوقی به این شعار، نشست «حق کودک بر آب، غذا و محیطزیست سالم از منظر اندیشه اسلامی، نظام حقوقی ایران و موازین بینالمللی» را برگزار کرد و با پیشنهاد معاونت امور زنان و خانواده؛ علاوه بر بررسی وجوه فقهی این مسأله و استانداردهای بینالمللی و موانع رودرروی حقوق کودکان در این مورد، وضع ایران را نیز بررسی کرد.
دربخش ابتدایی این نشست، علاوه بر پاسخ به چرایی تمایز قایلشدن به کودکان و حقوق آنان، این موضوع بررسی شد که چه عواملی سد راه اجرای حقوق کودک قرار گرفته است. باقر انصاری، عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی، در توضیح دلیل تفاوت نگاه به کودکان و حقوق آنان، به آسیبپذیری کودکان درمقایسه با بزرگسالان را یکی از عوامل مهمی دانست که براساس آن، فقر، نبود امکانات و منابع آب و غذا و ناامنی برای این قشر آسیبزاتر است و جبران آن در بزرگسالی یا غیرممکن است یا پرهزینه: «مهمترین تأثیر آسیبپذیربودن کودکان را میتوان درجنگ دید. این موضوع پس ازجنگ جهانی اول مورد توجه قرار گرفت. ازسوی دیگر فقر برای کودکان خطرزاتر است و از نظر جنسیت برای دختران بیش از پسران. همچنین کودکان به خاطر سن، دانش و توانایی کم خود درمواجهه با ناامنی بیشتر از دیگران مورد تهاجم و سوءاستفاده قرار میگیرند. بیماری هم عامل دیگر توجه به کودکان است، بهویژه که بیماریهای خاصی فقط کودکان را تهدید میکند. درکنار بهرهکشی و سوءاستفاده جنسی که بیشتر در معرض کودکان است، بهعلاوه همه این موارد باعث شکلگیری قوانینی برای حفاظت از کودکان شده است.»
او در ادامه سخنانش، با توجه به کودکان، با نگاه نفع عمومی اشاره کرد که براساس این رویکرد فایدهای و هزینهای، دولتها با نگاه عقلایی به کودکان توجه میکنند: «حاصل این رویکرد، توجه برابر با سرمایهگذاری برای یک کشور است و درجوامعی با این نگاه، راه داشتن شهروندی مدرن و مسئولیتپذیر در زمان مشارکت؛ توجه به آنها در دوران کودکی است و اینچنین میتوان به آن بهعنوان نفع عمومی توجه کرد. ازسوی دیگر به خاطر بروز جرایم و انحرافات در بزرگسالی، باید درکودکی به جامعه توجه داشت. اینجا بحث منافع ملی و عمومی و حتی پیشگیری از اتلاف سرمایه هم مطرح میشود. از طرفی، کودکان بهعنوان یک انسان باید مورد تکریم قرار گیرند و صرفا نباید بهعنوان ابزار و با نگاه ابزاری مورد توجه قرار گیرند.»
احداث مدارس سبز در راستای توجه به حقوق محیطزیست کودکان
کدام ارگان دولتی و کدام مفاد قانونی به حق کودک بر آب، غذا و محیطزیست سالم توجه کرده است؟ این موضوع سخنان مهزاد صفارینیا، دانشپژوه دکترای حقوق بود. او درگفتههای خود، توجه سازمان محیطزیست به حقوق کودک را مهم و قابل توجه دانست و مدارس «جم» را بهعنوان مهمترین اهداف این رویکرد، معرفی کرد. او در آغاز با اشاره به اینکه آب نخستینبار در کنوانسیون حقوق کودک مورد شناسایی قرار گرفته، گفت: «در میثاق حقوق اقتصادی حق بر آب و دسترسی کودکان به آب از منظر حقوق بینالملل مورد بررسی قرار گرفته که به حق دسترسی به غذای سالم اشاره دارد و این اعتقاد وجود دارد که به صورت غیرمستقیم اشاره به غذا، آب را نیز در برمیگیرد. همچنین در بند ١ ماده ٢٤ کنوانسیون حقوق کودک به صورت مستقیم به حق دسترسی به آب کودک توجه نشده، ازسویی در کنوانسیون منع تبعیض علیه زنان به حق دسترسی به آب زنان علیالخصوص زنان روستایی اشاره شده است.»
صفارینیا در ادامه با اشاره به کمبود آب در بخشهایی از کشور، گفت: «جمعآوریکننده آب به صورت سنتی زنان و دختران هستند، این موضوع درکشورهای آسیایی و آفریقایی وجود دارد و ممکن است افراد را به پیادهروی تا ٦کیلومتر برای رسیدن به آب ناچار کند که علاوه بر به وجود آمدن محدودیت حقوقی، مخاطرات زیادی برای کودکان پیش میآورد؛ ازجمله تجاوز جنسی و حمله حیوانات. هرچند به گفته او، «ما به این شکل این موضوع را در ایران نداریم، اما دربعضی از روستاها به صورت سنتی دختران هستند که کار جمعآوری آب را برعهده میگیرند. مانند سیستانوبلوچستان.»
در قانون اساسی، حقوق کودک جایی ندارد
اینکه در قانون اساسی بهعنوان قانون مادر اشاره مستقیمی به حقوق کودک نشده، موضوع دیگر مورد توجه این دانشپژوه دکترای حقوق بود. او در این مورد گفت: «توجه به کودکان تنها در بند ٢ اصل ٢١ قانون اساسی به حمایت از حقوق کودکان بیسرپرست اشاره شده است. همچنین اصل ٥٠ قانون اساسی در مورد آب، غذا و محیطزیست سالم به صورت عام برای زن و مرد توجه کرده است. اصل ٤٣ قانون اساسی در زمینه خوراک و پوشاک و اصل ٢٩ به کودکان بیسرپرست و آموزش رایگان به صورت عام اشاره کرده است. غذا و خوراکی در قانون اساسی آورده شده، به دلیل اینکه با حقوق دیگر در ارتباط است و به آب نیز اشاره دارد. در قانون اساسی نکاتی مبنی بر توجه به کودک به صورت اختصاصی دیده نمیشود و به عقیده من شاید نمیخواهند این تعهد نسبت به شهروندان ایجاد شود.»بیتوجهی به حقوق کودک در برنامه ششم توسعه، نکته دیگری بود که صفارینیا به آن اشاره کرد: «در برنامه توسعه هم به مسأله کودک اشاره شده و در این اشارات معمولا کودک بدسرپرست و بیسرپرست مورد تأکید قرار گرفته است. همچنین درمورد امنیت غذایی و تغذیه اشاراتی وجود دارد اما بهتر بود که در برنامه توسعه ششم با وجود توجه به زنان و خانواده به کودکان نیز توجه میشد.» او با اشاره به بررسی بعضی قوانین سازمان محیطزیست در جستوجوی حقوق کودک گفت: «براساس ماده ٦ قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست، مواد فیزیکی و شیمیایی برای انسان زیانآور است و در این ماده اشاره به انسان، زن و مرد و کودک است. این قانون البته درسال ١٣٥٤ تصویب شده. همچنین در قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا به صورت عام از واژه انسان استفاده شده و بعد از آن قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا را به صورت آییننامهای تصویب کردند که در آن اشاره شده که کمیته اضطراری با حضور سازمان حفاظت از محیطزیست و وزارت بهداشت تشکیل شود تا درشرایط بحرانی مدارس را تعطیل کنند.»
به گفته او، این اشاره در لایحه هوای پاک که درمجلس است و قصد دارد که استانداردها را بالا ببرد، به سختگیری الزام دارد و باز هم در آن به تعطیلی مدارس اشاره شده است. «در این لایحه حق رأی وزارت آموزشوپروش لغو شد و وزارت آموزشوپرورش و شورای شهر بهعنوان عضو ناظر تلقی شدند، زیرا نمیتوانند تصمیمگیری کنند و محافظهکاری خاصی درتعطیلی مدارس اتفاق میافتد. درصورتی که این موضوع بسیار مهم است و کودکان بیشتر از افراد عادی دچار مضرات آلودگی هوا میشوند.»صفارینیا به طرح مدارس سبز یا مدارس جامع محیطزیستی اشاره کرد و افزود: «این مدارس، مدارسی هستند که در آن شادابی کودکان و سلامت جسم و روان آنها مورد توجه قرار گرفته و اعلام شده که این مدارس نیازمند آن هستند که از آلودگیهای صوتی و محیطی مصون باشند. همچنین از نظر ساختار امنیتهای لازم را دارا باشند. این مدارس باید از نظر مقاومسازی نیز شرایط ویژهای داشته باشند.»
فقه و حق کودک بر آب و غذا
دربخش دیگری از این نشست علمی، مصطفی میراحمدی یکی از دانشآموختگان حوزه و دانشگاه درخصوص فقه و حق کودک بر آب، غذا و محیطزیست صحبت کرد. براساس گفتههای او، اگرچه در منابع فقهی بهطور مجزا به مسأله حقوق کودک پرداخته نشده اما، این دلیل کنارگذاشتن فقه نیست و با مطالعه درفقه میتوان فهمید که دقت و توجه زیادی دراین حوزه وجود دارد.»او در آغاز گفتههایش، وجود حق کودک را درفقه انتظار نابجایی دانست؛ چراکه نهتنها این موارد موضوعیت نداشته، حتی بستری نیز برای آن فراهم نشده است. «فقه مانند قانون است و علیالقاعده اثبات چنین حقی به صورت اختصاصی در فقه اقدام نابجایی است. ما با مجموعه عظیمی به اسم فقه روبهرو هستیم که ٤٨ باب دارد. همچنین مجموعه آثار فقهی که شامل دکترین، تفاسیر و احکام هستند. فقدان بحث اختصاصی حقوق کودک به معنای بیاعتنایی به آن در فقه نیست.»
دیدگاه تان را بنویسید