تشکل آببران؛ الگویی برای مشارکت کشاورزان در مدیریت مصرف آب
در کشور ما نبود تعادل بین عرضه و تقاضا، منابع آب را در وضعیتی بحرانی قرار داده است. ازجمله راههای ایجاد تعادل در این زمینه، پایش میزان منابع و مصارف، جلوگیری از برداشتهای بی رویهٔ منابع آب، دادن آگاهی به کشاورزان و ذی نفعان، کاهش تصدی گری دولت و انتقال مدیریت آب است. تشکل آب بران در همین راستا به وجود آمده و گسترش یافته است. این تشکل سازمانی برای مدیریت و استفادهٔ بهینه از منابع آب با تأکید بر مشارکت کلیهٔ گروههای ذی نفع و ذی مدخل است.
عیسی احمدی
در کشور ما نبود تعادل بین عرضه و تقاضا، منابع آب را در وضعیتی بحرانی قرار داده است. ازجمله راههای ایجاد تعادل در این زمینه، پایش میزان منابع و مصارف، جلوگیری از برداشتهای بی رویهٔ منابع آب، دادن آگاهی به کشاورزان و ذی نفعان، کاهش تصدی گری دولت و انتقال مدیریت آب است. تشکل آب بران در همین راستا به وجود آمده و گسترش یافته است. این تشکل سازمانی برای مدیریت و استفادهٔ بهینه از منابع آب با تأکید بر مشارکت کلیهٔ گروههای ذی نفع و ذی مدخل است .
تاسیسات استحصالی آب سطحی که در مقیاس بزرگ شامل سدهای بزرگ، مخزنی، سدهای کوچک مخزنی، سدها و بندهای انحرافی وایستگاه های پمپاژ آب را استحصال میکنند، آب استحصال شده توسط این سدها و مخازن بین تعداد زیادی کشاورز تقسیم میشود. با توجه به نوع سازهها و تعداد، اندازه و شکل اراضی و دور و نزدیک بودن از منبع استحصال آب باید نظامی شکل بگیرد که هر کس به اندازه سهم خود و مقدار مشخص از آب بهره برداری کند .
در برخی از سیستمها این مدل بهرهبرداری توسط دولت انجام میشود به نحوی که با استقرار افرادی به عنوان آبیاران نسبت به برنامه ریزی و توزیع آب اقدام میشود. تجربیات کشور ما و سایر کشورها نشان میدهد که استقرار کامل شیوه دولتی در مجموع اشکالاتی از جمله عدم تعهد آبیاران، بی تفاوتی کشاورزان، فرسوده شدن تاسیسات آبی، هزینههای بالا و هدررفت آب را به دنبال دارد .
معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای استان گلستان در این رابطه گفت: شرکت آب منطقهای استان پیرو جلسات و همایشهایی که در سال 75 در سطح کشور برگزار شد، مدل مشارکتی بهرهبرداری از منابع و تاسیسات آبی را در دستور کار خویش قرار داده است. با مطالعات انجام شده و جلسات هماهنگی با ادارات ذ یربط مانند جهاد کشاورزی و تعاون روستایی، به شکل مشترک اقدام به ایجاد و توسعه تشکلهای تعاون روستایی که در اساسنامه آنها مدیریت منابع و تاسیسات آبی و توزیع آب کشاورزی نیز اضافه شده است، اقدام نمود .
" سید محسن حسینی" افزود: بر این اساس در اولین قدم در شبکه سد گلستان به وسعت 8 هزار و 500 هکتار در زمانی که هنوز در حال احداث بود، 4 شرکت تعاونی شکل گرفت که وسعت هر کدام بیش از 2 هزار هکتار است و از جمله شرح وظایف این شرکتها بهره برداری از شبکه سد گلستان و توزیع آب بین کشاورزان عضو تعاونی است .
وی تصریح کرد: شرکت آب منطقه ای جهت تقویت این شرکتها وهمدلی و هماهنگی بیشتر با آنها اتاق دفتر کار در محوطه شبکه سد گلستان در اختیار آنها قرار داده است و هر ساله شرکتهای تعاونی با توجه به میزان و سهمیه و آمادگی کشاورزان جهت کشت، تقاضای خود را به شرکت آب منطقه ای ارائه میکنند و شرکت پس از بررسی و مشخص کردن میزان آب قابل تحویل در بازههای زمانی مختلف پس از انعقاد قرارداد نسبت به تحویل آب اقدام میکند. شرکتهای تعاونی با استقرار آبیار نسبت به نوبت بندی و آبرسانی به اراضی کشاورزی اعضای تحت پوشش اقدام میکنند و آب بهای مربوطه و هزینه توزیع آب را از کشاورزان اخذ میکنند .
آب بها را به حساب دولت واریز میکنند و هزینههای توزیع نیز در خود شرکت هزینه میشود. در عین حال در زمانی که نیاز به تعمیرات جزیی کانالها و دریچهها باشد شرکتهای تعاونی با هماهنگی شرکت آب منطقه ای نسبت به تعمیرات و نگهداری اقدام و پس از طی مراحل هزینه آنها پرداخت میشود .
حسینی بیان کرد: در این روش بهرهبرداری با توجه به این که ارکان شرکت تعاونی منتخب خود کشاورزان ودارای مقبولیت قابل قبولی هستند و در صورت نداشتن مقبولیت افراد دیگر جایگزین آنها میشوند لذا مشارکت مردم و احساس مسئولیت آنها نسبت به تاسیسات در اختیار و آب توزیع شده و نوبت بندی انجام شده بیشتر شده است. از طرف دیگر با توجه به این که منابع مالی کشاورزان در یک نقطه جمع میشود و ارکان این شرکتها نیز معمولاً کارشناسان با تجربه هستند؛ لذا ضمن اینکه حداقل هدر رفت آّب را شاهد هستیم حداکثر بهرهبرداری را از آّب و بهترین زمانهای آبیاری با توجه به شرایط صورت میگیرد و تعهدات مالی کشاورزان نسبت به شرکت تعاونی و تعهدات مالی شرکت تعاونی نسبت به دولت به نحو مطلوب جریان پیدا کرده که این جریان مالی به بهبود شرایط سدها و شبکهها منجر میشود .
در حال حاضر بسیاری از تاسیسات آبی استان به شکل مشارکتی بهرهبرداری میشود که از جمله شبکه سدهای بوستان، کوثر، بخشی از شبکه وشمگیر، چمران، اینچه برون، کرند و تعدادی از سدهای کوچک مخزنی و ایستگاههای پمپاژ که توسط شرکت آب منطقهای و سازمان جهاد کشاورزی احداث شده است. همچنین در شبکه سدهای در دست احداث مثل سد نگارستان و سد نرماب مقدمات تشکیل این تشکلها در حال حاضر فراهم شده است .
معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای استان بیان کرد: همچنین در مناطقی که شرکتهای تعاونی شکل نگرفته است شرکتهای آب منطقهای به جهت تسریع در امر مدیریت مشارکتی و نیز ایجاد تشکلها نسبت به پیادهسازی مدل و انعقاد قرارداد با دهیاریها، هیات امنا و یا شوراهای اسلامی روستاها اقدام میکنند .
آنچه در مورد تشکل آب بران میتوان به آن اشاره کرد این است که در صورت تشکیل، حمایت و فراگیر شدن این تشکل ها در سطح کشور و درصورتی که فرآیند تشکیل تشکلهای آب بران و همچنین واگذاری مسئولیتها و وظایف مدیریت آبیاری به آنها، بهطور صحیح و از طریق مطالعات اجتماعی، مشارکتی و میدانی مناسب انجام پذیرد، این تشکلها نقش کلیدی در توسعه پایدار و مدیریت بهینه مصرف آب کشاورزی خواهند داشت .
در این راستا توانمندسازی و مشارکت ذی نفعان در مراحل مختلف تصمیم گیری، برنامه ریزی و اجرا ضرورتی است. حمایت از تشکیل صحیح تشکل آب بران موجب دستیابی به نتایجی چون کاهش بار مالی دولت، افزایش راندمان کاربرد آب، ارتقاء عملکرد در سامانهٔ آبیاری و کاهش تعداد مستخدمان دولت در مدیریت آبیاری و… خواهد شد .
دیدگاه تان را بنویسید