آبسالاری؛ از دیروز تا امروز
وحید زندیفخر
اگرچه فرمول شیمیایی آب، سادگی بینظیری دارد، اما این مایع حیاتی، از نظر ماهیت و نقشی بنیادی که در زندگی و خلق تاریخ بشریت ایفا میکند، بسیار پیچیده و غیرقابل انکار است. از زمانی که آب برای نخستینبار روی زمین بهصورت متراکم بهوجود آمد، 90 میلیون سال میگذرد. در چنین فاصلهای که شاید در مقایسه با عمر کائنات، چند ثانیه بیشتر نباشد، هستههای اولیه حیات و مولکولهایی که وظیفه وراثت را بر عهده دارند، درون آب شکل گرفت. تکامل تا جایی پیش رفت که انسان شانس زندگی در این کره خاکی - آبی را کسب کرد و با بهرهبرداری از آب توانست مالک بیرقیب زمین شود.
شاید تماشای آبشارها برای انسانهای نخستین، شگفآور و کمی هم ترسناک بوده باشد، اما بعدها آنها یاد گرفتند که چطور از این نیروی طبیعی استفاده کنند و بهعنوان مثال، آسیابشان را بچرخانند. از هرجا که رودی میگذشت، به واسطه فراهم بودن شرایط برای آبیاری، کمکم افراد در اطراف آن اتراق کرده و تجمیع خانهها، آن را به روستا و سپس به شهر تبدیل میکرد. از آنجا که تمام سطح زمین، چنین قابلیتی را نداشت، انسان به مرور زمان یاد گرفت که چگونه از مناطق کمآب استفاده کرده و امکانات کشاورزی را در آن حوالی فراهم کند. درست از همین جا بود که نظامهای آبسالار بهویژه در مناطق خشک و کمآب پدید آمدند. این نظامها که عمدتاً در کشورهای بلوک شرقی ظهور یافتند، به نوعی مالکیت و حاکمیت توزیع آب را بر عهده داشته و ساماندهی زندگی آبسالارانه را از وظایف اصلی خود شمردند. از این رو زندگی انسان پیش از عصر صنعت، به کلی وابسته به کشاورزی بود و همین امر او را به خلق روشهای آبسالارانه برای تأمین جریان رطوبت قابل اتکا در نظامهای اجتماعی گوناگون سوق داد.
مهار آب، در مناطقی که از بارش چندانی برخوردار نبودند، بسیار اهمیت داشت. از این رو بهدلیل حجیم بودن این موهبت الهی و گاهی گذر وقفهناپذیر جریان آب، لازم بود تا کنترل و مهار آن با کارهای دستهجمعی صورت پذیرد؛ بنابراین نقش نیروی کار و اجتماع متراکم و منسجم، بسیار پررنگ و اجتنابناپذیر جلوه میکرد. در همین راستا، حکومتها سرچشمه قدرت را در دست گرفته و به هدایت جوامع، برای کانالکشی و ساخت آببندهای متنوع، پرداختند. بنابراین در یک نگاه کلی، اگرچه کشت دیم به یک محیط جغرافیایی و تاریخی خاص وابسته است و نیاز چندانی به فراهم شدن تجهیزات مهار آب ندارد، اما در مقابل، کشت آبی آن هم در جوامع آبسالار و تقریباً خشک، مستلزم یکپارچگی در الگوهای سازمانی و نظارتهای مستبدانه است. میتوان به جرأت ادعا کرد که تمدنهای آبسالار، ریشه در مناطقی دارند که در آن مسئله آب، به یک امر حیاتی تبدیل شده و از این جهت حکومتها میکوشیدند تا جوامع را به صورت متحد و منظم، برای کنترل و توزیع آب، ساماندهی کنند.
بر این اساس، تقسیم کار اتفاق افتاد و همکاری در سطح وسیع، این جوامع را به سمت نوعی اتحاد و همبستگی هدایت کرد. همین همکاری بود که تجهیز و آمادگی در برابر سیلهای خسارت بار را در تواریخ پیش از میلاد مسیح رقم زد. زیرا بدون شک، اکثر مناطقی که دارای بیشترین استعداد باروری هستند، استعداد بالقوهای نیز در طغیان و تخریب دارند؛ طغیان رودخانه نیل در مصر و یا رودخانه سند در هند، مصداقی آشکار بر این مدعاست. به هر ترتیب، اتحاد در جامعه آبسالار، انسجامی را به آنها میبخشید که در مواقع جنگ، تدارک و تأمین نیروی مبارز، بسیار سهل میشد. حتی در برخی از قبایل، فراخوان برای فعالیتهای مربوط به توزیع آب، با همان صدای بوقی صورت میگرفت که برای بسیج جنگ، به صدا در میآمد. رویای راههای آبی و کانالهایی که برای حمل و نقل استفاده میشد با استفاده از همین یکپارچگی در میان مردم به واقعیت میپیوست؛ مقولهای که در اروپای فئودالی، به واسطه جغرافیای پربارشی که در آن زندگی میکردند، چندان اهمیتی نداشت. البته ساخت سدهای دفاعی و حفر خندقهای بزرگ برای حفاظت از شهر، معمولا بر عهده همین نیرویی بود که پیش از این، وظیفه مهار آب و ساخت کانالهای آبرسانی را بر عهده داشت. به عبارتی چنین جوامعی، در قدرتهای دفاعی و نظامی نیز حرف نخست را میزدند. دیوار بزرگ چین و قلعههای عظیمالجثهای که برخی از آنها هنوز بعد از چندین سده همچنان سرفراز ایستادهاند، نمونهای از این ساختارهاست. به همین ترتیب، پرستش گاهها، کاخها، جادهها و دیگر سازههایی که نیاز به نوعی کار همگانی و بیگاری دارد، در جوامع آبسالار از کنار نیرویی پدیدار شد که خاستگاه آن، حضور برای مهار، کنترل و توزیع آب بود.
وجود میرآب و همکاری آنها با کدخدای روستاها و زیردستانش در ایران باستان، نشاندهنده توزیع دقیق آب و دقت در استفاده از آن دارد. کارل آو گوست ویتفوگل در کتاب "استبداد شرقی" میگوید: "عملکردهای سازمانی در امر توزیع آب آبیاری، به خاطر ظرافت و تمرکز رهبریشان قابل توجهاند. کشمکش میان کشاورزان و درگیری میان واحدهای گوناگون، غالباً پیش میآید. به عنوان مثال، اگر هر مالک شالیزاری بتواند هر کاری که میخواهد انجام دهد، بهزودی بیشترین نابسامانی پدید میآید و شاید شالیزار پاییندست هرگز به آب مورد نیازش نرسد. همه این مسائل با موفقیت حل و فصل میشد چراکه اساسا توزیع آب و قواعد آن در دست یک شخص واحد بود."
با نگاهی اجمالی به نوع حکمرانی در موضوع آب و مقایسه وضعیت کنونی با گذشته، نوعی فاصله و اختلاف میان دیروز و امروز به چشم میخورد. اینکه در حال حاضر حکمرانی این مایه حیات در دست چه کسانی است و چگونه در مهار، کنترل و توزیع آب، تقسیم کار صورت گرفته، نقطهای است که وضعیت بحران آب در کشور را تعیین میکند.
امروز به گفته دکتر حجت میانآبادی، حکمرانی آب در کشور وجود ندارد و معلوم نیست که دقیقاً چنین وظیفهای به عهده کیست؟ این در حالی است که در کشوری مانند هلند، شهرداریها متولیان اصلی آب بوده و بر اساس آبی که در اختیار دارند، تراکم جمعیت شهری را تخمین میزنند، اما آیا در کلانشهرهای ما چنین اتفاقی میافتد؟ در ایران معمولاً وضعیت معکوس حاکم است. به گونهای که تعداد و تراکم جمعیت، تعیین کننده میزان آب مورد نیاز آن منطقه است. در حال حاضر مدیریت ضعیف منابع آبی، به گونهای است که اکثر شهرهای کشور با مشکل کمآبی و بحران روبهرو بوده و درگیر انتقال آب از حوضههای دیگر است. نداشتن حکمرانی مشخص و نبود یک قدرت ثابت برای حل و فصل مسائل مربوط به آب، سرچشمه منابع را به سمت خشک شدن سوق داده و سفرههای زیرزمینی را به عمق بیشتری برده است. حال چنین وضعیتی را با تاریخ آب و جامعه آبسالاری مانند ایران باستان مقایسه کنید. آیا خلاء یک میرآب احساس نمیشود؟/
V-950421-02
دیدگاه تان را بنویسید