النینیو برود، «لانینیو» میآید
رضا نامجو| خیلی زودتر از آنچه فکرش را کنید، آمد. خبر وقوع النینیو و عواقبی را که در ایران میتواند داشته باشد، امروز کمتر کسی است که نداند. تلویزیون، رسانههای مجازی و روزنامهها همه و همه در مورد این مسأله چالشبرانگیز گزارشهای رعبآوری نوشتند. با این وجود اما کمترین کاری که انجام شد، شناسایی اصل موضوع، بررسی مسائل احتمالی که میتواند درصورت به وقوع پیوستن النینو اتفاق بیفتد و البته بحث درمورد زیرساختهای مورد نیاز برای به حداقل رساندن آسیبها بود. از سوی دیگر، بهنظر میرسد النینو هم درست مثل مسأله ریزگردها چند روزی مهمان رسانهها و افکار عمومی است و تا چشم بر هم بزنیم، میرود تا روزی دیگر که دوباره همه را غافلگیر کند. (البته اگر واقعا النینیویی در کار باشد!) در این بین گفتوگو با اهل فن و کسانی که این واقعه طبیعی را به خوبی میشناسند، یکی از سادهترین کارهایی است که با انجامش ممکن است افرادی متوجه اصل ماجرا شوند. گفتوگوی «شهروند» با علیرضا مساحبوانی دانشآموخته تغییر اقلیم در مهندسی منابع آب و دانشیار دانشگاه تهران تلاشی است برای همین کار. مساح در گفتوگو با «شهروند» از واژهای همقافیه با النینیو سخن گفت که در این روزها کمتر دربارهاش توضیح داده شده است. تاثیرات این واقعه که لانینیو نام دارد، دقیقا عکس آن چیزی است که درباره لانینیو شنیدهایم. این گفتوگو با تمام تلاشی که از سوی هر دوطرف انجام شد، بسیار فنی است و ممکن است در ابتدا خشک به نظر برسد. با این وجود احتمالا مخاطبان هم موافقند که مسألهای تا این حد فنی قاعدتا توضح و تفسیر فنی هم میطلبد. مصداقهای ارایه شده در این اینحا البته تلاشی است برای ملموسترشدن بحث. برای شناخت ماهیت النینو، لانینو و البته IDO که با توجه به وقوعش در اقیانوس هند تاثیرات به مراتب بیشتر از النینو بر ایران خواهد داشت، این گفتوگو را بخوانید:
لطفا در ابتدا بر مفهوم النینو و عوامل ایجادکننده آن بپردازید تا در ادامه به تاثیرات آن بر مناطق مختلف بپزداریم...
من در ابتدا بحث را با چند پرسش شروع میکنم و بعد به این پرسشها پاسخ میدهم. در این صورت اکثر سوالاتی که در حال حاضر مطرح است، پاسخ داده میشود. سوال نخستی که مطرح است اینکه الگوهای دورپیوند چه هستند و چه ارتباطی با متغیرهای هواشناسی دارند؟ در این قسمت توضیح میدهم که الگوی دورپیوند چیست و ما چند نوع الگوی دورپیوند داریم؟ «النینیو» یکی از این الگوهای دورپیوند است. در حال حاضر از میان الگوهای دورپیوند، پدیده النینیو مطرح است و ما باید به این پرسش پاسخ دهیم که پدیده النینیو چیست، آیا در حال حاضر در حال وقوع است و شدت این پدیده چقدر است؟ در واقع آیا در آینده نزدیک (منظور در ٢، ٣ تا ٦ ماه آینده) شدت میگیرد یا از شدت آن کاسته میشود؟ سوال بعدی این است که در صورت پدیده النینیو در آینده نزدیک، دما/ بارش کشور تحتتأثیر آن قرار میگیرد یا خیر؟ در این بخش در خصوص اثرات پدیده النینیو نیز صحبت خواهم کرد، البته در مورد اثرات دیگر الگوهای دورپیوند هم به نوعی صحبت میکنم تا ببینیم آیا در کشور ما تأثیرگذار هستند یا نه. نهایتا سوال بسیار مهم که از نظر من مهمترین است، این است که ما چگونه میتوانیم دما/بارش کشور را در روزها، ماهها یا فصلهای آتی پیشبینی کنیم؟ پاسخ به این سوال میتواند تمام قسمتهای قبل را هم تحتالشعاع قرار دهد و صحت و سقم پیشبینیهای منابع مختلف را تأیید کند. صحبت را از الگوهای دورپیوند شروع میکنم. الگوهای دورپیوند را تعریف علمی و سپس یک تعریف محاورهای میکنم تا قابل درکتر باشد.
دور پیوند دقیقا چه اصطلاحی است؟
تعریف علمی این است که الگوهای دورپیوند (teleconnection pattern) به تغییرات فشار و گردش جو اقیانوسی گفته میشوند که روی سطح وسیعی از متغیرهای هواشناسی بر کرهزمین به دورتر از هزاران کیلومتر تأثیر میگذارند. به عبارت سادهتر الگوهای دورپیوند به این معنی هستند که اقلیم قسمتی از کرهزمین بر اقلیم قسمت دیگری از کرهزمین که شاید هزاران کیلومتر دورتر باشد، میتواند تأثیر بگذارد. ما چندین الگوی دورپیوند داریم. بیش از ٢٠، ٣٠ الگوی دورپیوند در نقاط مختلف دنیا شناخته شدهاند. بعضی از این الگوها پس از رخداد تا چند هفته دوام دارند و بعضی تا چند سال پایدارند و بعضی هم به طور همیشگی در حال رخ دادن هستند. هر کدام از این الگوها که در جاهای مختلف کرهزمین رخمیدهند تأثیرات مختلفی هم بر متغیرهای هواشناسی نقاط مختلف دنیا برجای میگذارند. از طرف دیگر باید بگوییم که منطقه تحت نفوذ این الگوهای دورپیوند، متفاوت است. بعضی از الگوها تمام کرهزمین را دربرمیگیرند. بعضی از آنها مناطق خاص مثلا شمال اقیانوس اطلس، برخی دیگر اوراسیا (اروپا و آسیا) و بعضی هم مثلا منطقه شرق آمریکای شمالی تا مراکز اروپا را تحت تأثیر قرار میدهند.
این شاخصها هر کدام چه تاثیراتی دارند و در چه مناطقی حادث میشوند؟
ما بیش از ٣٠ شاخص تعریفشده الگوی دورپیوند داریم که هر کدام میتواند تأثیر خاص خود را بر متغیرهای هواشناسی بگذارد. الگوی PNA (Pacific - North American Pattern Index) یا شاخص اقیانوس آرام آمریکای شمالی یکی از این الگوهاست که همان طور که از اسمش پیداست، در همین منطقه به وقوع میپیوندد. شاخص WP (Western Pacific Index) را داریم که شاخص اقیانوس آرام غربی نام دارد. شاخص NAO(North Atlantic Oscillation) نوسانات اقیانوس اطلس شمالی را داریم. شاخص SOI (Southern Oscillation Index) که شاخص نوسانات جنوبی نام دارد. ONI (Oceanic Niño Index) شاخص نینو اقیانوسی و TNA (Tropical Northern Atlantic Index) که شاخص حارهای اقیانوس اطلس شمالی نام دارد. شاخص دیگری به نام TSA (Tropical Southern Atlantic Index) شاخص حارهای اقیانوس اطلس جنوبی وجود دارد. WHWP (Western Hemisphere Warm Pool) استخر گرم نیمکره غربی است. شاخص خود النینو را داریم که به ٤ فاز تقسیم میشود. النینو ٣ (Eastern Tropical Pacific sea surface temperature) دمای سطح آب در ناحیه نینو ٣ است که از ٥ درجه شمالی تا ٥ درجه جنوبی به لحاظ عرض جغرافیایی و ١٥٠ درجه غربی تا ٩٠ درجه غربی به لحاظ طول جغرافیایی گستردگی دارد. شاخص نینو ١.و٢ را داریم که (Eastern Tropical Pacific sea surface temperature) دمای سطح آب در ناحیه نینو ١.و٢ است. نینو ١.و٢ در فاصله عرض جغرافیایی صفر تا ١٠ جنوبی و ٨٠ غربی تا ٩٠ غربی قرار دارد. ما شاخص نینو ٤ را داریم؛ (Central Tropical Pacific sea surface temperature) دمای سطح آب در ناحیه نینو ٤ است که از عرض جغرافیایی ٥ شمالی تا ٥ جنوبی و طول جغرافیایی ١٥٠ غربی تا ١٦٠ شرقی قرار دارد. شاخص نینو ٣,٤ را داریم (East Central Tropical Pacific sea surface temperature) دمای سطح آب در ناحیه نینو ٣.٤ است که از عرض جغرافیایی ٥ شمالی تا ٥ جنوبی و ١٢٠غربی تا ١٧٠ غربی را پوشش میدهد. از شاخصهای دیگر PDO (Pacific Decadal Oscillation) نوسان دههای اقیانوس آرام را داریم. شاخص بعدی ما NOI (Northern Oscillation Index) شاخص نوسانات شمالی، شاخص NP (North Pacific Pattern) الگوی آرام شمالی، TNI (Trans-Nino Index) شاخص انتقالی نینو، AO (Antarctic Oscillation) نوسانات قطب جنوب، AMO (Atlantic Multidecadal Oscillation) نوسانات چنددههای اقیانوس اطلس، AMM (Atlantic Meridional Mode) حالت نصفالنهاری اقیانوس اطلس، NTA (North Tropical Atlantic Sea Surface temperature Index) دمای سطح آب حارهای اقیانوس اطلس شمالی و مهمترین شاخص دیگر EAWR (East Atlantic-West Russia Pattern) الگوی اطلسشرقی و غرب روسیه است. اینها چند شاخص از مجموع ٣٠ شاخصی بودند که خدمت شما عرض کردم. اکثر این الگوها در قسمتی از اقیانوسها رخ میدهند. در حالیکه بعضی از الگوها نیز در خشکی ایجاد میشوند. تغییراتی در اختلاف فشار در سطح اقیانوس، خشکی یا دمای سطح آب در این مناطق رخ میدهد که میتواند نقاط مختلف کرهزمین را تحت تأثیر قرار دهد.
شما تعریفی علمی از النینو ارایه دادید. پس از شوک خبری این پدیده در میان مردم، بیشتر منابع، اقیانوس آرام را محل ظهور النینو معرفی میکردند، در حالی که شما به بسیاری از مناطق دیگر نیز اشاره کردید. دلیل باور عمومی مبنی بر اینکه اقیانوس آرام تنها خاستگاه النینو است، چیست ؟
سوال خوبی پرسیدید. همانطوری که گفتم ما بیش از ٣٠شاخص داریم که هر کدام از آنها در یکجا از یکی از اقیانوسها و البته بیشتر در اقیانوس اطلس شمالی، اقیانوس آرام و حتی اقیانوس هند رخ میدهند. در ادامه که شاخصهای معتبر را توضیح میدهم، به این مسأله میپردازم. هر کدام از این شاخصها با یکدیگر متفاوت هستند. مثلا شاخص NAO، نوسانات اقیانوس اطلس شمالی است و هیچ ارتباطی به اقیانوس آرام ندارد. NAO با El Niño متفاوت است؛ اولی در اقیانوس اطلس و دیگری در اقیانوس آرام رخ میدهد. در خصوص اینکه چرا El Niño برجسته میشود، در ادامه توضیح میدهم اما اگر بخواهم به سوال شما سریعتر جواب بدهم، معمولا شاخصهایی مانند NAO همیشه در طول سال در حال رخ دادن هستند و نوسانات دارند و در طول یک سال، مثبت، خنثی یا منفی است. شدت آن هم زیاد نیست و تأثیرات آن نیز بهصورت همین نوسانات کم دما/بارشهایی است که در طول فصلهای مختلف شاهد هستیم. اما اگر شاخص El Niño رخ بدهد، تغییراتی که میتواند بر دما/بارش نقاط مختلف دنیا بگذارد، بسیار بیشتر از شاخصهایی است که هر ساله در حال رخدادن هستند، چون El Niño هر ٢ تا ٧سال یک بار رخ میدهد و تغییراتش بیشتر و سنگینتر از شاخصهای دیگر است. در ادامه چند شاخص خیلی مهم و عمومی (Most Popular Index) که بیشتر سطح دنیا و کشور ما را میتوانند تحتتأثیر قرار دهند، توضیح میدهم و بعد بهصورت مفصل پدیده El Niño را توضیح میدهم.
درحالحاضر نگرانی مردم این است که النینو چه تأثیری بر آبوهوای کشور (مخصوصا در فصل زمستان) میگذارد؟
مهمترین الگوهای دورپیوندی که مطرح هستند و تا حدی میتوانیم بگوییم که میتوانند کشور ما را تحت تأثیر قرار دهند، ٥الگو هستند، البته به این نکته اشاره کنم که این مسأله دلیل نمیشود بقیه الگوهای دیگر را کنار بگذاریم. ما باید برای پیشبینی متغیرهای هواشناسی کشور دقیقا تمامی شاخصها را با هم ببینیم و صرفا نمیشود بر اساس یک شاخص، بررسی خود را انجام دهیم. در اینجا ٥ شاخص را مطرح میکنم که بیشتر از بقیه اهمیت دارند. نخستین شاخص NAO(North Atlantic Oscillation) نوسانات اقیانوس اطلسشمالی نام دارد. EAWR (East Atlantic-West Russia Pattern) الگوی اطلس شرقی و غرب روسیه، شاخص دوم ما است. شاخص سوم (Scandandinavia) اسکاندیناوی است. شاخص چهارم ENSO (El Niño-Southern Oscillation) است که در حال حاضر خیلی مطرح شده است و شاخص مهمتر که بهنظر کارشناسی بنده، بیشتر از همه روی کشور ما تأثیر میگذارد IOD است؛ (Indian Ocean Dipole) شاخص دوقطبی اقیانوس هند. من به ترتیب به این شاخصها میپردازم. الگوی دورپیوند NAO نشاندهنده آنومالی اختلاف فشار سطح دریا در جزایر «آزور» در غرب پرتغال در اقیانوس اطلس و جزیره ایسلند است. وقتی میگوییم آنومالی اختلاف فشار یعنی محققان اختلاف فشار بین جزیره آزور و ایسلند را با ایستگاههایی که در هر دو جزیره دارند، به طور مرتب و ماه به ماه محاسبه میکنند. این مسأله برای دیگر شاخصها نیز صدق میکند. آنومالی یعنی میانگین سه ماه اخیر را میگیرند و با میانگین درازمدت همان ٣ ماه در ٣٠ سال گذشته مقایسه میکنند. اگر میانگین اختلاف فشار سه ماه اخیر از میانگین درازمدت بیشتر باشد، یعنی در فاز مثبت الگو قرار داریم و اگر منفی باشد، میگوییم منفی است.
اصطلاحات موردنظر بسیار تخصصی است و البته سادهتر نیز نمیتوان توضیح داد اما اگر ممکن است به سمتی برویم تا خوانندگان این گفتوگو بتوانند متوجه موضوع شوند...
بله، حتما. به هر حال این شاخص NAO همانطور که از نامش پیداست باید بیشتر روی اقیانوس اطلس شمالی تأثیر بگذارد ولی این الگوها دورپیوند هستند و این احتمال وجود دارد که چون ما جریان گردش عمومی جو را داریم، قارههای نزدیک مانند آفریقا یا خاورمیانه را هم تحتتأثیر خود قرار دهد. یکی از نکات مهم در این شاخص این است که همیشه در حال رخدادن و موجود است. این اختلاف فشار به صورت متناوب (periodic) مثبت و ماه بعد منفی میشود اما النینو در بعضی سالها و با فاصله ٢ تا ٧ ساله رخ میدهد. به هر حال مشاهدات ما نشان میدهد از ماه جولای ٢٠١٥ شاخص NAO حولوحوش منهای ١,٥ بوده، تا اول نوامبر که شاخص به مثبت یک رسیده است. اگر آنومالی را به طور میانگین در سه ماه اخیر حساب کنیم، خود شاخص حدود منهای ٠.٣ بوده که نشان میدهد در فاز منفی NAO قرار داریم اما چون این شاخص همیشه درحال تغییر میان مثبت و منفی است، درواقع نمیتواند به یکباره آنچنان پدیدههای عجیبوغریب و بارشهای سنگین سیلآسایی را ایجاد کند، البته تأثیر این شاخص بیشتر بر بادهای غربی و طوفان در اقیانوس اطلس شمالی است. بر اساس مشاهداتی که محققان از سراسر کرهزمین داشتند، مشخص شده که در فصل زمستان شاخص NAO با دمای کشور ما رابطه منفی دارد، یعنی اگر این شاخص به فاز مثبت برود، دمای ایران سرد میشود و بالعکس. به هر حال در فصل زمستان و بهار، تأثیر این شاخص بر دمای کشور ما برعکس است. بررسیها نشان داده که در فصول تابستان و پاییز، شاخص NAO تأثیر خاصی را بر دمای کشور ما ندارد. این بررسیهایی که گفتم در کل جهان انجام شده و قطعا دقت مکانی آن اندکی پایین است ولی به طور کلی میتوانیم چنین برداشتی را از شاخص NAO روی کشورمان داشته باشیم.
با توجه به صحبتهای شما علاوهبر کاهش دما، باید انتظار بارشهای شدید را هم در ایران داشته باشیم یا نه؟
من از این به بعد بارش را به دو قسمت تقسیم میکنم. ما یک «مقدار بارش» داریم که مشخص میکند آیا مقدار بارندگی زیاد میشود یا نه. یک «شدت بارش» نیز داریم. شدت بارشهای سنگین نشاندهنده سیل است. بررسیها نشان میدهد که شاخص NAO در اکثر فصول و بیشتر روزهای سال، تأثیر خاصی را روی بارش کشور ما ندارد. همچنین بررسی و تحقیقی که بهطور خاص روی مدیترانه، خاورمیانه و ایران انجام شده، نشان میدهد شاخص NAO چه در فاز مثبت و چه در فاز منفی روی بارشهای حداکثری ما هم تأثیر خاصی نخواهد گذاشت. این صحبتها کلیاتی بود که من در خصوص این شاخص عرض کردم. شاخص شرق آتلانتیک و غرب روسیه که East Atlantic Western Russia نامیده میشود؛ این شاخص را اینطور اندازهگیری میکنند که میانگین کوتاهمدت را با میانگین بلندمدت مقایسه میکنند. اگر این میانگین از میانگین بلندمدت بیشتر بود، فاز مثبت است و اگر کمتر بود، منفی است. هر یک از این دو فاز اثراتی دارد. این الگو از میانگین اختلاف ژئوپتانسیل مثبت بین غرب اروپا و شمال چین و میانگین اختلاف ارتفاع ژئوپتانسیل منفی بین آتلانتیکشمالی و شمال دریایخزر محاسبه میشود. بیش از این نمیتوانم وارد این موضوع شوم، چون خیلی فنی خواهد شد. این الگو هم دو فاز دارد و مثل نائو در تمام سال فعال است؛ یعنی پدیدهای نیست که ناگهانی رخدهد و تاثیرات زیادی بگذارد. بررسیها نشان میدهد در چند سال اخیر، فاز منفی متناوبا در حال وقوع است. این فاز منفی نسبت به سال ٢٠٠٩ از فاز مثبت بسیار بیشتر رخ داده است. این الگو بر دمای کشور در فصل زمستان تاثیر دارد و تاثیرگذاریش برعکس است، یعنی وقتی این شاخص مثبت باشد، در فصل زمستان کاهش دما را خواهیم داشت و در فصل تابستان تاثیر خاصی نخواهد داشت. در فصل پاییز اگر این شاخص مثبت باشد، ما با افزایش دما روبهرو خواهیم شد. برای بارش به غیر از فصل زمستان در سایر فصول تاثیری نخواهد داشت. همانطور که گفتم ما دو مقیاس برای اندازهگیری بارش داریم. مقدار بارش با رشد این الگو رابطه مستقیم دارد، یعنی اگر این الگو به سمت مثبت حرکت کند، مقدار بارش افزایش پیدا خواهد کرد. تاکید میکنم که دقت مکانی این الگوها پایین است ولی بررسیها نشان میدهد که در اواخر فصل پاییز و شروع زمستان در مناطق شمالی کشور و در برخی از مناطق جنوبی کشور با اتفاق افتادن فاز مثبت میتوان انتظار شدت بارش را داشت. به هرحال تا اینجا میتوان گفت NAO و EAST ATLANTIC WEST RUSSAN خیلی دما و بارش کشور ما را تحت تاثیر قرار نمیدهد، البته تاکید میکنم که همه این موارد باید با هم بررسی شود. الگوی بعدی، الگوی اسکاندیناوی است. این الگو دو مرکز عمل دارد که یکی از این مراکز عمل اسکاندیناوی و قطب شمال است و مرکز دیگرش که ضعیفتر است و دارای علامت مخالف است، در جنوب اروپا و اسپانیا قرار گرفته است. این هم دارای فاز مثبت و منفی است و هر دو فازش بهطور متناوب رخ میدهد، به هرحال این الگو متناوبا رخ میدهد و جو کرهزمین تحتتاثیر تغییراتش قرار میگیرد. اگر بخواهیم ببینیم که تاثیر این الگو بر دما و بارش کشور چگونه است، بررسیها نشان میدهد که این الگو بر دما و میزان بارش در کشور ما تاثیر خاصی ندارد. شاخص دیگر که خیلی مهم است و امروز بحث محافلشده پدیده و الگویEL-NINO است و به این خاطر که حساسیتش نسبت به الگوهای دیگر بالاتر است، این الگو را بیشتر توضیح میدهم. این الگو در میان اقیانوس آرام بین مرکز قاره آمریکا و شرق آسیا اتفاق میافتد. این الگو در ٨٠درجه غربی که قاره آمریکاست و ١٢٠درجه شرقی که شرق آسیاست، اتفاق میافتد. این الگو دقیقا روی استوا اتفاق میافتد. درحالت عادی همیشه در مرکز قاره آمریکا و روی خط استوا فشار بیشتر از سمت شرق آسیاست. این فشار بیشتر باعث میشود که باد از سمت مرکز قاره آمریکا به سمت شرق آسیا بوزد. وقتی این بادها به این سمت میوزند، آبهای گرم را از مرکز آمریکا به شرق آسیا میبرند. آب گرم در حوالی شرق آسیا تجمع پیدا میکند. این یک حالت طبیعی است. وقتی آب گرم در این نقطه تجمع کند، ایجاد ابر میکند و بعد از آن بارش. بین دوسال تا هفت سال یک مرتبه در مرکز قاره آمریکا فشار هوا افت میکند. ما دلیل آن را نمیدانیم که چرا این اتفاق میافتد اما این افت فشار باعث میشود که از شدت بادها کم شود. این مورد باعث کمشدن حرکت آب گرم به سمت شرق آسیا شده و شرق آسیا که سابقا فشارش کم بود؛ به نوعی افزایش فشار را تجربه میکند و اینبار باد هم از سمت مرکز قاره آمریکا و هم از شرق آسیا به سمت مرکز اقیانوس آرام میوزد. به عبارت دیگر آب گرم به سمت اواسط اقیانوس آرام حرکت میکند و حجم زیادی از آب را به مرکز قاره آمریکا حرکت میدهد. این حجم عظیم از آب گرم که در اقیانوس آرام جمع میشود، پدیده النینو را ایجاد میکند. این پدیده از حوالی تیر و مرداد شروع میشود و در نزدیکی دیماه به اوج خود میرسد. این پدیده در انگلیسی النینو نامیده میشود اما اصل آن در زبان انسپانیوالی النینیو بوده است. این عبارت به معنی پسر مسیح است.
این نامگذاری به این دلیل بوده که این پدیده در نزدیکی دیماه (کریسمس) اتفاق افتاده است. نکته مهم آن است که این پدیده حدود ۶، ۹ و گاهی ۱۸ماه میتواند پایدار بماند. با پایان یافتن النینیو؛ پدیده معکوسی با نام لانینیا اتفاق میافتد که به معنای دختر مسیح است. اینبار حالت شبیه وضعیت پایدار اتفاق میافتد؛ یعنی در مرکز قاره آمریکا فشار خیلی زیادتر میشود و در شرق قاره آسیا فشار کمتر میشود. اینبار اختلاف فشار بیشتر از حالت معمول است؛ یعنی فشار در مرکز قاره آمریکا به شدت بیشتر خواهد بود و بادهای سنگینی از حالت پایدار به سمت شرق آسیا خواهد وزید. این اتفاق باعث میشود آب گرم بیشتر به سمت شرق آسیا هل داده شود و آبهای گرم در مقایسه با حالت طبیعی و پایدار بیشتر به این سمت حرکت کنند. اینبار میتوان گفت در واقع گرما، میزان تولید ابر و بارشهای سنگین بیشتر از حالت پایدار در شرق آسیا اتفاق خواهد افتاد. پدیده لانینیو معمولا بعد از النینیو اتفاق افتاده است. هر چند النینیو از اهمیت زیادی برخوردار است اما به نظر میرسد همه فقط در حال پرداختن به آن هستند؛ حال آنکه لانینو هم از اهمیت زیادی برخودار است؛ چون بعد از النینو احتمال به وقوع پیوستنش وجود دارد؛ البته لازم به توضیح است که در مواردی النینیو اتفاق افتاده اما بعد از آن شاهد پدیده لانینیو نبودهایم.
سوال اینجاست که النینیو اساسا چگونه اندازهگیری میشود و از سوی دیگر آیا آنچنان که بسیاری از کارشناسان اعلام کردهاند؛ امسال پدیده النینیو اتفاق افتاده یا خیر؟
در ٤ قسمت از اقیانوس آرام پدیده دمای سطح آب را محاسبه میکنند. در این اندازهگیری گرمای سطح آب در این ۴منطقه دارای اهمیت است. باید میانگین دمای سطح آب در ٣ ماه اخیر این ۴ قسمت اندازهگیری و با میانگین بلندمدت آنها مقایسه شود. اگر در این ۴ قسمت اختلاف دما در ٣ ماهه اخیر نسبت به میانگین درازمدت بالای ٥/٠باشد، پدیده النینیو ضعیف اتفاق افتاده، اگر این اختلاف بالای ۱ باشد پدیده النینیو متوسط حادث شده و اگر بالای ٥/١ درجه اختلاف وجود داشته باشد پدیده النینیو قوی روی داده است. حال ممکن است اختلاف دمای سطح آب در میانگین ٣ ماهه نسبت به میانگین بلندمدت بیش از ۲ درجه باشد که در این صورت باید بگوییم پدیده النینیو بسیار قوی رخ داده است. مناطقی که سطح گرمای آب را در آن اندازهگیری میکنند، شامل فاز نینو ۱و ۲، نینو ۳، نینو ۴ و نینو ٣،٤ هستند. فازی که میتواند تاثیرات بیشتری بر متغیرهای هواشناسی دیگر نقاط جهان داشته باشد، النینیو ٣،٤ است. من در ابتدای صحبتهایم در این مصاحبه توضیح دادم که نینو ۱و ۲ و ۳ و ۴ در چه فاصلهای از اقیانوس آرام قرار دارند. اندازهگیری دمای سطح آب از سال ۱۹۵۰ صورت گرفته است. از نوامبر ۲۰۱۴ تا امروز که در نوامبر ۲۰۱۵ قرار داریم گرافها نشان میدهد که در نینوی ۱و ۲، نینوی ۳ و۴ و نینوی ۴ تا فروردین ۱۳۹۴ النینیویی اتفاق نیفتاده است چون دمای سطح آب عددی بین ٥/٠+ تا ٥/٠- بوده است. این وضعیت در اکثر مواقع وجود دارد و چنین دمایی نشاندهنده حالت عادی و معمول است. اما از فروردین ۱۳۹۴ دمای سطح آب در نینوی ۱ و ۲ شروع به افزایش کرده و این افزایش به ٥/١ و بالاتر از آن ادامه پیدا کرده است. این حالت برای نینوی ۳ هم اتفاق افتاده و میانگین دمای سطح آب تا ٥/٢ درجه بالا رفته است. نینوی ٣،٤ و نینوی ۴ هم درست مشابه این وضعیت را تجربه کردهاند. اختلاف دما در ٢ فاز آخر به بالای ۲ درجه رسیده است. این مشاهدات نشان میدهد از فروردین تا به امروز پدیده النینیو به خصوص در ناحیه ٣،٤ اتفاق افتاده و به بالای ۲ درجه رسیده است.
بررسیهایی در این مورد انجام شده و متخصصان پیشبینیهایی در مورد اینکه تا چه حد دمای سطح آب در ماههای آینده افزایش خواهد یافت، داشتهاند. ۱۷ مدل دینامیکی و ٨ روش آماری استفاده شده تا بتواند النینیو در ماههای آینده را پیشبینی کند. اکثر پیشبینیها نشان میدهد این النینیو میتواند تا ۳ درجه افزایش پیدا کند، یعنی النینیوی بسیار قوی. بنابراین تا اواخر پاییز و اوایل زمستان این پدیده به حداکثر خودش خواهد رسید و از بهار ۲۰۱۶ این پدیده رو به کاهش خواهد گذاشت. محاسبات نشان داده که احتمال تحقق این پیشبینیها بالای ۹۵درصد است. بررسی گرافهای موجود از سال ۱۹۵۰ تا امروز نشان میدهد ما پدیده النینیوی قوی را یک مرتبه در سال ١٩٨٢-١٩٨٣ داشتهایم که به بالای ١/٢ درجه رسیده بود و یک بار نیز در سال ۱۹۹۷-۹۸ که به حول و حوش ٤/٢رسیده است. همانطور که از پیشبینیهای محققان مشخص است، النینیوی حاضر به بالای ۳درجه میرسد. یعنی اینکه در ۶۵ سال اخیر النینیو دوره حاضر بیسابقه بوده است.
در اینجا بد نیست آماری هم از لانینیو ارایه دهید.
لانینیو در شرایطی اتفاق میافتد که دمای سطح آب بر خلاف النینیو که ٥/٠+ بود به ٥/٠- برسد. اگر این دما کمتر از ١- باشد لانینیوی متوسط، کمتر از ٥/١- قوی و کمتر از ۲- خیلی قوی خواهد بود. قویترین لانینیویی که تاکنون داشتهایم مربوط به سال ۱۹۷۳-۷۴ است که به ۲- رسیده بود. اما تا به امروز لانینیوی بسیار قوی را تجربه نکردهایم. احتمال دارد اگر النینیو ٣+ اتفاق بیفتد لانینیویی را تجربه کنیم که در ۶۵ سال اخیر سابقه نداشته است.
نکته مهمی را هم میخواهم در اینجا خدمتتان عرض کنم. بررسیهایی که ما در مورد وقوع النینیو داریم نشان میدهد که در دنیا النینیو سال ٩٧-٩٨ اتفاق افتاده و در سال ٢٠٠٢-٢٠٠٣ با النینو متوسط روبهرو شدیم و در سال ٢٠٠٩- ٢٠١٠ میلادی النینیو متوسط دیگری را داشتهایم. اگر وضع دمای میانگین هوای کرهزمین را از سال ١٩٥٠ به این طرف نگاه کنیم، هر کجا النینیو اتفاق افتاده روی میانگین دمای کرهزمین تاثیر گذاشته است. دقت کنید که من جای خاصی را نام نبردم و به افزایش میانگین دمای کرهزمین اشاره کردم. این اتفاق میتواند در بعضی از مناطق باعث سرمای شدید و در برخی مناطق باعث گرمای شدید شود اما به طور کلی میانگین دمای کره زمین را افزایش میدهد. مثلا در سال ١٩٩٨ میلادی میانگین دمای کره زمین نسبت به میانگین دوره ٢٠١٢-١٩٥٠ حدود ٦/٠ درجه افزایش مییابد که از سال ١٩٥٠ این افزایش بیسابقه بوده است. همچنین بررسیها نشان میدهد که در سال ٢٠٠٤ افزایش دمایی اتفاق افتاده که تا پیش از این شاهدش نبودهایم. چون قبل از سال ٢٠٠٤ النینیو اتفاق نیفتاده، از سال ١٩٩٩ به بعد نیز افزایش چندانی در میانگین دمای زمین نداشتهایم. قطعا نخستین تاثیر پدیده النینیو افزایش دمای کره زمین خواهد بود. ما باید منتظر باشیم دمای کره زمین در سال ٢٠١٦-٢٠١٧ افزایش پیدا کند. توجه به میانگین دمای لانینیو در این شرایط خیلی مهم است. اگر نمودار این پدیده را ملاحظه کنید، بررسیها نشان میدهد هر گاه ما لانینیو را تجربه کردهایم میانگین دمای کره زمین سریعا کاهش پیدا کرده است. در سال ٩٧- ١٩٩٨ النینیو قوی اتفاق افتاد. جالب اینجاست که در سال ٩٨-٩٩ و ٢٠٠٠ را شاهد بودیم.
آیا این پدیده بر کشور ما هم تاثیرگذار است و از سوی دیگر این تاثیر تا کجاست؟
همانطور که گفتم شاخصهایی نظیر NAO و سایر شاخصها همیشه درحال رخدادن بوده و به طور متناوب هم کاهش و افزایش داشتهاند. اگر به گرافهای سالهای اخیر دقت کنیم از سال ٢٠١١ تاکنون النینیو خاصی اتفاق نیفتاده است. همانطور که گفتم این پدیده هر ٣ تا ٧سال یکبار اتفاق میافتد و تاثیراتش نسبت به شاخصهایی که بهطور مداوم رخ میدهد، متفاوت است. در نقاط مختلف کره زمین هم تبعات این پدیده متفاوت است. از سوی دیگر همانطور که گفتم تاثیر النینیو و لانینیو نیز کاملا با هم متفاوت است. در ماه دسامبر در نقاط مختلف کره زمین متفاوت بوده است. در شمال غرب آمریکا هوا گرم میشود حال آنکه النینیو در همان زمان در جنوب آمریکا باعث سردشدن هوا شده است. در همین دوره در شرق آسیا پدیده خشکی هوا روی میدهد. همین وضع در شمال استرالیا نیز اتفاق میافتد و در قسمت جنوب استرالیا با گرم شدن مواجهیم.
برآوردهایی که انجام شده نشان میدهد این پدیده در ماه اکتبر و نوامبر در کشور ما باعث افزایش رطوبت خواهد شد. رطوبت کشور از دسامبر تا مارس (حدودا در فصل زمستان) ارتباطی با پدیده النینو ندارد. بررسیهای النینیو نشان داده است که در ماههای آبان و آذر همبستگی زیادی بین شدت بارشهای حداکثر کشور ما و پدیده النینیو بوده است.
آیا الگوی دور پیوند دیگری وجود دارد که بیشتر از النینو آبوهوای کشور ما را تحت تاثیر خود قرار دهد؟
بهنظر میرسد شاخص (دو قطبی اقیانوس هند)IOD برای کشوری چون ما) نسبت به النینیو اهمیت بیشتری دارد اما آنگونه که باید مورد توجه قرار نگرفته است. این شاخص دقیقا همان رفتار النینیو است. با این تفاوت که النینیو در اقیانوس آرام اتفاق میافتد و «دو قطبی اقیانوس هند» در اقیانوس هند روی میدهد. بهگونهای که اختلاف فشار در شرق و غرب این اقیانوس زیاد میشود. در این وضعیت آب گرم به سمت شرق یا بالعکس به سمت غرب حرکت میکند. بنا به مشابهت این وضعیت با آنچه در اقیانوس آرام رخ میدهد، این پدیده را نینوی اقیانوس هند نیز میگویند. این پدیده نشان داده که معمولا با فاز النینیو هماهنگی دارد. یعنی هرگاه النینیو در اقیانوس آرام اتفاق افتاده IOD هم در اقیانوس هند افزایش یافته است. مشخص است که اقیانوس هند در مقایسه با اقیانوس آرام به کشور ما نزدیکتر است، در نتیجه این پدیده میتواند در مقایسه با النینیو بر آبوهوای کشور ما تاثیر بیشتری داشته باشد. ناگفته نماند که در موارد نادری IOD با النینیو رابطه عکس داشته است. به عنوان مثال در سال ٢٠٠٧ IOD مثبت بوده اما لانینیو منفی شدیدی در این سال روی داده است. به همین دلیل است که من تاکید میکنم ما نمیتوانیم مسأله را بر اساس یک شاخص تحلیل و بررسی کنیم. باید همه شاخصها را در کنار هم قرار دهیم و به نتیجه برسیم. مشاهدات دمای سطح آب در اقیانوس هند نشان میدهد IOD در حال روی دادن است. مقدار این شاخص هم اکنون بیش از ١ است یعنی IOD متوسط رو به قوی. نکته جالب در مورد IOD این است که درست شبیه النینیو اتفاق میافتد. یعنی پس از یک IOD مثبت با عکس این پدیده یعنی IOD منفی روبهرو خواهیم شد. مثلا در اکتبر ٢٠١٠ میلادی فاز منفی قوی IOD اتفاق افتاده است و در ادامه به حول و حوش ٦/١- رسیده است که باعث شد سیلاب سال ٢٠١٠ نیوزیلند اتفاق بیفتد. این سیلاب درست پس از ٢ ماه از IOD روی داد. یعنی IOD در ماه اکتبر اتفاق افتاد و سیلاب در دسامبر همان سال. بیش از ٩٠ شهر و ٢٠٠ هزار نفر در این سیلاب نابود شدند. این IOD فاز منفی خسارت سنگینی را به آن منطقه وارد کرد.
سیلاب فوریه سال ٢٠١١ که ٤ ماه بعد از اکتبر سال ٢٠١٠ اتفاق افتاد نیز متاثر از IOD منفی بود که در سال ٢٠١٠ در اقیانوس هند روی داده بود. بررسی و تحلیل این سیلابها که در مقالهای صورت گرفته نشان میدهد هرچند النینیو در این اتفاق تاثیرگذار بوده اما IOD بیش از النینیو در این پیشامد دخیل بوده است.
در ابتدای صحبتهای خودتان گفتید که بحث پیشبینی متغیرهای هواشناسی بهصورت هفتگی، ماهانه، فصلی و سالانه مهم است. لطفا قدری بیشتر در این زمینه توضیح دهید؟
سوال بسیار خوبی است. باید توجه داشت که در بحث پیشبینی دو مقیاس زمانی مورد نظر است. یکی پیشبینی تا یک سال آینده و یکی پیشبینی تا چند دهه آینده. در حالت دوم بحث تغییر اقلیم مطرح است. همچنین پیشبینی دهههای آینده از احتمال کمی برخوردار است. به عبارت دیگر برای چند دهه آینده مثلا ٣٠سال آینده نمیتوان بهطور قطع گفت که مثلا دما یا بارش در فلان سال دقیقا چقدر خواهد بود. بنابر این به جای پیشبینی برای چند دهه آینده ما واژه سناریوسازی را داریم. یعنی اینکه میتوانیم بگوییم که مثلا اگر دنیا برود به سمت حفظ محیط زیست و تولید کمتر گازهای گلخانهای چه محدودهای برای دما و بارش مناطق مختلف دنیا خواهیم داشت.
آیا این سناریوسازی در دهههای آینده کاربردی برای کشورها دارد؟
باید توجه داشت که نتایج سناریوسازی برای تصمیمسازیها و ارایه برنامههای بلندمدت میتواند مفید باشد. از طرف دیگر برای تصمیمسازیهای کوتاهمدت باید به نتایج پیشبینیهای تا یک سال آینده رو بیاوریم. در حال حاضر پیشبینیهای روزانه، ماهانه، فصلی و تا یکسال دیگر توسط روشهای دینامیکی در جهان در حال تولید است. اما ذکر این نکته مهم است که پیشبینیهای تا ٧ روز دیگر از قطعیت بالاتری برخوردار است و هرچه به سمت پیشبینیهای بلندمدتتر برویم از قطعیت پیشبینیها کاسته میشود.
شما در سخنانتان به بحث پیشبینیهای دما و بارش در ماهها و فصلهای آینده اشاره کردید. به هرحال وضعیت دما و بارش کشور در ماههای آتی تحت تاثیر پدیده النینو چه خواهد بود؟ همچنین چرا بین پیشبینیهایی که دستگاههای مختلف ارایه میکنند، اینقدر اختلاف وجود دارد؟
برای پیشبینی متغیرهای هواشناسی، روشهای مختلف و مدلهای متفاوتی وجود دارد که معمولا نتایج مدلهای مختلف با یکدیگر متفاوت است. به عبارت دیگر، سازمان هواشناسی برای کشور افزایش دما و تغییرات اندک در بارش را در ماههای آتی پیشبینی میکند. اما وزارت نیرو کاهش زیاد دما (زمستان سخت) و افزایش بارشهای سنگین را تخمین زده است. دلیل تفاوت این دو پیشبینی در مدلهایی است که استفاده کردهاند. البته سازمان هواشناسی از ٤ مدل پیشبینی و وزارت نیرو از یک مدل استفاده کرده است.
بههرحال بهنظر شما وضعیت دما و بارش کشور در ماههای آتی با درنظر گرفتن پدیده النینو چگونه خواهد بود و چه تاثیری را بر کشور خواهد داشت؟
ما برای پیشبینی دادههای هواشناسی باید از تعداد حداکثری مدلهای پیشبینی استفاده کنیم. همچنین نتایج این مدلها باید برای کشور واسنجی شود. بهعبارت دیگر خطای این مدلها باید برای کشور تصحیح شود. بهنظر من بر اساس پیشبینیهای ٨مدل پیشبینیکننده، دمای کشور ما در فصل زمستان نه تنها کاهش نخواهد یافت بلکه افزایشی بیش از نرمال داشته و این افزایش تا ١ درجه نیز خواهد بود. به عبارت دیگر من در مورد دما با سازمان هواشناسی در افزایش دمای کشور همعقیده هستم. از طرف دیگر بارش کشور در ماه جاری (آبانماه) افزایشی بیش از وضعیت نرمال داشته که این افزایش تحتتاثیر پدیده النینو است. البته نتایج پیشبینی ٨ مدل پیشبینیکننده نیز همین را میگوید. بر اساس نتایج این مدلها، بارش کشور در دیگر ماههای فصل زمستان نرمال و تا حدودی کمتر از آن برآورد میشود. به هر حال میتوان گفت که سازمان هواشناسی کشور به جز بارش ماه آبان وضعیت دما و بارش کشور را درست پیشبینی کرده است.
تا چه حد به پیشبینیهایی که میدهید، اطمینان دارید؟
سوال خوبی است. توجه داشته باشید که مدلهای پیشبینیکننده در هر ماه چند بار پیشبینیها را صادر میکنند و هر بار شرایط جدید بهوجود آمده در کره زمین به مدلها معرفی میشود تا بتواند نتایج بهتری را بهدنبال داشته باشد. به عبارت دیگر نمیتوان برای هر فصل در ابتدای آن فصل یک پیشبینی ارایه کرد. یعنی اینکه پیشبینیها در ابتدای هر ماه جدید میشود و میبایست از جدیدترین این پیشبینیها استفاده کرد.
دیدگاه تان را بنویسید