در کتابم راه گذار از کشاورزی معیشتی به کشاورزی مدرن را تئوریزه کردم
کاووس واضحی نویسنده کتاب «اقتصاد سیاسی ایران» می گوید: این کتاب درواقع راه گذار از کشاورزی معیشتی به کشاورزی مدرن را که به شدت در دستور کار وزارت جهاد کشاورزی قرار گرفته، تئوریزه کرده است.
جلد نخست کتاب «اقتصاد سیاسی ایران» نوشته کاووس واضحی که توسط انتشارات "صمدیه" منتشر شده و در نمایشگاه بین المللی کتاب تهران امسال نیز آماده عرضه به علاقه مندان به ویژه دوستداران اقتصاد کشاورزی و جامعه شناسی این بخش است، بهانه ای شده تا در ارتباط با اهداف، انگیزهها و محتویات اصلی کتاب گفتوگویی با نویسنده آن انجام دهد که می خوانید:
ضمن تشکر و خوشامد برای حضورتان در دفتر نشریه، برای گشایش بحث، بفرمایید چه شد که اقدام به تألیف کتابی باعنوان «اقتصاد سیاسی ایران» کردید؟
دلایل زیادی برای تالیف این کتاب وجود داشت؛ من هم مانند بسیاری از ایرانیها دغدغه توسعه ایران را داشتم و هنوز هم یکی از دغدغههای ذهنیام سرنوشت این سرزمین است. جاییکه به قول دکتر «پیران» چراغ خانهمان در آن روشن است. با این حال قصد نوشتن کتابی را نداشتم. حرفه و پیشه اصلی من انجام پژوهش در زمینههای اقتصادی و اجتماعی است. مؤسسه پژوهشی دارم. در همین راستا پروژههای زیادی را انجام دادهام. مهمترین مطالعهای که موفق به انجام آن شدم، پروژه شناخت ویژگیهای کشاورزی ایران بهویژه خردهدهقانی بود که با حمایت مالی وزارتخانههای علوم و جهاد کشاورزی انجام گرفت که در زمان ریاستجمهوری آقای خاتمی بود. بهتدریج معادلات سیاسی به هم خورد و جریان سیاسی اصولگرا به قدرت رسید. ابتدا در دی ماه 82 با انتخابات شوراهای اسلامی و سپس با انتخابات ریاستجمهوری در خرداد سال 84 که دکتر احمدینژاد ظاهر شد، همه به تکاپو افتادند و در پی راز این دگرگونی بودند. درواقع جامعه به عقب برگشت. آن روزها جرقهای به ذهنم رسید که درواقع از مطالعات پیشینم نشأت میگرفت و آن این بود که این برگشت بیارتباط با شیوهها و ساختارهای تولید جامعه ایران نیست. مسئله، در ذهنم اینطور جا افتاد که این برگشت شبیه به برگشت امپراتوری بهجای جمهوری در فرانسه دوران ناپلئون است. فرض اولم این بود که بخشی از اقتصاد جامعه در دایره ساختارهای پیشاسرمایهداری قرار داشته و بخشی دیگر نیز در دایره خردهبورژوازی سرگردان. به نظرم آمد بنبست در اصلاحات، برگشت جامعه و پیروزی آقای احمدینژاد (بهعنوان یک چهره اصولگرا و محافظهکار) انعکاس اجتماعی این طبقات بود. این طبقات تحت فشارهای اقتصادی جانشان به لب آمده بود و از دوران ریاستجمهوری رفسنجانی نیز به لحاظ اقتصادی نگرانیهایی داشتند و لذا دل به ظاهر و شعارهای دکتر احمدینژاد بستند و با یک اقدام ناتمام (به قول تروتسکی) از چالهای درآمدند و به چاهی افتادند. تصمیم گرفتم کتابی در این زمینه و مبتنی بر آن پیشفرضی که خدمتتان عرض کردم بنویسم. لذا از آن زمان (سال 84) تا سال 91 مشغول انجام این کار بودم.
آیا امکان تکرار حضور چهرههایی مانند احمدینژاد در صحنه سیاسی ایران وجود دارد؟
تا زمانیکه این ساختارها وجود دارد، هر آن امکان برگشت وجود دارد و این مسئله را میتوان در نامه شادروان مهندس سحابی به آقای خاتمی در ابتدای ریاستجمهوریشان به درستی درک کرد. در آن نامه دموکراسیخواهی به «سرمایهداری ملی/ صنعتی» مشروط گردیده و مهندس سحابی بهدرستی پیشبینیهای لازم را در این زمینه کرده بود.
این پیشبینیها چه بود؟
پیشبینی ایشان این بود که بدون سرمایهداری ملی و نیروی اجتماعی پشتیبان آن، فرایند دموکراسیخواهی موقت و ناپایدار خواهد بود. در عمل هم دیدیم که چنین شد.
لطفاً ازکتاب خود بگویید چه شد که نام اقتصاد سیاسی را برای این کتاب انتخاب کردید؟
واضح است کسیکه ساختارها و شیوههای تولید را گواه و مبنای تحلیل خود قرار میدهد به اقتصاد سیاسی نزدیک میشود. این کتاب هم که اساساً مبتنی بر تحلیل جامعه براساس ساختارهای اقتصادی بود، «اقتصاد سیاسی» نام گرفت و جز این نمیتوانست باشد.
کتابهاییکه در حال حاضر باعنوان «اقتصاد سیاسی» در ایران وجود دارد، تا چه حد با کار شما همپوشانی دارد. نظرتان در این رابطه چیست؟
کتابهای مربوط به اقتصاد سیاسی ایران در پیش از انقلاب به مفهوم اقتصاد سیاسی نزدیکتر بودند. منتهی ایرادشان این بود که بسیار تئوریک بوده و از منابع دیگرکشورها بهویژه روسیه ترجمه شده بودند. در آنها مصادیق اقتصاد سیاسی (شیوههای تولید) کم بود، یا اینکه اصلاً نبود. کتابهای اقتصاد سیاسی پس از انقلاب، گرچه پرمحتواتر و دارای مصادیق بیشتری از اقتصاد ایران هستند اما از مفهوم اقتصاد سیاسی فاصله دارند، اگر اقتصاد سیاسی، علم بررسی «روابط اجتماعی مردم در ارتباط با تولید» است که توسط کارل مارکس تکمیل گردید، دیگر نمیتوانیم کتاب «اقتصاد سیاسی» کاتوزیان را اقتصاد سیاسی بدانیم. کتاب پرارزش و مفید دکتر کاتوزیان هر عنوانی میتوانست به خود بگیرد بهجز اقتصاد سیاسی. همینطورکتاب دوست ارجمندمان دکتر محسن رنانی باعنوان «اقتصاد سیاسی مناقشه هستهای ایران» نیز میتوانست عناوینی غیر از اقتصاد سیاسی بهخود بگیرد. هر دوی این کتابها در قاموس اقتصاد سیاسی «ریکاردویی» و «آدام اسمیتی» نگاشته شدهاند که توسط مارکس به چالش کشیده و نقد و اصلاح شدند. مارکس میگوید: تو بگو چیستی، تا من بگویم کیستی. این گزاره در متون ریکاردویی و اسمیتی جایی ندارد.
از کتاب شما در همین مدت زمان کم، توسط خوانندگان ارزیابی مثبتی شده است. فکر میکنید علت چیست؟ بهطور کلی مخاطبان شما چه کسانی هستند؟
من هم اینطور فکر میکنم. به چند دلیل: این کتاب از وجهه دربرگیرندگی بسیاری برخوردار است. منظورم این است که به طریقی به دست و بال و افکار جامعه میپیچد. مخاطب اصلی این کتاب روشنفکرها و مطالعهکنندگان آزاد جامعه هستند. به دلیل اینکه در سالهای اخیر کارهایی از این دست، کمتر انجام شده، به نظرم آنها بیتفاوت از کنار این کتاب عبور نخواهند کرد. از سوی دیگر روز به روز توجه مردم در سراسر دنیا به آن قسمت از تحلیلهای مارکس که راجع به شناخت جهان (نه تغییرآن) است روزافزون است. دیگر زمان ستایش و دشمنی با مارکس سپری شده و نظر او همانند نظر دیگر دانشمندان میتواند منصفانه مورد ارزیابی قرار گیرد. بخشی از نظرات او برای شناخت جهان مفید است. در عین حال لغزشها و خطاهایی نیز در نوشتههای مارکس وجود دارد. به نظرم در ایران نیز توجه به تحلیلهای مارکس رو به افزایش بوده و در این کتاب که نقل و قولهای وسیعی از مارکس آورده شده مورد عنایت خوانندگان قرار خواهد گرفت.
مخاطب دیگر کتاب، دانشجویان رشتههای اقتصاد، جامعهشناسی، جغرافیا، کشاورزی و... هستند. آنها، هم به مباحث این کتاب نیاز دارند و هم بدان علاقهمندند. استادان این رشتهها نیز نوعاً درگیر مسائل و موضوعات کتاب خواهند بود. مخاطب سوم کتاب، علاقهمندان به مسائل اقتصادی، برنامهریزان روستایی و شاغلان بخش کشاورزی هستند. مطالب کتاب به دلیل طرح مسائل بنیادی در ارتباط با شیوههای تولید و تشریح خصوصیات آنها مورد استفاده این بخش از مخاطبان قرار خواهد گرفت. این کتاب درواقع راه گذار از کشاورزی معیشتی به کشاورزی مدرن را که به شدت در دستور کار وزارت جهاد کشاورزی قرار گرفته، تئوریزه کرده است. مخاطب نهایی، توده مردم، کشاورزان و دهقانان هستند. آنها نیز به دلیل اینکه در کانون توجه و مرکز تحلیل کتاب قرار دارند، از آن استقبال خواهند کرد. خلاصه اینکه من هم حس خوبی از انتشار این کتاب دارم و این مسئله مرا در ادامه راه و به فرجام رساندن مطالعات آینده مصمم میکند. بدون شک عدهای کتاب را تأیید و عدهای نیز رد خواهند کرد. آنچه برای من مهم است، رد یا تأیید نیست، بلکه طرح مسئلهای است که انجام شده است. در هر صورت فکر میکنم و مطمئن هستم مانند هر کتاب دیگری ارزش یکبار خواندن را داشته باشد.
نتایج اصلی کتاب بهطور خلاصه کدامند؟
اول اینکه: مؤلفههای کمتوسعهیافتگی ایران، عبارتند از: وجود ساختارهای پیشاسرمایهداری در اقتصاد ایران باعنوان تولید دهقانی، رشد ناموزون سرمایهداری و عدم تحقق سرمایهداری صنعتی.
دوم: شیوه تولید دهقانی، متفاوت از شیوه تولید سرمایهداری بوده و هرکدام دارای دوره تاریخی خاص خود است. تفکیک این دو جوهر درک تاریخ معاصر ایران است.
سوم: شیوه تولید سرمایهداری امکان تفوق بر همه بخشهای اقتصادی ایران را نیافته است. این شیوه تولید در ایران با چند مانع کلی روبرو است. از قبیل: تولید دهقانی، سیاستهای خردهکاری و پوپولیستی در اقتصاد ناشی از غیردموکراتیکبودن ساخت دولت، بازدارندگی نظام سرمایهداری جهانی و...
چهارم: به رسم معمول، اصلاحات ارضی، نقطه آغاز شیوه تولید سرمایهداری تلقی شده و فرض بر این بوده که سرمایهداری با انجام اصلاحات ارضی بهطور کامل در کشاورزی ایران تحقق یافته است. به نظرم، ماهیت اصلاحات ارضی ایران، به دلیل سلب مالکیت از ارباب و نه دهقان، موجب توزیع مجدد زمین بوده و این روند، به معنای گسترش تولید دهقانی و گریز از شیوه تولید سرمایهداری بوده است.
پنجم: دولت در ایران، نماینده و تجلی سرمایهداری صنعتی نبوده، بلکه نماینده سرمایهداری مالی و تجاری است. سرمایهداری تجاری برخلاف سرمایهداری صنعتی نهتنها دارای تضاد با تولید دهقانی نیست، بلکه برای حفظ قدرت سیاسی، دارای ایدئولوژی مشترک و نیازمند ائتلاف طبقاتی با طبقه اجتماعی دهقانان است.
ممیزی کتاب توسط وزارت ارشاد چگونه بود؟ آیا از روند کار ارشاد درباره کتابتان راضی هستید؟
آن زمانیکه شروع به کار نوشتن کتاب کردم، احتمال کمی میدادم که وزارت ارشاد مجوز انتشار چنین کتابی را بدهد. به همین دلیل از همان ابتدا خودسانسوری عجیبی بر من غلبه کرد و آثارش را در تمام این کتاب برجای گذاشت. راهنماییهای ناشر محترم کتاب (صمدیه) برای رعایت قواعد ممیزی ارشاد نیز بر افکارم سنگینی داشت. لذا درمجموع، کتاب با سانسور خودساخته نوشته شد و به ارشاد ارسال گردید. ارشاد نیز گرچه اصلاحیه زد و تغییراتی را خواستار شد اما با کتاب برخورد سلبی شدیدی نداشت و چون تصمیم ما بر چاپ کتاب در داخل بود، لذا پیشنهادات ارشاد مورد قبول من و ناشر قرارگرفت. ما پیشتر کار خودمان را خوب انجام داده بودیم. بهطور خلاصه نگرانی من از سوی ارشاد خیلی بیش از آنچه ارشاد اعمال کرد، بود. درخواست مجوز در اواخر دوران ریاستجمهوری احمدینژاد به ارشاد فرستاده شد، اما مجوز در اوایل ریاستجمهوری آقای روحانی و وزارت آقای جنتی صادر گردید. برای من روشن نیست که آیا شرایط جدید در این زمینه مؤثر بوده یا اینکه کلاً ارشاد سبک و سیاقش از ابتدا نیز همین بوده است. در هر صورت از کار وزارت ارشاد در زمینه کتابم راضی هستم و مواردی هم که نیاز به اصلاحیه داشت مطمئن هستم که در فرصتهای بعدی اجازه چاپ خواهد یافت.
در پایان اگر صحبتی در خصوص کتابتان با خوانندگان نشریه دارید، بفرمایید؟
کتاب خواندن یک نیاز اجتماعی و عادت پاک هر انسان و نشانه کمال و اعتماد به نفس است. در عین حال لذتبخش و بر تواناییهای آدم میافزاید. خواندن کتاب و حتی ورقزدنش به انسان آرامش و اعتماد میدهد. کتاب، انسان را به زیباییها و همچنین واقعیتها نزدیک میکند. اما مسئله مهم این است که خواندن کتاب آرامش میخواهد. امیدوارم مردم ما آرامش و وقت لازم برای مطالعه را داشته باشند. همچنین اگر وقت اضافی نیز پیدا کنند سری به کتاب اقتصاد سیاسی بزنند.
منبع: ماهنامه "چشمانداز ایران"
دیدگاه تان را بنویسید