زنان دوشغله روستایی؛ خانهداری و کشاورزی
خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا): فردا آدینه 21 فروردینماه سال 1394 خورشیدی، به بهانه مصادف شدن با روز میلاد حضرت فاطمه (س) ، مصادف است با روز مادر و روز زن. از آنجا که زنان کشاورز و روستایی نقش پررنگی در توسعه اقتصاد کشاورزی، چه بهطور مستقیم و چه غیرمستقیم در توسعه این بخش و امنیت غذایی داشته و دارند و در دوران طولانی حیات انسان بر روی کره خاکی، تفکیک جنسیتی و نقش زنان و مردان در شکلگیری عمدهای از مناسبات اجتماعی تعیینکننده بوده است، میتوان بر این باور بود که این مسئله ریشه در لایههای درونی جامعه داشته و دارد. کمااینکه ویل دورانت، مورخ نامدار جهانی مینویسد: "در اجتماعات ابتدایی، قسمت اعظم ترقیات اقتصادی به دست زنان اتفاق افتاده است، نه به دست مردان. در آن هنگام که مردان قرنهای متوالی فقط به شکار اشتغال داشتند؛ زنان به تدریج در روستاها زراعت را ترقی دادند؛ هزاران هنر خانگی را ایجاد کردند که هر یک از آنها پایه گذار صنایع بسیار بزرگی شدند."
از شواهد اینگونه برمیآید که زنان از همان مراحل اولیه کشاورزی در امر زراعت نقش داشتهاند، اما میتوان گفت این نقش با توجه به عوامل متعدد از قبیل: منطقه جغرافیایی، نوع کار و نوع فناوری تفاوتها و شدت و ضعفهایی داشته است. قرنهاست که زنان روستایی بار سنگین فعالیتهای کشاورزی، دامپروری، صنایع دستی و بار تولید و تربیت نسل را در کنار امور جاری خانواده بر عهده دارند.
بسیاری از اندیشمندان بر این باورند که فعالیتهای تولیدی در روستاها در چارچوب خانوار روستایی و بر مبنای تقسیم کار مبتنی بر سن و جنس صورت میگیرد.
میزان اشتغال زنان در بخش کشاورزی، در کشورهای مختلف جهان بهویژه در کشورهای در حال توسعه به یک میزان نیست، اما در هر حال مشارکت آنان در فعالیتهای مختلف مرتبط با بخش کشاورزی و به همچنین تدارک و تولید غذا قابل ملاحظه است. هرچند که بسیاری از زنان کشاورز در جوامع مختلف دستخوش گرفتاریهای خانوادگی بوده که همین امر از توانایی و کارآیی تلاشهای ایشان کاسته و از تحقق عملی نیرویشان در توسعه و پیشرفت کشاورزی جلوگیری میکند.
در بسیاری از کشورهای دنیا زنان بین 60 تا 80 درصد نیروی کار کشاورزی را تشکیل دادهاند و از آنجا که در جوامع جهان سومی میان 75 تا 90 درصد کل جمعیت به کشاورزی وابسته است، این نتیجه حاصل میآید که بخش اعظمی از جمعیت زنان مستقیماً درگیر فعالیتهای کشاورزی هستند. زنان، علاوه بر اینکه مسئول تولید همه یا قسمت اعظم غذا برای مصرف خانواده هستند، نقش درخور توجهی نیز در تولید محصولات تجاری که عموماً در انحصار مردها است دارند.
کارهایی که زنان در بخش زراعت انجام میدهند متنوع بوده و نوع کارها بیشتر بهگونهای است که نیاز به قدرت فراوان بدنی دارد. عموماً به زنان در قبال کارهایشان پولی پرداخت نمیشود، با این همه، آنان ممکن است از طریق فروش غذایی که تولید میکنند و مازاد بر نیاز خانواده است، پولی بهدست آورده و خود آن را نگاه دارند. کارهایی همچون بریدن چوب و کندن زمین و سوزاندن زباله و پیراستن زمین از خار و خش و شخم زدن زمین، کارهای مردانهای است، اما گاهی زنان نیز اینگونه کارها را انجام میدهند. علاوه بر این، آنان به کارهای زنانهای همچون کشت گیاهان و غرس نهال و درو کردن و وجین علفهای هرز و برداشت محصول و هرس درختان و کوبیدن خرمن و پاک کردن و اندازهگیری محصول و همچنین دادن علوفه و مراقبت از حیوانات میپردازند. گذشته از اینها، زنان اغلب به تولید مواد غذایی و انبار کردن و حمل محصول از مزرعه دست میزنند.
ثبت زمان کمتر برای کار زنان کشاورز!
در بعضی از مناطق، زمان کار زنان کمتر از زمان کاری است که برای مردان ثبت شده و میشود، اما این نکته بدان معنی نیست که کار زنان به لحاظ اهمیت کمتر از کار مردان است.
از طرف دیگر، زنانی که طبق آیین و رسوم جامعه خود در خارج از محیط خانواده و مزرعه ظاهر نمیشوند، سخت درگیر کارهای مربوط به صنایع تبدیلی و انبار کردن و توزیع محصولات کشاورزی بوده و در همان حال به کارهای خانواده همچون تولید سبزیها و پرورش ماکیان و حیوانات کوچک همت میگمارند. بدین ترتیب در بخشهای وسیعی از کشورهای جهان سوم، زنان نیز همانند مردان ساعتها و روزها در مزرعه کار میکنند. کار زنان حتی گاهی بین 50 تا 100 درصد بیش از مردان است، اما در سرشماریها و آمارهای اشتغال مربوط به این کشورها، زنان کشاورز یا دیده نمیشوند و یا حضوری اندک را دارند. چرا که بابت کاری که آنان انجام میدهند پولی دریافت نمیدارند و چنین کارهایی در شمار کار خانواده طبقهبندی شده و از نظر اقتصادی، غیرفعال تلقی میشود. بدیهی است چنین وضعی باعث میشود تا زنان و کار آنان در برنامهریزی و سیاست و قانونگذاری مورد غفلت قرار گرفته و در نتیجه چنانکه حق آنها است بهشمار نیایند.
محدودیت زنان کشاورز از دسترسی به امکانات اولیه
زنان کشاورز همچنین از نظر دسترسی به امکانات اولیه در فعالیتهای کشاورزی، همانند بذر و کود و ابزار و تجهیزات فنی، دستخوش محدودیت هستند و این محدودیت تا اندازهای از مشکلی که آنان در اخذ وام و اعتبار دارند ناشی میشود. علاوه بر این، نیاز مردان به امکانات مورد اشاره بر دشواری وضع زنان کشاورز میافزاید چرا که امکانات اولیه را مردان در اختیار گرفته و در جریان تولید از آن سود میجویند.
وضعیت مشابهی نیز در آموزش و ترویج و توصیههای فنی وجود دارد که دال بر محرومیت زنان کشاورز است. ترویج و آموزش کشاورزی معمولاً در خدمت مردان بوده و از این واقعیت چشمپوشی میشود که زنان حتی در بعضی از کشورها 80 درصد تولیدکنندگان غذا هستند و بخش عظیمی از ذخیره غذایی جهان را تولید میکنند. با این تفاصیل حتی در حوزههایی که زنان تولیدکنندگان عمده محسوب میشوند، تنها از دو تا 10 درصد از امکانات ترویجی بهرهمند میشوند و این سخن بدان معنی است که در قسمتهای مختلف جهان، زنان فرصتهای بسیار محدودی دارند تا روشهای کار خود را در زمینه فعالیتهای کشاورزی بهبود بخشند. بنابراین آنان مجبور شدهاند درجا بزنند و طی سالهای مختلف هیچگونه تجربهای را بهدست نیاورند و برای اجرای برنامهها و تصمیمگیریها و حل مسائل، تواناییهای لازمه را نداشته باشند و بدیهی است نتایج این تکنولوژی موجود به دلایل مختلف کمتر به رفع مسائل مشکلات زنان کشاورز پرداخته و تنها تا حدودی از بار مشکلات مردان را کاسته است.
کمبودها برای زنان کشاورز، در جهانی که وضعیت غذا و تولید مواد غذایی همواره بدتر میشود به هیچ وجه مطلوب نخواهد بود.
15 تا 16 ساعت؛ متوسط کار روزانه زنان روستایی کشورهای در حال توسعه
زنان روستایی و کشاورز در بازاریابی محصولات کشاورزی نیز نقش مهمی دارند. آنان گاهی بارهای سنگینی را به راههای دور حمل میکنند. زنان کشاورز هنوز هم ملزم به کار با ابزارهای ابتدایی هستند و این در حالی است که مردها در اکثر موارد از تجهیزات و ابزارهای جدید و سودبخش بهره میجویند. در این زمینه نمونههایی در برداشت محصول برنج و تبدیل آن وجود دارد. لازم به ذکر است بهطور متوسط کار روزانه زنان روستایی کشورهای در حال توسعه را بین 15 تا 16 ساعت دانستهاند که در اوج فصلها مثلاً در زمان برداشت محصول ممکن است زمان کار بیشتر نیز باشد.
هرگاه مردان کارهایی را که قبلاً زنان انجام میدادند، در اختیار خود میگیرند، ابزارها و تجهیزات فنی جدیدی را وارد حوزه کار کردهاند. عقبماندگی شغلی و کار سخت که بسیاری از زنان کشاورز با آن دست به گریبانند، به هیچ وجه با کارهای خانه و خانهداری سبکتر نمیشود (به عبارت دیگر، خانهداری بهعنوان شغل محسوب نمیشود). نقش دوگانه زنان روستایی در کشورهای جهان سوم که بار مسئولیت شغلی و خانوادگی را به دوش میکشند، در حقیقت به این معنا است که این زنان در طی روز، کاری بس طولانی را انجام میدهند. برخی آمارها حاکی است که در بیشتر موارد زنان برنامه کاری سنگینتری از مردان داشته و همچنین ساعتهای طولانیتری کار میکنند و حتی در طی سال بیش از مردان فعالیت دارند.
لازم به توضیح است که وسایل و روشهای ابتدایی و فقدان امکانات همانند سوخت و آب تمیز آشامیدنی، شرایط زندگی زنان کشاورز را دشوار ساخته چندان که آنان ناگزیرند وقت بیشتری صرف کنند و به سختی تلاش کنند.
میشود زیانهایی را که زنان روستایی در کشورهای جهان سوم بر اثر نقشهای دوگانه خود یعنی هم بهعنوان "خانهدار" و هم بهعنوان "کشاورز" متقبل میشوند، ناشی از وضع نامطلوب آموزشی آنها هم دانست. معمولاً امکانات آموزشی در حوزههای روستایی بسیار ناچیزند و آنچه نیز وجود دارد در اختیار پسران قرار میگیرد. مدارس دخترانه از مدارس پسرانه معلمان کمتری دارند و همچنین به علت اینکه دختران مجبورند از سنین پایین هم در خانه و هم در مزارع کار کنند، دیگر زمانی برایشان باقی نمیماند تا به مدرسه روی آورند. بدین ترتیب حضور ایشان در مدرسه منظم نبوده و در نتیجه اخراج و حذف دختران از مدارس بیش از اخراج پسران است. با توجه به مطالب ذکر شده، میزان بیسوادی در میان زنان به مراتب بالاتر از میزان بیسوادی در میان مردها است.
موانع دست و پاگیر برای آموزش خانهداری و کشاورزی تخصصی زنان روستایی
گفتنی است، فرصتهایی غیررسمی بهمنظور آموزش زنان در زمینه کشاورزی و موارد وابسته به آن و نیز خانهداری و امور خانوادگی فراهم آمده است، اما باید در نظر داشت که این فرصتها هنوز هم دامنهای محدود دارند. آموزشهای دوره ابتدایی دختران را از حیطه وظایف سنتی مربوط به خانهداری بازمیدارد؛ به همین دلیل آنان در زمینه کشاورزی و تخصصهای فنی به ندرت موفق به گذراندن دورههای آموزشی میشوند و همان طوری که قبلاً ذکر شد، تنها بخش بسیار کوچکی از زنان کشاورز جهان سوم از خدمات ترویجی در کشاورزی برخوردار میشوند. به همین دلیل است که بیسوادی به همراه عدم آموزش، یا آموزش ناکافی باعث میشود تا زنان در موقعیت نازل خود باقی بمانند.
مهاجرت مردان به شهرها یا به خارج از کشور، بار مسئولیت و سنگینی کار بیشتری را برای زنان کشاورز در جهان سوم بهدنبال دارد و این رویدادی است که در بسیاری از نقاط جهان وجود دارد. در بعضی از کشورها، بهویژه در آفریقای جنوبی گروه کثیری از مردان دست به مهاجرت میزنند. در آفریقای جنوبی، مردان بین 18 تا 45 سال، به مدت 10 ماه یا همه سال غایب هستند و در نتیجه همه امور خانواده بر عهده زنان است. این زنان، وظایف مردان و نیز وظایفی که خود در کشاورزی به دوش دارند، انجام داده و به کارهای روزانه خویش نیز میپردازند. با این همه، این مسئولیتهای اضافی به هیچ وجه اقتدار یا امنیت یا تسهیلات مادی برای زنان کشاورز به ارمغان نیاورده و باعث بهبود زندگی و ترقی پایگاه اجتماعی آنان نمیشود.
نداشتن حقوق قانونی برای زنان در غیاب شوهران
معمولاً زنان در غیبت شوهران خود برای تصمیمگیری در باره زمین و اداره آن از حقوق قانونی مؤثری برخوردار نیستند. در نتیجه هرچند شوهران مهاجر، گاهی پولی برای زنان خود میفرستند، اما زنان در اکثر موارد به اعتبار و خدمات لازم برای رفع نیازهای زراعت و خانواده خود دسترسی ندارند.
در پرتو قوانین بعضی از کشورها، مردان خود را صاحب این حق میدانند که پس از دوره طولانی غیبت به روستای خود بازگشته و زمین را حتی پس از ازدواج دوم خود تصرف کند و دست زن اول را که روی زمین بسیار زحمت کشیده، کوتاه گرداند. طبیعی است که در چنین شرایطی زنان نمیتوانند بهرهوری و سودمندی کار مردان را داشته و نیز کار زراعی خود را بهبود ببخشند. علاوه همه اینها، قوانین و اقدامات تبعیضآمیز و محدودکننده، حقوق زنان کشاورز را تضییع میکند. این قوانین نه تنها به یاری آنان نمیشتابد و بار مشکلات اقتصادی و اجتماعی زنان کشاورز را از دوششان برنمیدارد، بلکه این افراد محروم و زحمت کش را دچار محرومیت مضاعف میکند.
با توجه به نقش عمده زنان کشاورز در تولیدات کشاورزی و دامی، ضروری است به استفاده و دسترسی آنان به منابع توسعه توجه کافی شود و عوامل اصلی و مؤثر در این ارتباط شناسایی و جهت رفع معضل و گرهها اقدام شود. در این رابطه دو عامل اساسی موجود مطرح است:
یکی اینکه در برخی نقاط اکثر منابع و درآمد در اختیار مردان بوده و در زمینه هزینه کرد، آنان تصمیم میگیرند. دیگر اینکه گاهی برخی نهادهای اجتماعی مانع دسترسی زنان کشاورز به این نهادهها و اعتبارات میشوند. ضمن اینکه امکان دارد دو عامل مذکور بهطور توأم بر این مسئله تأثیرگذار باشند.
چهره دیدنی یک زن کشاورز ساکن کشور نیجر در آفریقای مرکزی
که یک کاهوی بزرگ را بر سر گذاشته و در برابر دوربین ژست گرفته است
برخی از شقوق لازم منابع توسعه برای دسترسی زنان کشاورز
در اینجا لازم است به صورت اجمالی به برخی از شقوق منابع توسعه که ضرورت دارد زنان کشاورز به آن دسترسی مناسب داشته باشند، اشاره شود:
الف) دسترسی به زمین و منابع طبیعی
تا زمانی که زنان بهعنوان یک نیروی انسانی فعال در فرآیند توسعه روستایی مشارکت دارند، دسترسی آنان به زمین ضروری است. در غیر این صورت مشکلاتی از قبیل صدمه به منابع طبیعی (بهدلیل عدم دسترسی به زمین مرغوب)، عدم انگیزه کافی برای فعالیت، عدم دسترسی به وام و اعتبارات و... بروز میکند.
ب) دسترسی به نهادهها و خدمات
زنان کشاورز بهدلیل عدم مداخله در تصمیمگیری امور جاری مزرعه و خانواده، دسترسی کمتری به نهادهها و خدمات دارند. این امر باعث کاهش توانایی آنان در بهبود فعالیتها و ایجاد خلاقیت و نوآوری در محیط کار میشود.
ج) دسترسی به اعتبارات
بیشتر زنان روستایی بهدلیل نداشتن وثیقههایی همانند زمین، از شانس چندانی برای استفاده از اعتبارات و تسهیلات بانکی برخوردار نیستند. در بسیاری از موارد زنان کشاورز برای دسترسی به اعتبارات، متکی به همسران، آشنایان یا وامدهندگانی هستند که اغلب از آنان بهره بالایی را طلب میکنند. یکی از راه حلها بهمنظور دسترسی زنان کشاورز به اعتبارات مناسب رفع موانع قانونی، آموزش اجتماعی و تشکیل تعاونیهای زنان روستایی است.
د) دسترسی به تکنولوژی
یکی دیگر از مشکلات زنان کشاورز عدم دسترسی به تکنولوژی مناسب است. تکنولوژی موجود به دلایل مختلف کمتر به رفع مسائل و مشکلات زنان کشاورز پرداخته و تنها تا حدودی از بار مشکلات مردان را کاسته است. شایان ذکر است بهمنظور رفع این مشکل در ابتدا باید نحوه فعالیت و مشکلات زنان روستایی شناسایی شده تا بتوان نسبت به ایجاد و خلق تکنولوژی مناسب اقدام کرد.
هـ) دسترسی به آموزش
آموزش یکی از منابع حیاتی توسعه است (در بسیاری از کشورهای دنیا، زنان بین 60 تا 80 درصد نیروی کار کشاورزی را تشکیل دادهاند) که بهمنظور تواناسازی هر انسان باید در دسترس باشد. مطالعات، گویای وضعیت اسفبار عدم دسترسی زنان و دختران به آموزش در مقایسه با مردان و پسران است.
برخی از عوامل مؤثر در عدم دسترسی دختران و زنان کشاورز به آموزش عبارتند از:
نیاز شدید والدین به نیروی کار دختران کشاورز؛ عدم توجه کافی کارشناسان و برنامهریزان آموزشی به زنان و دختران کشاورز؛ عدم وجود مدارس یا مکانهای مناسب برای آموزش دختران کشاورز؛ هزینههای تحصیلی؛ عدم تصور یک نقش حیاتی، مؤثر و اساسی برای دختران و زنان کشاورز؛ وجود برخی سنن و اعتقادات اجتماعی و فرهنگی غلط در ارتباط با دختران و ازدواجهای زودرس.
حال پرسش اساسی اینجا است که فارغ از لزوم فرهنگسازی در روستاها برای تکریم زنان کشاورز در برنامهریزیهای تشکلها و شرکتهای خصوصی نه فقط در یک روز خاص بلکه در عمل و تمام شبانهروز، چه تمهیدات و تدبیرهایی پیشبینی شده!؟ برای مادرانی که کشاورزان امروزی را زاده و تربیت کردهاند و زنانی که همسران کشاورزان امروز و فردای ما هستند.../
گزارش: علیرضا صفاخو
N-940120-01
دیدگاه تان را بنویسید