با آبگیری سد داریان و مدفون شدن چشمه بل؛
کردستان در مسیر یک فاجعه زیست محیطی
توسعه گسترده و لجامگسیخته مشکلات زیستمحیطی در کشورهای توسعهیافته با افزایش جمعیت، بهرهبرداری بیش از ظرفیت زمین و منابع آن، دخالت بیرویه انسان در طبیعت و محیط زیست به بهانه توسعه یا رهایی از فقر و رفتن سود این تخریبها به جیب عده معدودی در حال پیشروی است.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا)، پیامدهای زیستمحیطی عامل ایجاد تبعاتی چون بحرانهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی زیادی در گوشه و کنار جهان میشود. در این میان چشمه بل و روستای هجیج یکی دیگر از نمونههای بارز تخریبهای زیستمحیطی بوده که در پی ساخت یک سد مهمترین و ارزشمندترین ذخیره آبی، طبیعی و محیطی در شرف نابودی است.
زاگرس در دل خود آبی دارد که مانند بلور حیات قلب تپندهاش را تشکیل میدهد، کانی بل نام خود را از خدای آب بابلیان باستان گرفته و در واژه یونانی، بل به معنای خدای آبها است.
رشته کوههای زاگرس در عمق درههای خود رگ خود را زده و چشمههایی چون بل را به مردمش اهدا میکند. پاکترین آب، کوتاهترین رودخانه و نابترین و ارزشمندترین چشمه جهان، نسل به نسل به دست ما انسانهای معاصر رسیده و اکنون با دست خود آن را به مسیر نابودی میکشانیم.
چشمه بل ارزشمندتر از نفت کرکوک
سرپرست گروه کاری نجات چشمه بل در مورد ارزش ذخائر آبی چشمه بل گفت: چشمه بل از چاه نفت و حتی از نفت کرکوک ارزشمندتر است.
سیدمختار هاشمی با بیان اینکه آب چشمه بل تجدید شونده بوده و 750 میلیون بشکه آب خالص تولید میکند، افزود: درآمد چشمه بل میتواند هزینه ساخت 10 سد را جبران و تأمین کند.
وی خاطرنشان کرد: آب چشمه بل میتواند بودجههای اعتباری غرب کشور را تأمین کرده و حتی تجار دبی را به سرمایهگذاری در این امر راغب کرده است.
با توجه به درخواست گروه کاری نجاتبخشی چشمه بل متشکل از نهادهای دولتی و مردم نهاد در دو استان کردستان و کرمانشاه و نامه استاندار کردستان به وزیر نیرو مبنی بر توقف عملیات سدسازی و دادن فرصت برای نجات چشمه بل داده شده است.
استاد دانشگاه کردستان و نیوکاسل انگلستان عملیات تخریب فیزیکی و دهانه چشمه بل را فراتر از عملیات سدسازی برشمرد و تصریح کرد: تخریب چشمه بل قبل از آبگیری سد کاملاً غیر اصولی و غیراخلاقی بوده و باید متوقف شود.
به اذعان کارشناسان پرسش این است که اگر چشمه بل یک چاه نفت بود باز هم مسئولان اقدام به نابودی آن میکردند؟
در تاریخ سدسازی کشور بسیاری سدها به دلائل مختلف جابهجا شدهاند. از سال 1314 مطالعه سد داریان آغاز شده و این چند ماه فرصت برای نجات چشمه بل و برای سدسازی زیاد نیست و باید فرصت تنفسی داده شود تا بهترین راهکارها ارائه شود.
تاکنون 20 سد در کشور به خاطر مسائل اجتماعی، مذهبی، گردشگری و اقتصادی جابهجا شده، اما عوامل کارفرمای سد داریان با وجود آگاهی از موقعیت منطقه و وضعیت چشمه بل بر ساخت و آبگیری سد همچنان اصرار دارند.
به گفته عبدالمحمد زاهدی استاندار کردستان، چشمه بل با آبگیری سد داریان غرق خواهد شد، در حالی که میتواند آب آشامیدنی دو میلیون نفر را تأمین کند.
اعمال سلیقه در ساخت سد داریان
سرپرست کارگروه نجاتبخشی چشمه بل در ادامه یادآور شد: 12 سال فرصت مطالعات داده شده، محل سد داریان هفت بار تغییر کرده و در نهایت محل و محور سد سلیقهای انتخاب شده است.
هاشمی درباره موقعیت چشمه بل ادامه داد: آبدهی این چشمه که در ١٥ کیلومتری شهر نودشه و سه کیلومتری روستای تاریخی - مذهبی "هجیج" واقع شده، سه هزار لیتر درثانیه و پس از طی کردن ١٥ متر به رودخانه سیروان میریزد.
وی با اشاره به اینکه سد داریان، شش کیلومتر پایین تر از چشمه بل در دست ساخت بوده و طول دریاچه آن به ١٠ کیلومتر خواهد رسید، تأکید کرد: با احداث سد داریان منابع تأمین آب شهر نودشه با دبی حدود ٣٠ لیتر در ثانیه و روستاهای بالادست چشمه و کارخانجات آب معدنی با دبی کل حدود ٢٠ لیتر در ثانیه بطور کامل از بین خواهد رفت.
استاد دانشگاه کردستان و دانشگاه نیوکاسل انگلستان آبنمای چشمه بل را ٧١٧ متر و تراز نرمال سد را ٨٢٦ متر عنوان کرد و اظهار داشت: با آبگیری سد، چشمه در زیر ستونی از آب به ارتفاع بیش از 100 متر غرق خواهد شد.
هاشمی با بیان اینکه 10 میلیون سال طول کشید تا غار چشمه بل تشکیل شود، افزود: با اقدامات غیراصولی و غیرکارشناسی کارفرمای سد داریان یک روزه تخریب شد و علاوه بر آن با آبگیری سد 15 چشمه حیاتی دیگر زاگرس هم خشک میشود که این امر به شیلات کردستان ضربههای جبرانناپذیری وارد میکند.
وی خاطرنشان کرد: تخریب دهنه چشمه یعنی غار باعث نابودی 60 میلیون سال تاریخ است که بسیار دردناک بوده و این امر فقر تخصص مدیریت آب در کشور را نشان میدهد.
چشمه بل یک سازه طبیعی و نه سازه بشری بوده، سد داریان که سازهای بشری است را میتوان انتقال داد اما سازه طبیعی بل را نمیتوان انتقال داد. آبهای زیرزمینی مانند رودخانهها قابل انتقال نیست و هرگونه تغییر در وضعیت چشمه بل باعث فرار آب و یا خشک شدن کامل چشمه بل میشود.
یکی از پیمانکاران گفت: خود کارفرما در مورد کارهای که شده است قطعیت چندانی ندارد و با عدم قطعیت زیادی این کار انجام میشود.
گروه کاری نتیجه بررسیها را به معصومه ابتکار و وزیر نیرو در اسفندماه ارائه کرد و قرار بود که مطالعات به اصطلاح نجاتبخشی کارفرما هم به اتمام برسد، اما بر خلاف آن تونلسازی و عملیات اجرایی در واقع کار را زودتر شروع کردند بدون اطلاع و یا تأیید از ذینفعان استانی اقدامات یک طرفه را شروع کردند.
افراط در سدسازی، محیط زیست کردستان را به خطر انداخته است
در سالهای اخیر در کردستان هفت سد به بهرهبرداری رسیده، 11 سد در دست اجرا بوده و نیز 28 سد در دست مطالعه است که اصرار بر ساخت سدی که باعث خسارتهای محیطی، طبیعی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و مذهبی میشود قابل تأمل است.
چندی پیش وزیر نیرو با بیان اینکه در امر سدسازی در کشور افراط صورت گرفته است، اظهار داشت: بخشی از این سدسازیها بر اساس محاسبات وقت و بخشی نیز بر اساس زیاده روی ساخته شده است.
حمید چیتچیان ادامه داد: در چند سال گذشته در سدسازی افراط کردیم، تمام این سدها بیش از 76 میلیارد مترمکعب را میتواند تنظیم کند، در حالی که میزان آب موجود در این سدها 46 میلیارد مترمکعب است.
رئیس سازمان محیط زیست هم در سفر خود به استان کردستان با اعلام افراط در سدسازی گفت: ارزیابی زیستمحیطی سدها یک قانون است که تصویب شده و ارزیابی راهبردی را در دستور کار دارد.
معصومه ابتکار با اشاره به اینکه سدسازی یک رویه و یک طرفه دنبال میشده، تصریح کرد: سدسازی افراطی باعث خشک شدن تالابها و رودخانهها شده و ارزیابی افزایش سود و ضرر کمتر برای ما مهمتر است.
وی چشمه بل را یکی از نمونههای افراط در سدسازی برشمرد و یادآور شد: محیط زیست نگرانی جدی دارد زیرا نابودی یک چشمه باارزش که منافع بالا و ارزشهای فراوانی دارد، جای بسی تأمل است.
متخصصان غارنوردان ایران هم گزارش دادهاند که ایزوله کردن 100 درصد چشمه از آب مخزن سد ممکن نبوده و تقاضا کردهاند که محور سد باید انتقال داده شده تا این چشمه ارزشمند در خطر اختلاط از بین نرود.
در پارادایمهای جدید مدیریت محیط زیست نقش مردم بومی آموزش و احترام به فرهنگ آنها در حفاظت از محیط زیست بسیار مورد تأکید قرار گرفته است.
در اصل 22 بیانیه ریو سازمان ملل متحد در مورد توسعه و محیط زیست آمده است: افراد بومی و جوامع آنها و سایر جوامع محلی به سبب دانش و آداب و رسوم سنتی خود، در مدیریت و توسعه محیط زیست نقشی حیاتی ایفا می کنند، لذا دولتها باید از هویت، فرهنگ و منافع ایشان بهطور شایانی حمایت کرده و راه را برای شرکت مؤثرشان در امر توسعه پایدار باز کنند.
چشمه بل غریبانگی برادر امام غریب را فریاد میزند
مقبرهی سیدعبیدا... یا به قول اهالی منطقه کوسه هجیج که گفته میشود برادر امام رضا (ع) بوده و بسیار مورد احترام مردم محل و در پیوند با باورهای دینی آنان است با احداث سد داریان نیز به زیر آب خواهد رفت.
سد داریان، مانند بیشتر سدهای دیگر، باعث پدید آمدن نارضایتی محلی به علت بر هم خوردن ساختار اجتماعی منطقه، جابهجا شدن صدها خانوار، افزایش بیکاری، افزایش اختلافهای قومی و منطقهای، و تخریب خاطرههای جمعی خواهد شد.
ساخت و آبگیری سد داریان صدمهای بزرگ به پیشینهی تاریخی، تمدنی و فرهنگی منطقه اورامانات با قدمت چندین هزار ساله وارد کرده که مازاد بر اهمیت اقتصادی آن است.
نارضایتی اجتماعی، از آنجا آغاز میشود که به اهالی منطقه که نسلها در آنجا زندگی کرده، میگویند خانههایتان را ترک کنید، و پولی به آنها داده میشود که با آن در حاشیه شهرها هم نمیتوان اتاقی اجاره کرد و مجبورند باغ، مراتع و کشتزارهایشان را رها کنند، در حالی که آنان جداندرجد به پیشه کشاورزی و دامپروری مشغول بودهاند.
ترکخوردگی بسیاری از خانههای روستای هجیج به علت انفجارهای مربوط به سدسازی، از دیگر علتهای نارضایتی محلی بوده که باعث سلب آرامش و برهم خوردن وضعیت روانی آنان شده است.
سرپرست گروه کاری چشمه بل با بیان اینکه عدهای میخواهند که یأس و ناامیدی را در اقشار مختلف جامعه ایجاد کنند، گفت: از وزیر نیرو و رئیس سازمان محیط زیست کشور و بهویژه از ریاست جمهوری درخواست میشود که دستور توقف عملیات اجرایی تخریب چشمه بل را صادر کنند.
هاشمی با تصریح بر اینکه حفظ هویت و تمدن اورامات از تعهدات کارفرما بوده، افزود: مقصر این وضعیت پیش آمده رویکرد شرکت توسعه یاب و نیروی ایران، آب نیرو یعنی کارفرما است.
وی خاطرنشان کرد: ایزوله کردن موضوع، محرمانه تلقی کردن آن و رفتن به دنبال یک راهکار به اصطلاح نجاتبخشی که نتیجه بخش و اثرگذار نیست باعث این بحران زیست محیطی شده است.
از سال 1380 کارفرما ادعا دارد که مطالعات نجاتبخشی چشمه بل یعنی هفت سال قبل از شروع مطالعات سدسازی را شروع کرده و این نشان میدهد کارفرما به موضوع مهم چشمه بل آگاه بوده اما آن را نادیده گرفته است.
هاشمی با اشاره به اینکه مستندات کارفرما چیزی جدید نیست و از نظر گروه کاری مردود است، خاطرنشان کرد: تاوان بیخردی آنها را ملت ایران باید پرداخت کند و این عملیات تخریبی به نام طرح نجاتبخشی قبل از آبگیری سد شروع شده و این نشاندهنده عزمشان برای از بین رفتن چشمه است.
سد داریان تیر خلاص زیستبوم کردستان
بنا به نظر کارشناسان هماکنون در بالادست سد داریان، سدهای قشلاق، سلیمانشاه، گاران و تونل انتقال آب گاوشان در دست بهرهبرداری، و سدهای آزاد، هیروی و ژاوه در دست اجرا، و سد بلبر و چند طرح انتقال آب دیگر هم در دست مطالعه بوده و با این شمار سد، که با اثر انباشتی خود باعث دگرگونی کل سامانه رود میشود، سد داریان، تیر خلاص این زیستبوم خواهد بود.
عملیات ساخت سد داریان، از سال 1388 بر روی رودخانهی سیروان در منطقهی اورامان استان کردستان آغاز شد، در حالی که در همان سال 88 اعلام این منطقه بهعنوان حفاظت شده، از سوی کمیسیون امور زیربنایی جایگزین شورای عالی حفاظت محیط زیست در دولت قبل بوده، و بهنظر میرسد که اعلام چشمه بل بهعنوان اثر ملی، بیشتر در راستای علاقه دولت پیشین به پیشرفتهای کمیتی و روی کاغذ و نه در عمل بوده است.
سرپرست کارگروه نجاتبخشی چشمه بل منطق اقتصادی، مرام صلحدوستی، سیاست خارجی اصولی، و آیندهنگری محیط زیستی را به جای سیاست "مهار آبهای مرزی" که وزارت نیرو بر آن تأکید دارد، حائز اهمیت برشمرد.
هاشمی خاطرنشان کرد: سیاست گفتگو با کشورهای همسایه، مبادلهی امتیاز در ازای اجازه دادن به ورود آب، و قائل شدن حق آبههای زیست محیطی، متناسب با آورد رودخانههای هر کشور برای بخشهای پاییندستی رودها، و مصبها و تالابها در پیش گرفته شود.
به گفته وی، منطقیترین کار این است که ادامه کار ساخت سد متوقف شود و در فضایی آزاد، با اطلاعات کاملی که از مطالعات و ارزیابیهای سد در اختیار همگان قرار خواهد گرفت و در فرصتی کافی، یک ارزیابی تحلیلی جدید از سوی مشاوران مستقل و سازمانهای مردمنهاد در مورد سد داریان صورت گیرد.
هاشمی با تأکید بر اینکه در کشور ما منافع پیمانکار و مشاور به منافع ملی ارجحیت دارد، ادامه داد: چشمه بل نه یک چشمه بلکه حقیقت و هویت مردم مناطق زاگرسنشین است.
توقف تخریب و اعمال مهندسی ارزش خواست کارگروه چشمه بل
در پنجمین جلسه گروه کاری نجاتبخشی چشمه بل، سرپرست این کارگروه تصریح کرد: عملیات اجرایی در خود چشمه بل که منجر به تخریب دهنه و غاری که سابقه 60 میلیون سال دارد باید متوقف و توقف کامل اجرایی سد داریان، عدم آبگیری و یا عملیات انحراف جریان تا روشن شدن و نهایی کردن راهکار مناسب برای نجات چشمه بل انجام شود.
وی یادآور شد: گره کور این بحران با مهندسی ارزش باز شده و در قانون برنامه پنجم توسعه ماده 214 بند (ج) پیشبینی شده است.
مشیری مسئول طرح داریان به جلسه نیامد و پرهیزکاری مشاور طرح به نیابت از وی آمد.
هاشمی از مشاور طرح پرسید که آیا شما این گزارش را 100 درصد تأیید میکنید؟ در جواب با تردید گفت که جاهایی است که مورد قبول نیست و به گفته پرهیزکاری هنوز مطالعات تمام نشده است.
استاد دانشگاه کردستان با بیان اینکه اگر هنوز شما در فاز مطالعات هستید پس چرا عملیات اجرایی را شروع کردهاید؟ که نماینده کارفرما بیجواب ماند.
استاد خاکشناسی دانشگاه کردستان هم در این جلسه اظهار داشت: مطالعات ارائه شده صرفاً جهت شناسایی پدیده کارست بل و به منظور جلوگیری از فرار آب و نه نجات چشمه بل بوده است.
سیدطاهر حسینی تأکید کرد: دیده کارست در سازههای هیدرولیکی میتواند اجرای ایمن و موفقیت چنین پروژههایی را به مخاطره بیاندازد؛ لذا مطالعات برای جدایی کارست از مخزن سد و نه نجات چشمه بل است.
وی معتقد است که ساختگاه سد باید تغییر مییافت و کسانی که ساختگاه کنونی سد را انتخاب کردهاند، مقصر اصلی هستند.
جمیل بهرامی استاد منابع آب و هیدرولوژی دانشگاه کردستان هم با بیان اهمیت ارزش های معنوی و زیست محیطی چشمه این پرسش را مطرح کرد که چگونه میتوان این چشمه با ارزش را برای نسلهای بعد حفظ کرد.
تخلف وزیر نیرو و کارفرمای سد مشهود است
نماینده مردم مریوان و سروآباد در مجلس شورای اسلامی در این باره گفت: تخلف وزارت نیرو، کارفرما و مجری پروژه از مسیر مطالعات ارزیابی شده در اجرای سد محرز است.
امید کریمیان با بیان اینکه در اینجا تکلیف سازمان حفاظت از محیط زیست مشخص است، افزود: با کمال تأسف محیط زیست کردستان از آغاز بهکار پروژه تاکنون سکوت اختیار کرده و به جای آن محیط زیست کرمانشاه که چشمه بل در حوزه تقسیمات کشوری آن هم نبوده دستور توقیف عملیات تخریب چشمه را گرفته و این برای محیط زیست کردستان جای تأسف دارد.
وی با اشاره به اینکه محیط زیست کردستان مانع اجرای سد بلبر بدون هیچ تخریب زیست محیطی است، خاطرنشان کرد: جایی که آشکارا میراثی ماندگار مورد بیمهری و نابودی قرار میگیرد، این اداره سکوت اختیار میکند.
کریمیان از تعهد وزارت نیرو در راستای طرح نجات چشمه به نحوی آب چشمه را از مسیر خارج کند، نه اینکه باعث تخریب آن شود خبر داد و خاطرنشان کرد: در مطالعات قرار بود با کاهش دادن ارتفاع سد مانع از نابودی این چشمه شوند؛ لذا ضروری است طبق موافقتی که مشروط به نجات چشمه بل بوده کار ادامه یابد.
عضو کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی ادامه داد: در حالی که خواست عموم مردم منطقه، فعالان زیست محیطی و سازمانهای مردم نهاد جلوگیری از تخریب چشمه بل است کارفرما با بیاعتنایی کامل این چشمه طبیعی مورد تخریب قرار گرفته است.
به گفته کریمیان، تخریب یا بیتوجهی به محیط زیست در شهرستانهای مریوان و سروآباد را شاهد هستیم که بر خلاف تمام اصول علمی حقوقی، قانونی و علمی داخلی و بینالمللی است.
در حالی که اصل 50 قانون اساسی به صراحت آمده در جمهوری اسلامی، حفاظت محیط زیست که نسل امروز و نسلهای بعد باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی میشود. از این رو، فعالیتهای اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیرقابل جبران آن ملازمه پیدا کند، ممنوع است.
وی با بیان اینکه اکثر طرحهای ارزیابی پروژهها در مرحله عملکرد و اجرا مورد بیمهری قرار میگیرد و سیستم نظارت متمرکز در تهران قدرت نظارت بر پروژهها را ندارد، تصریح کرد: از 650 طرح مصوب سازمان حفاظت محیط زیست تنها 50 طرح زیر نظر ناظران معتمد سازمان محیط زیست اجرا شده است.
آنچه هم در این رخدادها قابل تأمل است دستور توقیف عملیات تخریب چشمه بل از سوی دادستان پاوه بوده که کارفرما با ارئه مستندات به اذعان هاشمی غیراصولی، غیر علمی، غیراخلاقی و فاقد ارزش مهندسی به دادستان دستور توقیف را تعلیق کرده و به عملیات تخریب چشمه بدون در نظر گرفتن تعهدات خود ادامه داده است.
این اقدامات غیراصولی ممکن است در آینده صدمات و لطمات جبران ناپذیری را به محیط زیست کردستان وارد کرده و سرنوشتی که پیش روی دریاچه ارومیه، دریاچه زاینده رود و دیگر رودخانههای کشور قرار گرفت برای منابع آبی ارزشمند این استان هم رخ دهد و علاوه بر آن نارضایتی اجتماعی و بروز اختلافات را هم دربرگیرد که جا دارد مسئولان امر برای این مهم تدابیری اندیشیده تا کشور در معرض صدمات دیگری قرار نگیرد./
خبرنگار: مژگان وفایی
V-930423-01
دیدگاه تان را بنویسید