٢٠٠کارت عروسیمان باطل شد / داستان زنان بازمانده از زلزله
شهروند ،امیر هاتفی نیا| هر کجایش پا میگذاری، غم، آوار میشود روی سرت. دلسرد میشوی از زندگی. با خودت فکر میکنی «زلزله چقدر میتواند بیمروت باشد؛ دههاهزار نفر را در یک صبحِ سردِ تاریکِ لعنتی برباید و دست بردار هم نباشد؟» سطرهای پیشرو، داستان زنانی است که هر کدام یک یادگاری از زلزله با خود به همراه دارند، اما با مبارزه و به مدد یک انجیاو برخاستهاند و ترجمان استواری شدهاند.
«دُر بیبی ٧٨ساله» یا «دستهایی که النگو داشت را بریدند»
تنهاست. یعنی تنها شده البته. ٧٨سال دارد و زلزله او را به خانه سالمندان «سپهر» کشانده. تمام اطرافیان «در بیبی» در ٥ دی ٨٢ خاک شدهاند: «٩تاشون رفتن زیر آوار. همه دنیا رفت زیر آوار، نه فقط ما. کسیرو ندارم دیگه.» مرگ برای «در بیبی» عادی شده؛ در تنهاییاش سرک میکشد و هر بار خبر از یک عزیز ازدسترفتهاش را میآورد: «مُردیم که مُردیم. جلوی مرگرو که نمیشه گرفت. مرگ دمیه. الان من خوبم، شام میخورم، سر صبح میبینی دیگه برای صبونه نیومدم. نگاه میکنی میبینی که من دیگه نیستم. والا.» تکان آخری که زلزله میدهد برای «در بیبی» همه چیز را به پایان میرساند. هوا که روشن میشود او دیگر هیچ بنای سالمی را نمیبیند. تنها چشمهایش به صحنهای میافتد که هنوز هم با ترس بازگویش میکند: «دستایی که النگو داشتو میبریدن.»
«حدیث ٢١ساله» یا «داداشم داد زد: مادربزرگ سرش از تنش جدا شده»
زمان زلزله، ٨ساله بوده. در یک خانواده ٥نفره به دنیا آمده. پدرش اعتیاد داشته و هر شب شاهد صحنه درگیریهای مختلف در خانه بوده. «حدیث» از زلزله میگوید: «شب کنار خاله و مادربزرگ و مادر و خواهر و برادرهام نشسته بودم که زمین تکون خورد. ترسیده بودیم. پدرم بیخیال بود. میگفت من دارم به کرمان میرم و اتفاقی نمیافته و شما بخوابین. رفت کرمان و ما هم خوابیدیم. شام هم نخوردیم. گوجه پلو داشتیم. دمدمای صبح احساس کردم که پدرم اومده، بلند که شدم دیدم همه دیوارا ریخته. امیرعلی، داداش کوچیکم داشت گریه میکرد، شیرخوار بود، داداش (نیمفاصله) محمدحسینم درد داشت، سنگ خورده بود سرش، آبجی کوچیکه هم داشت داد میزد. مامانم تکون نمیخورد. روش چیزی نبود. پتو برداشتم و پوشوندمش. امیرعلیرو بلند کردم و نرگسرو سپردم به داداشم و از اتاق اومدیم بیرون. داداشم گفت مادربزرگ سرش از تنش جدا شده. مادرم هم درجا فوت کرده بود.»
هوا سرد است. یکی گریه میکند، یکی بچهاش را صدا میزند و دیگری خواهرش را: «من فقط اون لحظه نگران خواهر و داداشام بودم. بچههارو یه گوشه جمع کرده بودن جلوی آتیش. خاک توی بدنم رفته بود و نمیتونستم چیزی بخورم. داییم اومد سراغمون. گفت قبلش میخوام مادرتونو ببینم. وقتی که رفت و دید و اومد، فقط گریه میکرد. سوار ماشین شدیم و با هم به فهرج رفتیم.» «حدیث» آن شب تا صبح بیدار میماند. آفتاب که درمیآید با داییاش به فرودگاه میروند و به هلالاحمر سپرده میشوند: «فرودگاه خیلی شلوغ بود. داداش کوچیکم دست هلال احمریها بود. توی اون شلوغی گمش کردم. من موندم و نرگس و محمدحسین. توی فرودگاه یه آقایی خیلی به ما نگا میکرد. اومد طرفم و گفت بیا بریم خونه ما. اسمش منوچهر یونسی بود. یکی از هلالاحمریهای شیراز. بهش گفتم اگه برام موز بخری باهات میام. نمیتونستم باهاش برم، چون داداشم مونده بود. اما گفت که پیداش میکنه و سوار بالگرد شدیم. به شیراز رسیدیم. موز خرید، لباس هم خرید. چندماه اونجا موندیم. یه روز دیدم نرگس و محمدحسینرو برده. گفتش اونارو گذاشتم توی یه خوابگاه. بهم گفت تو دوست داری بیشتر پیش ما بمونی؟ منم گفتم آره. بعد از چند روز منو بردن پیش خواهر و داداشم. این آخرین برخوردم با اون آقای مهربون و خونوادهاش بود.»
از پدرت خبری نشد اصلا؟
بعد از چندوقت توی خوابگاه شیراز گفتن که پدرتون اومده و میخواد شمارو ببینه.
خب؟
داشت گریه میکرد. میگفت نباید تنهاتون میذاشتم.
بهش چی گفتی؟
فقط ازش خواستم امیرعلیرو پیدا کنه.
پیدا کرد؟
نه. دیگه از خودشم خبری نشد.
برای همیشه؟
بعد از چند وقت رفتیم یه خوابگاهی توی کرمان. بابام اومد پیشم و گفت میخوام با هم بریم جایی. من خوشحال شدم که برای همیشه دارم میرم و از دست خوابگاه راحت میشم. برای همین همه لباسامو برداشتم. یادمه بابام مواد همراهش بود. داد که من توی لباسم قایم کنم تا از پلیس رد بشه. چند روز پیشش موندم. باز همین کارو تکرار کرد. بعد گفت باید بری خوابگاه.
مدرسه هم میرفتی «حدیث»؟
همه بچهها میرفتن اما چون من شناسنامه نداشتم نمیتونستم برم. بعد از چندوقت باز بابام اومد و گفت شناسنامه برات میگیرم که بری مدرسه. بهش گفتم فقط برام یه چادر عربی بگیر. این نخستین چیزی بود که از بابام خواستم.
«حدیث» آن روزها از بم متنفر بود. هیچوقت دوست نداشت به زمینی برگردد که مادرش را از او گرفت: «خبر دادن که یه بنیادی به اسم «سپهر» داره توی بم خوابگاه میسازه. برگشتیم بم.» او حالا در دانشگاه رشته مدیریت خانواده میخواند. «حدیث» دیگر از پدرش خبری ندارد و تنها آرزویش پیداشدن «داداش کوچیکه»س: «١٤ساله که منتظرم پیدا بشه. از پدرم هم خبری ندارم دیگه. محمدحسین از خوابگاه اومده بیرون و الان توی بستنی فروشی کار میکنه. نرگس هم کرمانه و ١٥سالشه الان. ما خیلی با هم فرق داریم، چون هرکدوم توی یه فرهنگ دیگه زندگی کردیم.»
«عشرت ٣٦ساله» یا «١٥دقیقه شوهرم کنارم نالید و کاری نتوانستم بکنم»
سر شب یک مرتبه صدایی میآید. فکر میکنند دزد به خانهشان زده. بیخیال میخوابند تا ساعت ٤ و نیم: «این بار زدیم بیرون. یه کم که گذشت به همسرم گفتم سردمه و میخوام برم داخل. بچههارو برداشتیم و رفتیم داخل و خوابیدیم. یه مرتبه صدای غرشی از زمین بلند شد. از همه جا آجر میبارید روی سرمون. یه ستون اومده بود توی کمرم و سقف هم روی سرم. صدای ناله دختر بزرگم میومد که هی میگفت مامان کمکم کن. به خاطر سردی هوا چندتا پتو کشیده بود روش و خوابیده بود. همینم باعث شد که فوری خفه بشه زیر آوار. شوهرم داد میزد و میگفت عشرت کمکم کن. منم میگفتم ستون اومده روی شونم و نمیتونم. ١٥دقیقه شوهرم کنارم داشت مینالید و نمیتونستم کاری کنم. بعد که صداش قطع شد شروع کردم به دادکشیدن. نفسکشیدن سخت شده بود. پسلرزه هم میاومد و کسی جرأت نمیکرد بیاد کمک. دخترکوچیکم افتاده بود زیر پهلوی شوهرم. بعد از ٤٠دقیقهای میشد که صدای خواهرم اومد. بهش گفتم عصمت توروخدا فقط فاطمهرو بکش بیرون. رفت و کمک آورد. برادرم هم اومد. چندنفر از همسایهها داد کشیدن و بهش گفتن علی بیا بیرون خطرناکه. علی هم گفت بذار اگه من کشته میشم با خواهرم کشته بشم. برادرم ستون روی کمرو برداشت و بیرونم آورد. دیدم پای شوهرم قطع شده و داره ازش خون میاد. به من دلداری میدادن که زندهاس. اما میدونستم که از دستش دادم؛ هم اونو و هم یکی از دخترامو. دستمو که به پاهام میزدم چیزی حس نمیکردم. بیهوش شدم. برادرم ماشین آورد و رفتیم سمت کرمان. برادرم وضع منو نشونشون داد و ولمون کردن. به بیمارستان رسیدیم. فورا با چاقو بخشی از بدنمو سوراخ کردن که عفونتا بیاد بیرون. بیمارستان خیلی شلوغ بود. ١٢شب فقط در راهرو بودم. اصلا نمیتونستم راه برم.» دردهای «عشرت» اینجا تمام نمیشود: «بعد از ١٣ روز دخترمو آوردن که ببینم. منو نمیشناخت. حرف نمیزد. فقط گریه میکرد. نمیخواست منو ببینه.» «عشرت» بعد از ٧ماه مرخص میشود و زندگی مستقلش را شروع میکند. او حالا با ضایعه نخاعیای که دارد، هر صبح با ویلچر به «سپهر» میآید و در کارگاه سیمپیچی کار میکند.
«معصومه ٣٥ساله» یا «٢٠٠ کارت عروسیمان باطل شد!»
شبِ قبل از زلزله است. کارتهای جشن نوشته میشود. روز یکشنبه عروسی «معصومه» است. نوشتن کارتها تا ساعت یکونیم طول میکشد. یازده نفر در خانه خشت و گلی خوابیدهاند. پیشلرزهها آنها را چندبار راهی حیاط میکند و به داخل خانه برمیگرداند. بار آخر تا چشمشان گرم خواب میشود، زلزله خودی نشان میدهد. ساختمان پر از دود و خاک میشود. چشم چشم را نمیبیند. راه خروج بسته میشود. کاهگلها به سر «معصومه» میخورد و زمین میافتد: «خونریزی داشتم. فقط گریه میکردم. همه جا تاریک بود. رفتیم امامزاده زید. پر بود از جسد.» مرد مورد علاقه «معصومه» در نرماشیر است. خودش را به بم میرساند و از شهر تا امامزاده زید را میدود: «دوتایی کنار آتیش توی امامزاده نشستیم. به لباسای عروسی فکر میکردیم. جشنمون رفت برای ٨ماه بعد. کت، تن شوهرم نمیرفت دیگه. قبل از زلزله میخواستیم عروسی رو توی بم بگیریم، اما بعدش رفتیم نرماشیر.» ٢٠٠نفر از قوم و خویشان «معصومه» در زلزله از دست میروند: «مهمونامون کم شدن. ٢٠٠نفر از اونایی که بار اول دعوت کرده بودیم نبودن دیگه. عروسی بیسروصدایی شد. طوری که میخواستم بشه، نشد.» بچه اول «معصومه» سال ٨٣ به دنیا میآید. در دوماهگی متوجه میشوند که ناشنواست و باید عمل کاشت حلزون انجام دهد: «اصلا نمیدونستیم این عمل چیه. رفت توی نوبت تا سه سالگی. بچه دومم سالم بود. اما بچه سومم که الان ٧ماهشه هم ناشنواس. خیلی برام سخته. ٤ماه با همسرم اشک ریختم مدام. خدایا؛ چرا دو تا ناشنوا آخه؟ همسرم اونقد ناراحت بود که با موتورش تصادف کرد و الان هردو پاش مشکل پیدا کرده و خونهنشین شده. ٩میلیون برای کاشت حلزون میگیرن. ٤میلیون «سپهر» وام میده. بهزیستی هم ٣تومن بعد از انجام عمل پرداخت میکنه. اما برای جورکردن بقیهشم موندم. همسرم کارگره. کارگری که دو تا پاشو از دست داده. زندگی من توی یه کانکس داره میگذره.»
«عاطفه ٢٤ساله» یا «نمیتوانستم باور کنم این همان زلزله کتاب علوم بود»
هنوز ٥دی را باور نکرده. آن زمان یک کودک ١٠ساله بود و با مادربزرگش روزگار میگذرانده: «مهمون داشتیم. شب خیلی سردی بود. من اصلا نمیدونستم زلزله یعنی چی. توی کتاب علوم کلاس پنجم دربارهش خونده بودم. اتفاقا همون روز درس زلزله داشتیم. توی مدرسه سما. معلممون داشت میگفت اگه زلزله شد باید چی کار کرد. دل به کلاس نمیدادیم ما.» پیشلرزهها «عاطفه» را بیدار میکند و کنار پدربزرگش میکشاند. مهمانی جمع ١٠نفره اطرافیان «عاطفه» ساعت پنج و ٢٦دقیقه به پایان میرسد: «هیچ صدایی از کسی نمیاومد. همه جا تاریک بود. بعد از چند دقیقه صدای پدربزرگم اومد. بلند شدم. دهان که باز میکردی خاک بود که واردش میشد. به در رسیدم، بسته بود اما. ساعت حوالی ٩ شده بود. همه رفته بودن بیرون. اومدنو در رو باز کردن. اصلا نمیتونستم فکرشم بکنم که کار زلزلهس همه اینا. بیرون که اومدم تازه دوزاریم افتاد. همه محلهمون خاک شده بود، چیزی به اسم خونه وجود نداشت. اصلا نمیتونستم قبول کنم که این کار همون زلزلهایه که توی کتاب علوم کلاس پنجم نوشته شده. همه خونهها یه شکل شده بودن. توی هر کدومشون یک یا چند نفر از بین رفته بودن؛ توی خونه ما هم شیش نفر.» سه ماه از زلزله که میگذرد، «عاطفه» با ون سفیدرنگی مواجه میشود که بچههای بیسرپناه را به کرمان میبرد. او ٥سال در کرمان زندگی میکند و بعد به شهرش برمیگردد؛ چون «سپهر» راه افتاده بود و مرکز داشت. «عاطفه» سال ٨٨ در این بنیاد ازدواج میکند و حالا یک دختر دارد و مددکار یکی از مراکز نگهداری از کودکان است.
«فاطمه ٤٨ساله» یا «پسرم هنوز با کابوس زلزله از خواب بلند میشود»
پیشلرزهها «محمد» را عصبانی میکند. او داد میزند و بیرون میرود: «صدای محمد بیدارمون کرد. تا پریدیم بیرون سقف خونه اومد پایین.» زلزله آنقدر «محمد» را درگیر میکند که هنوز هم با کوچکترین لرزشی استرس میگیرد و داد میزند: «خیلی اوقات از خواب پا میشه و داد میزنه زلزله، زلزله. محمد خیلی مُرده دید. از هر کوچه و خیابونی که رد میشدیم ٢٠٠، ٣٠٠ تا جسد میدیدیم. محمد همه این صحنههارو میدید؛ صحنهای که زنی دستشو از زیر خاک بیرون آورده بود و داد میزد نجاتم بدین؛ صحنهای که باباش با دستای خودش جسد پدربزرگ و مادربزرگو بیرون کشید؛ صحنهای که داییش توی مسجد با میکروفنی که داشته زیارت عاشورا میخونده زیر آوار رفته بود و از دنیا رفت.» همه این صحنهها، حالا، کار «محمد» ٢٧ساله و مادرش را به مرکز توانخواهان ذهنی «سپهر» کشانده. «محمد»، پسر آرامی است که کیف میدوزد، عروسک درست میکند و شبها، خواب زلزله میبیند.
«فاطمه ٢٤ساله» یا «دیگر آمدن زلزله برایمان مهم نیست!»
یکماهه بوده که پدرش از دنیا میرود. زمان وقوع زلزله یازدهسال داشته: «من و مامانم با دوتا داییم زندگی میکردیم. شبی که زلزله شد، چارتامون رفتیم زیر آوار و فقط دوتامون زنده موندیم. من روی پای مامانم افتاده بودم. سرم جای مطمئنی بود. دایی کوچیکم خونریزی مغزی کرد و مرد. دایی بزرگترم دستش شکست و من پام از دو جا شکست. چون ما تازه جابهجا شده بودیم کسی نمیدونس کجاییم و غریبهها پیدامون کردن؛ اونم با دیدن نصف بدن مادرم که بیرون مونده بود. داییمو اول درآوردن، بعدشم یه سوراخ توی دیوار درست کردنو منو کشیدن بیرون.» «فاطمه» ٨سال پیش و به قول خودش «در اوج ناامیدی» با «سپهر» آشنا میشود. همانجا با یکی از بچههای بنیاد ازدواج میکند. زلزله، دیگر برای «فاطمه» اهمیتی ندارد: «آدمای اینجا دو دستهن: یهسری زلزله براشون بیاهمیت شده و یهسری هم براشون عادی.» مادربزرگ «فاطمه» از آن دسته آدمهایی است که زلزله برایش بیاهمیت شده. او ٤ عزیزش را از دست داده و دیگر به بود و نبود خودش فکر نمیکند: «خوبها ازین شهر رفتن. برای من مهم نیس که چقد بخوام زنده بمونم.» مادربزرگ «فاطمه» زبان گویای گورستان بم است؛ همانجا که حجم زیادی از اندوه در ٢٠، ٣٠ و ٤٠هزار تکه تقسیم شده:
«٥/١٠/٨٢
در اثر زلزله خونین بم.»
دیدگاه تان را بنویسید