هدایت خوب، هدایت بد
تب رشتههای پولساز و هدایت تحصیلی به رشتههای ناکارآمد مالی! یکمیلیون دانشآموز درگیر هدایت تحصیلی هستند توسعهای که امر انسانی را نادیده بگیرد، توسعهای ناکارآمد است
شهروند ، رضا مهریزی| هدایت تحصیلی دانشآموزان امسال پس از ٢٣سال مجددا در پایه نهم انجام شد و حدود یکمیلیون دانشآموز این پایه از تاریخ ١٨ تیر با مراجعه به مدارس نسبت به انتخاب رشته تحصیلی خود اقدام کردند.
طبق اعلام وزارت آموزشوپرورش کار هدایت تحصیلی دانشآموزان براساس چند مؤلفه انجام میشود که عبارتند از نظر والدین با ٥ امتیاز، نظر مشاوران مدارس١٠امتیاز، نتایج آزمونهای استعدادسنجی ٣٠امتیاز، نمرات تحصیلی دانشآموز ٣٥ امتیاز، نظر معلمان ١٠ امتیاز و نظر دانشآموز ١٠امتیاز. آموزشوپرورش به خانوادهها توصیه میکند برای انجام هدایت تحصیلی و انتخاب رشته دچار چشموهمچشمی نشده و فریب تب موجود در جامعه را نخورند، چرا که بسیاری از رشتههای تحصیلی پرطرفدار ممکن است در آینده بازار کار مناسبی نداشته باشند. مطابق با آییننامه جدید هدایتتحصیلی دیگر همانند گذشته نمرات تحصیلی ملاک اصلی انتخاب رشته دانشآموزان نیست، بلکه آزمونهای سنجش استعداد و رغبت و نظر مشاوران مدارس نیز سهم بسزایی دارد.
اما روش جدید آموزشوپرورش برای انتخاب رشته با انتقادات بسیاری از سوی خانوادهها مواجه شد. برخی از دانشآموزان با معدل بالای ١٩ از راهیافتن به رشته تجربی و ریاضی بازماندند و به آنها رشته انسانی پیشنهاد شده است و در برخی موارد نیز دانشآموز به رشتههای فنیوحرفهای و کارودانش هدایت میشود.
این رویه منجر به شکلگیری اعتراضاتی از سوی دانشآموزان و خانوادهها در نقاط مختلف کشور شد. آموزشوپرورش اعلام کرده است، هدایتتحصیلی و انتخاب رشته براساس سهمیهبندی در مناطق انجام میشود. یعنی ممکن است منطقه ٦ آموزشوپرورش شهر تهران ١٠٠ سهمیه برای ورود دانشآموزانش به رشته ریاضی داشته باشد، درحالیکه منطقهای دیگر ٢٠٠ سهمیه دارد و همین موضوع باعث شده دانشآموزی با معدل ١٩ در یک منطقه نتواند به رشته ریاضی برود اما دانشآموز دیگری با معدل ١٧ امکان راهیابی به رشته ریاضی را داشته باشد.
برای هدایتتحصیلی در پایه نهم سامانه متمرکز هدایتتحصیلی طراحی شده است؛ همچنین در این روند ٣٥درصد عملکرد تحصیلی و ٦٥درصد بررسیهای مشاورهای تاثیرگذار است. هر دانشآموز بهطور متوسط ٨ تا ١٠ انتخاب دارد و لازم است برای قطعی کردن انتخاب آخر بررسی عمیقتر در محیط مدرسه داشته باشد. والدین توجه داشته باشند با توجه به جو جامعه و تبی که درخصوص برخی از رشتهها وجود دارد، فرزندان خود را مجبور نکنند به رشتهای بروند که آینده آن مورد علاقه دانشآموز و نیاز جامعه نیست.
در حالی که مسئولان آموزشوپرورش به مسأله رغبت دانشآموز برای تحصیل در یک رشته اشاره دارند اما آنچه در روند هدایتتحصیلی شاهد آن هستیم الزام دانشآموزان برای ورود به یک رشته خاص بود، رشتهای که تمایل یا عدم تمایل دانشآموز به آن اهمیتی نداشته و صرفا امکانات و سیاستهای آموزشوپرورش محور اصلی است. اعتراضات صورت پذیرفته موجب شد آموزشوپرورش در ماجرای هدایتتحصیلی عقبنشینی کند و موضوع اجبار دانشآموزان کمرنگ شده و از اختیار آنان سخن به میان آید. از همین روی میزگرد «شهروند» به موضوع هدایتتحصیلی و روند چگونگی اجرای آن اختصاص یافته است. در این میزگرد جعفر ابراهیمی که از مهرماه سال ١٣٨١ به عنوان دبیر ریاضی در دبیرستانهای شهریار مشغول به کار شده و پس از فارغالتحصیلی در کارشناسیارشد پژوهش علوم اجتماعی از سال ٨٦ شروع به تدریس جامعهشناسی و دروس مرتبط به دانشآموزان رشته انسانی در کنار تدریس ریاضی کرده و هماکنون ٦سال است در یکی از دبیرستانهای اطراف شهریار علوم اجتماعی به دانشآموزان پیشدانشگاهی تدریس میکند و یاسر ریگی معلم دبیر فنی هنرستان با مدرک کارشناسی ساخت و تولید و کارشناسیارشد جامعهشناسی حضور داشتند.
قبل از هر چیز بفرمایید اصلا این هدایتتحصیلی از کجا شروع شد؟
ابراهیمی: هدایتتحصیلی در همه دورهها وجود داشته است. هدایتتحصیلی متأثر از سیاستهای کلان هر دوره و تحتتأثیر تعریفها و ارزشهایی که در دورههای مختلف وجود دارد در سیستم آموزشی وارد میشود. ارزشهایی که در تمام حکومتها و کشورها وجود دارد. من متولد روستا هستم و دوره ابتدایی و راهنمایی را در روستا گذراندهام. آن زمان، بعد از جنگ بود، از اداره فردی به مدرسه ما میآمد که قرار بود هدایتتحصیلی را انجام بدهدو این کارشناس ما را تشویق میکرد و میگفت چه خوب است که شما بروید در هنرستانهای کشاورزی درس بخوانید. همان موقع هم ما که بچه روستا بودیم و از خانوادههایی میآمدیم که تحصیلات دانشگاهی چندانی نداشتند، به این حرفها واکنش نشان میدادیم. سوالمان این بود چرا ما که بچههای روستا هستیم باز هم باید در روستا بمانیم و درنهایت تکنسین کشاورزی بشویم؟ خب اوایل دهه ٧٠ بود و سیاست کلان کشور به این شکل بود که تکنسین و مهندس تربیت کند. آن موقع هدایتتحصیلی در پایه سوم راهنمایی انجام میگرفت. ٢٢سال پیش نظام قدیم تبدیل به نظام جدید آموزشی شد و از آن زمان هدایتتحصیلی در راستای اهداف نظام جدید در سال اول متوسطه انجام میشد. اما در دولت قبل با مطرح شدن نظام ٦-٣-٣ نظام آموزشی تغییر کرد و حالا اولین دانشآموزانی که با این نظام تحصیل کرده و به پایه نهم رسیدهاند و قرار است هدایتتحصیلی در این پایه صورت بگیرد، میبینیم که تبدیل به یک چالش شده است و از پایینترین سطح جامعه که خانوادهها باشند تا فرادستان آموزشی همه درگیر این مسأله شدهاند.
ریگی: آقای ابراهیمی گفتند که هدایتتحصیلی همیشه در سیستم آموزشی ما وجود داشته، این مطلب صحیح است، اما در هدایتتحصیلی که امسال اعلام شد، تغییراتی صورت گرفت که باعث اعتراض شد. اگر بخواهیم ریشه این تغییرات را دنبال کنیم به نظر من برمیگردد به تغییر سیاستهای کلی آموزشوپرورش. البته این تغییر سیاستها تنها مختص به آموزشوپرورش نیست و یکشبه هم اتفاق نیفتاده است. بعد از جنگ سیاستهایی که در بحثهای اقتصادی و دیگر حوزهها وجود داشت به مرور در آموزشوپرورش و مدارس هم اتفاق افتاد. مثلا بحث مدارس غیرانتفاعی و کمی که جلوتر رفتیم، بحث خصوصیسازی مدارس و مسائل دیگر. این سیاستها نشاندهنده تغییر نگاه در آموزشوپرورش است، البته قبل از آن هم آموزشوپرورش ایرادات زیادی داشت و نقدهای جدی به آن وارد بود ولی با این تغییر شرایط بدتر از قبل شد. حالا میبینیم این تغییرات به شکلی جدی خودش را در بحث هدایتتحصیلی نیز نشان داد. اتفاقی که در بحث هدایتتحصیلی افتاد این بود که دانشآموزان را زمان انتخاب رشته مجبور کردند برخلاف میل و علاقهشان رشتهای را انتخاب کنند، به نوعی رشته تحصیلی به دانشآموزان تحمیل شد. دانشآموزانی بودند که با معدل بالا دوست داشتند در رشته ریاضی یا تجربی ادامه تحصیل بدهند اما با این طرح مجبور شدند مثلا رشته فنیوحرفهای را انتخاب کنند. این اجبار درنهایت منجربه اعتراضات اجتماعی شد، اعتراضاتی از جانب خانوادهها و معلمانی که خودشان را مسئول میدانستند. کمکم این اعتراضات در رسانهها مطرح شد و به سطحی رسید که مجلس مجبور شد وارد شود و دست آخر رئیسجمهوری هم واکنش نشان داد. این اعتراضات نشاندهنده این است که تغییر، تغییر بزرگی است و میتواند جامعه را تحتتأثیر قرار دهد. به اعتقاد من هم این تغییر ناشی از تغییر نگاه در سیاستهای آموزشی است. به نظر من ریشه این نگاه از نگاه ابرازی آموزشوپرورش به دانشآموزان و حتی نیروهای خودش ناشی میشود. این نگاه ابزاری در سطح دانشآموزان به این معناست که آموزشوپرورش دانشآموز را بهعنوان یک مهره یا ابزار میبیند که قرار است در جامعه کار مفیدی انجام دهد و اعتقاد دارد این ما هستیم که تعیین میکنیم شما در چه جایی مفید هستید و باید کجا قرار بگیرید. این نگاه ابزاری است، نه انسانی. حالا نگاه درست چیست؟ اینکه دانشآموزان طوری تربیت شوند که در جامعه بتوانند بهتر زندگی کنند.
حرف شما صحیح است، اما اگر ما به تجربههای دیگر کشورها نگاه کنیم، میبینیم تغییرات اینچنینی ناموفق نبوده است. مثلا در مالزی زمانی که ماهاتیر محمد نخستوزیر شد، تمام رشتههای علوم انسانی را حذف کرد. با این توجیه که کشور در این برهه نیاز به مهندس و تکنسین دارد. این تغییر باعث رشد مالزی شد و بعد از اینکه در راه پیشرفت قدم گذاشتند، رشتهها دوباره آزاد شد. این نگاه که شما میگویید ابزاری است آنقدرها هم در جهان بد نیست، اگر این نگاه به پیشرفت و توسعه کشور منجر شود.
ریگی: این نگاه نهتنها در مالزی بلکه در کشورهای دیگر هم وجود دارد که باز هم جای نقد دارد. در خیلی از نقاط جهان اسمش را گذاشتهاند فرهنگسازی. میگویند فرهنگسازی کنیم که دانشآموز مثلا رشته فنیوحرفهای را انتخاب کند. فرقی ندارد که در دنیا هم سابقه داشته یا نه یا اینکه موفق بوده یا خیر، نگاه، نگاه غلطی است. نفس عمل اشتباه است. در همین مالزی که شما مثال زدید اگر با نگاه انسانی به قضیه نگاه کنیم، میبینیم دانشآموزی که وارد این سیستم آموزش شده به این امید که چیزی یاد بگیرد و در آینده بتواند زندگی بهتری داشته باشد در مناسبات و سیاستهای دولت گرفتار میشود و مجبور به انتخاب چیزی میشود که علاقهای به آن ندارد. درست است، شاید این سیاست هدایتتحصیلی هم درنهایت باعث توسعه کشور شود، اگرچه من معتقدم بدون اجبار و با نگاه و مدیریت صحیح هم میتوان باعث توسعه کشور شد. در اینجا بحث ما در مورد نسلی است که دارد قربانی میشود. تکلیف این نسل چیست؟ ما در مورد دانشآموزی حرف میزنیم که فکر میکند این اتفاق زندگیاش را تحت شعاع قرار میدهد. باید به این نکته هم توجه داشت که این اجبار بیشتر طبقات پایین و متوسط را تحتتأثیر قرار میدهد؛ همانطور که خصوصیسازی و ایجاد مدارس فنی، طبقات پایین را بیشتر تحتتأثیر قرار داد. هدایتتحصیلی بیشتر طبقات متوسط را متأثر میکند. طبقهای که امید دارند به کمک تحصیل بتوانند شرایط طبقاتیشان را تغییر دهند، به همین دلیل هم به سمت رشتههای تجربی و ریاضی هجوم میآورند تا شرایط زندگیشان از پدرهایشان بهتر شود.
مگر اعلام نشد که اجبار برداشته شده است؟
ریگی: اینطور اعلام کردند، در صورتی که وقتی این خبر را اعلام کردند ٨٠درصد بچهها هدایتتحصیلی شده بودند. از صبحتهایشان هم اینطور برمیآید که عملا تفاوتی نکرده است. مثلا آقای فانی در آخرین صحبتهایشان گفتهاند: «اگر دانشآموزان تمایلی برای انتخاب رشته تعیینشده نداشته باشند در صورت وجود ظرفیت مانعی ندارد.» بعد باز موضع قبلی خودش را تکرار کردهاند اینکه «استعداد، علاقه، نیاز کشور، امکانات آموزشوپرورش در عملکرد انتخاب رشته دانشآموزان در نظر گرفته شود.» یعنی اگر امکانات و ظرفیت باشد، مانعی ندارد. این چیزی بود که از اول هم اعلام کرده بودند. آقای کفاش، معاون فرهنگی هم گفتهاند: «اجباری در هدایتتحصیلی وجود ندارد و آنها (دانشآموزان) اختیار انتخاب رشته دارند، اما اجبار و الزام را امکانات شهرستان و مناطق تعیین میکند.» یعنی نرمتر موضع قبلی را تکرار کردهاند.
بگذارید کمی عقبتر برویم. بههرحال فرهنگسازی وجود داشته که دانشآموزان فکر میکنند پزشکی و مهندسی بهتر است و به زندگی بهتری منجر میشود. اینکه ارزشهایی که ما داریم مبتی بر شرایط مالی است و... بهنظر شما همین نگاه نیاز به بازبینی ندارد؟ نگاهی که سالهاست در کشور وجود دارد. همین خبری که به تازگی منتشر شد را در نظر بگیرید، ساشا اوباما دختر رئیسجمهوری آمریکا در رستورانی پیشخدمتی میکند. بهنظر میرسد در جاهای دیگر دنیا این مرزبندی که در کشور ما وجود دارد و مشاغل فرودست را از فرادست جدا میکند، وجود ندارد. ما در کشور دومیلیون و هشتصدهزار افغانی داریم که کارهای ساختمانیمان را انجام میدهند، زیرا خودمان حاضر نیستیم این کار را انجام بدهیم، چون فکر میکنیم این مشاغل پست هستند. به نظر شما جدا از بحث هدایتتحصیلی این نگاه نیاز به تغییر ندارد؟
ریگی: قبل از فرهنگسازی یا هدایتتحصیلی یک مرحله وجود دارد که معمولا در نظر گرفته نمیشود. مثلا در بحث هدایتتحصیلی آقای وزیر گفتند ما اول طرح را اجرا میکنیم، بعد مردم را توجیه میکنیم. اینکه بیایید مردم را در کار انجام شده قرار دهید، بعد بخواهید فرهنگسازی انجام دهید که نمیشود. بحث دوم هم این است که چرا گرایش دانشآموزان به سمت رشتههای تجربی و ریاضی است. دلیل این گرایش کاملا مشخص است، چون مردم از نزدیک لمس میکنند زندگی یک پزشک به مراتب بهتر از یک کارگر فنی یا مهندسی است که در شرکت یا ارگانی استخدامشده، همچنین شرایطش نیز خیلی بهتر است از کسی است که جامعهشناسی خوانده است. در اینجا بحث منزلتی مطرح نیست، موضوع این نیست که مردم رشته جامعهشناسی را پست میدانند، بلکه مردم به شرایط مادی و معیشتی توجه و راهشان را انتخاب میکنند. مثلا در رابطه با رشته تجربی چند سالی است که مردم به سمتش هجوم آوردهاند، دلیلش هم این است که طی همین چندسال پزشکان به لحاظ مالی از مردم فاصله مشهودی گرفتهاند.
بهنظر من رشتههای علوم انسانی بسیار مهم هستند و میتوانند در جامعه تغییر ایجاد کنند، اما نباید به افرادی که این رشتهها را انتخاب میکنند، تضمین بدهیم که فردا بیکار نمیمانند؟ من دوستان خودم را میبینم که در رشته جامعهشناسی تحصیل کردهاند و با سی و اندیسال هنوز بیکار هستند، بسیار آدمهای باسواد و توانمندی هستند اما به جایی نرسیدهاند. حتی ما کسی را داشتیم که ارشد جامعهشناسی میخواند اما تصمیم گرفت دوباره کنکور بدهد و پرستاری بخواند. این تغییر مسیر نشان میدهد ضرورت زندگی این فرد این حالت را به وجود آورده است. به نظر من اگر تضمین وجود داشته باشد که فارغالتحصیلان رشتههای علوم انسانی یا کسانی که فنیوحرفهای را انتخاب میکنند در آینده در رابطه با کار و درآمد به مشکل برنمیخورند، جامعه خودبهخود به سمت این رشتهها گرایش پیدا میکند و از حجم متقاضیان رشتههای تجربی یا ریاضی کاسته میشود.
پس در بحث دوم نیاز به فرهنگسازی نیست، فرهنگسازی در جامعهای معنا پیدا میکند که شما اگر هر رشتهای را انتخاب کنید به سطح معیشتی قابلقبولی میرسید. حالا در اینجا فرهنگ میآید و میگوید اگر در این جامعه شما علوم انسانی بخوانید به نفع جامعه است. با شرایط جامعه ما مطمئن باشید اگر رشتهای که الان اکثریت جامعه فکر میکنند از لحاظ منزلت اجتماعی در سطح پایینی قرار دارد، شرایط معیشتی خوبی داشته باشد، مردم به سمتش هجوم خواهند آورد. اصلا نیاز به فرهنگسازی ندارد. قضیه خیلی حادتر است. در هرم مازلو مردم ما در پایینترین سطح هستند، یعنی نیازهای اولیه و معیشتی.
از طرف دیگر خود مسئولان هم به این نتیجه رسیدهاند که در این مرحله دیگر فرهنگسازی جواب نمیدهد، والا آنقدر هوشمند هستند که چنین هزینهای را متحمل نشوند و دست به اجبار هدایتتحصیلی نزنند. اگر فرهنگسازی یا بهتر بگوییم مهندسی فرهنگی جواب میداد میتوانستند از یکسال قبل مردم را توجیه کنند که الان کار به اینجا نرسد ولی آنها آگاهند که چارهای جز اجبار برای رسیدن به اهدافشان وجود ندارد. خود مسئولان هم میدادند دلیل هجوم آوردن دانشآموزان به یکسری رشته خاص به دلیل مشکلات معیشتی است و با فرهنگسازی نمیتوان بچهها را به سمت رشتههای دیگر سوق داد. به همین دلیل تصمیم میگیرند با اجبار بچهها را به سمتی هدایت کنند که در خوشبینانهترین حالت در آینده به توسعه کشور میانجامد. حالت بدبینانهاش هم چیزی است که خودشان اعلام کردهاند و هدف صرفا توسعه نیست، بلکه در کشور امکانات کافی برای تحصیل در رشتههایی که اکثر دانشآموزان انتخاب میکنند وجود ندارد.
پس تکلیف استعدادیابی چه میشود؟
ابراهیمی: با این طرح فعلی استعدادیابی انجام نمیشود، مبنای این طرح نیاز-امکانات است. استعدادیابی در شرایطی که حتی برای مدارس نیروی مشاور تأمین نمیشود، چگونه میتواند اتفاق بیفتد؟ البته این دو شاخص که مطرح شده، یعنی نیاز و امکانات بهنظر من ریشه در مسائل اقتصادی دارد و مسئولان آموزشی کشور تنها به خاطر مسائل آموزشی این کار را انجام ندادهاند. حتی من معتقدم اگر فرهنگسازی هم قرار باشد انجام بگیرد باز هم ریشه مشکلات در شرایط اقتصادی کشور است. وقتی به شغلی مثل معلمی اینقدر اجحاف شود، وقتی معلمان این همه به وضع معیشتی خود اعتراض میکنند یا کارگرها که وضع معیشتی خوبی ندارند و وقتی افراد در برخی رشتهها آیندهای قابلاتکا نمیبینند به سمت رشتهها خاص میروند. بحث استعداد مطرح نیست، باز هم شرایط معیشتی است که بیشترین تأثیر را روی انتخاب مشاغل یا رشتههای دانشگاهی و تحصیلی میگذارد. به همین دلیل است که طرحی اجرا میشود که اولا اجباری است، بعد هم رویکرد طبقاتی دارد. در بخشنامه آمده تنها دانشآموزان مدارس دولتی هدایتتحصیلی میشوند. درنهایت گفتند اجبار برداشته شده اما در شرایطی که ٨٠درصد دانشآموزان با همین سیستم غلط هدایتتحصیلی ثبتنام کردهاند، همین که اعلام کردند اجبار طرح برداشته شده، نشان میدهد طرح اجباری بوده است. پس این طرح با بحث استعدادیابی و توجه به علایق کودکان کاملا در تضاد است. مگر میشود کشوری بدون توجه به زیرساختهایش طرحی را اجرا کند؟ در کشور ما اصلا به این مسائل توجه نمیشود. در همین نظام آموزشوپرورش کشور هیچ چیزی از پایین به بالا انجام نمیشود. در تصمیمگیریها دانشآموزان درنظر گرفته نشدهاند، والدینشان هم همینطور. مشاور تعریف نشده است، معلمان هم دیده نشدهاند. طرح از بالا بسته شده است، یعنی اعلام کردهاند قصد دارند ٤٠درصد از دانشآموزان را به سمت فنیوحرفهای و کارودانش سوق بدهند. چرا؟ چون احتمالا ما به نیروی کار ارزان نیاز داریم. بعد هم رویکرد کاملا طبقاتی است. در بخشنامه اجرایی که برای مدارس شهرستانهای استان تهران آمده است، اعلام کردهاند دانشآموزی میتواند رشته تجربی را انتخاب کند که اولا اولویت اولش باشد، ثانیا معدلش حداقل ١٩ باشد، در مدرسهای که در حاشیه شهر قرار دارد چند نفر میتوانند این شرط معدل را داشته باشند؟ خودبهخود کودکان حاشیه شهر به سمت رشتههای خاص سوق داده میشوند.
تمام اینها ناشی از نگاه بازاری است. آقای شکوهی مدیر ستاد هدایتتحصیلی در مصاحبهاش میگوید: «آموزشوپرورش بهعنوان متولی اصلی تعلیم و تربیت عمومی در کشور موظف به ارایه آموزش به دانشآموزان برای ورود به بازار کار و ادامه تحصیل است...» و استناد میکند به برنامه پنجم توسعه. کاملا مشخص است که در اینجا وجه انسانی و استعداد دانشآموزان مغفول مانده و هدف تأمین نیروی بازار کار است. یک نکته این است که دانشآموزان در این شرایط سنی نمیتوانند از حقوق خودشان دفاع کنند و بزرگترها باید کمکشان کنند. بهنظر من توسعهای که امر انسانی را نادیده بگیرد، توسعهای ناکارآمد است.
خب، حالا کمی جلوتر برویم. ما الان ٦میلیون بیکار داریم. کلی فارغالتحصیل بیکار، پزشک بیکار، خلبان بیکار و... این مشکل را چگونه حل بکنیم. این طرح به این خاطر نیست که مثلا دیگر پزشک بیکار به همینها که الان داریم اضافه نشود؟ اینکه افراد بین رشتههای مختلف تقسیم شوند تا در آینده بیکار نمانند؟ یا اصلا ما قبول کردیم که این طرح ناکارآمد است، این تعداد بیکار را باید چه کرد؟ با همین روند اگر پیش برویم تنها به تعداد بیکارانمان اضافه میشود. درحال حاضر هیچ فرقی ندارد شما پزشک باشید یا مکانیک، بازار کار وجود ندارد.
ابراهیمی: راهحل معضل بیکاری هدایتتحصیلی اجباری نیست. مشکل جای دیگری است. مثلا همین آموزشوپرورش را در نظر بگیرید، ما در کشور تعداد زیادی فارغالتحصیل رشته مشاوره داریم، وقتی دولت میآید در سیستم آموزشی که با کمبود نیرو در بخش مشاوره مواجه است، تعدیل ایجاد میکند، نتیجهاش میشود اینکه ما امسال در مدارس متوسطه دوم مشاور نداشتیم. توجیه وزارتخانه هم این بود که ما این مشاوران را به متوسطه اول منتقل کردهایم، چون امسال قرار است طرح هدایتتحصیلی اجرا شود. دولت به جای اینکه بیاید از فارغالتحصیلان بیکار استفاده و اشتغالزایی کند، نیروهایش را تعدیل یا جابهجا میکند، بعد ما میخواهیم مشکل بیکاری حل بشود؟ حتی اگر بپذیریم که طرح به خاطر حل مشکل بیکاری هم بوده، نمیتوان از حقوق کودکانی هزینه کرد که اولا نمیتوانند از خودشان دفاع کنند، ثانیا در این سنوسال با کلی امید و آرزو درس خواندهاند. از طرف دیگر امکانات هم برای سوقدادن بچه به سمت یکسری از رشتههای خاص وجود ندارد. دستاندرکاران گفتهاند سیاست نیاز- امکانات است، اما در هنرستانها امکاناتی وجود ندارد که ٤٠درصد دانشآموزان را به سمت این رشتهها هدایت کنند.
دلیل این همه مشکل این است که ما در جامعه مشارکت نداریم، مردم در تصمیمگیریها بهکار گرفته نمیشوند و سیاستگذاریها به جای اینکه از پایین به بالا باشد از بالا به پایین است. به همین دلیل اطلاعرسانی نمیشود و یکدفعه طرحی اجباری، اجرا میشود. این عدم مشارکت در بخشنامهای که ابلاغ شده هم کاملا مشهود است. من بهعنوان یک معلم به شما اطمینان میدهم مشاوران و معاونان آموزشی در مدارس دولتی نمیتوانستند درطی سال تحصیلی به شاخصهایی که در بخشنامه آمده است، بپردازند و آن را برای دانشآموزان و والدین تبیین کنند. اصلا اگر فرض کنیم طرح هم مشکلی ندارد، وقتی در مدارس دولتی تنها یک مشاور وجود دارد، چگونه میتوان اجراییاش کرد؟ شاخصهای تعیینکننده بنا بر بخشنامه چه مواردی هستند؟
نظر دانشآموز: ١٠درصد، عملکرد تحصیلی دانشآموز: ٣٥درصد، آزمونهای مشاورهای: ٣٠درصد، نظر معلمان: ١٠درصد، نظر والدین: ٥درصد و نظر مشاور: ١٠درصد، یعنی شاخصهای تعیینکننده عملکرد تحصیلی و آزمونهای مشاورهای است. در مناطق محروم به دلیل شرایط موجود، دانشآموزان عملا امتیاز عملکرد تحصیلی را از دست میدهند، چون آنها آموزش باکیفیت نمیبینند و آزمونهای مشاورهای را اصلا جدی نمیگیرند و مشاور نمیتواند در مدرسهای که ٣٠٠دانشآموز دارد، بچهها را توجیه کند. از طرف دیگر نیروی آموزشی هم به اندازه کافی وجود ندارد. به غلط اعلام کردهاند نسبت معلم به دانشآموز یک به یازده است. اصلا اینطور نیست. اینها کادر اداری را هم جزو کادر آموزشی سر کلاس به حساب آوردهاند. تازه میخواهند ٢٥درصد نیروهای آموزشوپرورش را تعدیل هم بکنند. اینها همه نشان میدهد مشکلات ما همه ریشه در مسائل اقتصادی دارد. نگاه اقتصادی و بازاری است. این نگاه را میتوان در بخشهای دیگر هم دنبال کرد. مثلا گفتند میخواهند مدارس کارودانش را به شرکتها و بخشهایی که به نیروی کار نیاز دارند، واگذار کنند.
ریگی: آقای ابراهیمی به بحث امکانات اشاره کردند، بد نیست کمی این موضوع را باز کنیم. مسئولان اعلام کردهاند میخواهیم بعد از برنامه ٥ساله توسعه ٤٨درصد دانشآموزان به سمت رشتههای فنیوحرفهای و کارودانش و ٥٢درصد دیگر به سمت سایر رشتهها هدایت شوند. امسال هدفگذاریشان این بوده که ٣٨درصد دانشآموزان به سمت فنیوحرفهای و کارودانش بروند که ٣٦درصد آن محقق شده است. خود وزیر و آقای شکوهی دبیر شورایعالی برنامهریزی هدایتتحصیلی، دلایلی که برای اجرای این طرح اعلام کردهاند اینهاست: ١. نیاز کشور، ٢. امکانات منطقه، ٣. بازار کار و ٤. توزیع متوازن که در برنامه ٥ ساله توسعه آمده است.
گفتهاند یکی از دلایل امکانات است، اما توجه نکردهاند که رشتههای فنیوحرفهای و کارودانش امکاناتشان به مراتب از رشتههای نظری بدتر است. آنوقت میخواهند ٤٨درصد را به سمت این رشتهها هدایت کنند. رشتههای فنی به دلیل کارگاههایی که دارند، تأمین امکاناتشان هزینه بالایی دارد. اما هرچه جلوتر آمدهایم هزینهای که در اختیار هنرستانها گذاشتهاند، کاهش پیدا کرده است. مثلا سال گذشته اگر میانگین را درنظر بگیریم به هر هنرستان ٥میلیون تومان پرداخت شده است که صرف امکانات شود. این میزان بودجه حتی کفاف یک کارگاه در هنرستان را هم نمیدهد. خیلی از کارگاههای هنرستانها نیمهتعطیلاند، حتی کارگاههایی داریم که کاملا تعطیل هستند و بچهها کار عملی در کارگاه انجام نمیدهند. برای بچههای هنرستان مدرک آنقدر اهمیت ندارد، چون بچهها میآیند هنرستان مهارتی یاد بگیرند و بعد وارد بازار کار بشنود. زمانی که کارگاهها تعطیل است که نمیتوانند مهارتی یاد بگیرند. اینکه اعلام کردهاند مشکل ما امکانات در مدارس است و به همین خاطر میخواهیم دانشآموزان را به سمت فنیوحرفهای و کارودانش هدایت کنیم، ایراد دارد و متناقض است. کلاسهای رشتههای نظری را میتوان با یک معلم برگزار کرد و نیاز به امکاناتی ندارد، اما هنرستان شرایطش متفاوت است. چگونه شما میخواهید دانشآموزان را به هنرستانهایی بفرستید که وضع امکاناتشان به مراتب از مدارس بدتر است؟
اگر دلیلش امکانات نیست، پس چیست؟
ریگی: بحث سرمایهگذاری در کشور خیلی مطرح است، چه خارجی و چه داخلی. میگویند میخواهیم تولید کشور را سروسامان بدهیم تا کشور پیشرفت کند. در بحث سوقدادن بچهها به سمت رشتههای فنیوحرفهای هم بهنظر همین نگاه حاکم است. اگر بخواهیم صنعت را سروسامان بدهیم، نیاز به نیروی کار ارزان داریم. درحالحاضر نیروی کار ارزان در کشور وارد سطح تحصیلکردهها شده است. برای صنعت نیازی به دکتر بیکار نیست، بلکه به فارغالتحصیلان فنیوحرفهای و کارودانش نیاز است. بچههای کارودانش که عملا نمیتوانند ادامه تحصیل بدهند. کارودانش طوری طراحی شده که دانشآموز دیپلم بگیرد و وارد بازار کار بشود. به نظر من سیاست پشت این طرح این است که موج بیکاری را به جای تحصیلکردهها به سمت دیپلمهها هدایت کنند. با این سیاست جمعیت کارگری افزایش مییابد و افزایش ارتش نیروی بیکار به معنای توانایی بالای کارفرما برای پایین نگه داشتن دستمزدهاست و این جذابیت زیادی برای جذب سرمایهگذاران خارجی ایجاد میکند.
باید به این نکته هم توجه داشت که مثلا برای فارغالتحصیل علوم سیاسی شغلی وجود ندارد، تعداد اندکی وجود داشته که اشباع شده است. بد نیست که ما آدم تحصیلکرده پرورش بدهیم، اما وقتی برایش شغلی وجود ندارد، چرا باید این کار را بکنیم؟ برای کشور تربیت کسانی که میتوانند به جامعه کمک کنند، مفیدتر است یا پرورش نیرویی که تحصیل کرده است اما کاری ندارد و نمیتواند به کشور کمکی بکند؟
ریگی: یکی از اساتید ما حرف خوبی میزد، میگفت فکر کنید یک مسیر آب جریان دارد که پنج خروجی دارد. وقتی شما چهار خروجی را ببندید در نتیجه همه آب از یک خروجی میخواهد خارج شود. سوال شما باز هم برمیگردد به حوزههایی غیر از آموزشوپرورش. زمانی که در جامعه افراد جایی برای بروز دادن خود ندارند همه به سمت تحصیل هجوم میآورند. وقتی دیپلم میگیرند و میبینند برایشان کاری وجود ندارد، میگویند ادامه تحصیل بدهیم. بعد لیسانس میگیرند و باز هم بیکار هستند. به همین شکل ادامه میدهند و سیل بیکاری به سمت مراتب بالاتر تحصیلی میرود. اگر اشتغال ایجاد نشود، شما مردم را به هر سمتی هل بدهید فایده ندارد.
یعنی نباید در کشور نیازسنجی صورت بگیرد و مردم به سمت نیاز کشور هدایت شوند؟ آیا این نیازسنجی و هدایت جامعه همین طرح هدایتتحصیلی نیست؟
ریگی: باز هم جور درنمیآید. بچههایی که در هنرستان درس میخوانند اکثرا یا کارگر میشوند یا مغازهدار یا شغل پدرشان را ادامه میدهند. هدف از هدایتتحصیلی ایجاد اشتغال برای همه نیست، بلکه هدف این است افرادی در سطح دیپلم بمانند و نیازی نیست در چرخه تحصیل باقی بمانند، بلکه به صلاح کشور است که سریعتر به خیل عظیم کارگران بیکار بپیوندند و شرایط را برای ارزانسازی نیروی کار کارگری فراهم کنند. بیکاری برای سرمایهگذاران مزیت دارد، چراکه باعث ارزانی نیروی کار میشود.
یعنی باز هم مرتبط نمیشوند؟
ریگی: خیر، میروند به دنبال کارهای دیگری به جز زمینه تحصیلیشان. اگر از بچههای هنرستان هم سوال کنید چرا هنرستان را انتخاب کردهاند، میگویند میخواهیم دیپلم بگیریم، بعد سربازی برویم و بعد شغلی پیدا کنیم. اکثرا رشتههای تحصیلیشان با شغل آیندهشان مرتبط نیست، مگر کسانی که آگاهانه انتخاب کردهاند. مثلا شغل پدرشان مکانیکی بوده، در هنرستان مکانیک میخوانند و بعد کنار پدرشان کار میکنند. به نظر من با هدایتتحصیلی سطح تحصیلی افراد بیکار دوباره دیپلم میشود و دیپلمههای بیکار افزایش مییابند.
بچههایی که در هنرستان تحصیل میکنند قرار است چه کاری انجام بدهند و آیا این کار در کشور وجود دارد یا خیر؟
ریگی: نه در کشور وجود ندارد. در کشور ظرفیت برای اشتغال حتی هنرستانیها هم وجود ندارد. آنها با این مدرکشان حتی کاری برای کارگری مرتبط با رشتهشان پیدا نمیکنند. حال با این شرایط نبود امکانات در مدارس فنی و حادتر بودن آن نسبت به مدارس نظری و همچنین نبود اشتغال در این رشتهها چه توجیهی برای سوق دادن بچه به سمت این رشتهها میتوانیم بیابیم؟ دلیلش را در قسمت قبل توضیح دادم.
پس کلا در کشور کار وجود ندارد؟ فرقی ندارد مدارج بالای تحصیلی را گذرانده باشند یا در هنرستان تحصیل کرده باشند.
ابراهیمی: بحث دیگری هم وجود دارد. مدلی که در آموزش عمومی ما پیاده میشود شبیه به مدل آموزش عالی ما است، یعنی رفتن به سمت خصوصیسازی آموزش. اتفاقی که چندسال پیش در حوزه آموزش عالی افتاد این بود که تعداد دانشگاههای آزاد و پیامنور به شدت افزایش یافت. حالا در مدارس چه اتفاقی میافتد؟ دانشآموز من که در شهریار تحصیل میکند و نمیتواند بهخاطر محرومیت و فقدان عدالت آموزشی وارد دانشگاههای غیرپولی شود، تابستان کار میکند تا بتواند شهریه دانشگاه آزاد را تأمین کند و ادامه تحصیل بدهد. چهارسال آموزشی که در بسیاری از دانشگاهها میتوان گفت سطحش از مدارس هم پایینتر است. بعد از چهارسال در بهترین حالت برمیگردد به شغل پدری یا کارگری. حالا امروز این پولیشدن تحصیل دارد از آموزش عمومی کلید میخورد و باز محرومیت بیشتر برای افراد نابرخوردار.
مشخص است که این طرح نتیجهاش چه میشود؟
ریگی: جدا از اینکه هدف از این طرح چه بوده و دلایل اجراییشدنش چیست، مشکل بزرگی که در جامعه وجود دارد و با این طرح تشدید خواهد شد، ناامیدی دانشآموزان قشرهای ضعیف جامعه است. بچههایی که امید داشتند با تحصیلات میتوانند شرایط خودشان را تغییر بدهند، ناامید میشوند. من خودم را محصول آموزش رایگان میدانم و معتقدم اگر شرایط امروز در زمان تحصیل من هم وجود داشت هیچوقت نمیتوانستم به این سطح از تحصیلات دست پیدا کنم. هدایتتحصیلی بخشی از دانشآموزان را از دسترسی به منابع کشور محروم میکند. شرایطی که با خصوصیسازی و تجاریسازی مدارس تشدید شد با هدایت تحصیلی بیشتر تشدید میشود، چون در مدارس غیرانتفاعی هدایتتحصیلی وجود ندارد، کسی که بخواهد پزشکی بخواند به مدرسه غیرانتفاعی میرود و کسی که نمیتواند در این مدارس تحصیل کند، دیگر چنین امکانی برایش وجود نخواهد داشت.
ابراهیمی: و اتفاقی که میافتد این است که این قشر از جامعه زیر بار قرض میروند، وام میگیرند تا بتوانند بچههایشان را در مدارس غیرانتقاعی ثبتنام کنند، به این امید که آینده بهتری داشته باشند. به نظر من این طرح از هیچ نظر کارشناسیشده نبوده است. فروردین ماه اعلام کردند که این طرح بسته شده است و ابلاغ میشود از فروردینماه تا به امروز کسانی که میخواهند دانشآموزان را ثبتنام کنند نمیدانند تکلیفشان چیست. مسئولان در این طرح به هیچیک از نیازهای جامعه توجه نکردهاند. به نظر من در بحث هدایتتحصیلی جای ذینفعان این طرح به شدت خالی است. ذینفعان اصلی دانشآموزان هستند. ما باید به دانشآموزان قدرت انتخاب بدهیم. زمانی که به این صورت با آنها برخورد میکنیم چطور توقع داریم جامعهای خلاق داشته باشیم. ما تا اینجا چالش مربوط به دانشآموزان و نگرانی خانوادههایشان را دیدیم. به نظر من چالش بعدی از مهرماه و سر کلاسهای درس شروع میشود. چالشهایی مثل نبود امکانات در کارگاهها، سرخوردگی دانشآموزانی که به دلیل نبود سهمیه مجبور شدهاند رشته دیگری را انتخاب کنند و در کنار همه این مشکلات یادمان نرود که ما مشاور در مدارس متوسطه دوم نداریم.
راهکار چیست؟
ابراهیمی: بهنظر من همین دور باطل ادامه خواهد داشت تا زمانی که بحث مشارکت را به شکل واقعی در جامعه ببینیم. فرقی که آموزشوپرورش با دیگر ارگانهای کشور دارد این است که میتوان در آن فرهنگسازی هم انجام داد. اما این فرهنگسازی بدون مشارکت ذینفعان امکانپذیر نیست. به نظر من آموزش تنها در کتابها نیست، معلمان میتوانند این مسائل را خودشان آموزش بدهند. مشارکتی که من میگویم از پایین به بالا اتفاق میافتد. کاری که معلمان هم در دوسال اخیر میخواستند در قالب تشکلهای صنفی مستقل انجام بدهند تنها به همین قصد است، اینکه در تصمیمگیریها سهیم باشند. معلمان میتوانند ظرفیتهای مشارکت در مدرسه را فعال کنند. نباید به شورای دبیران بهعنوان چیزی که اداره میخواهد و مجبور به برگزاری آن هستیم، نگاه کنیم. نهاد انجمن اولیا و مربیان باید تقویت شود و موانع متشکلشدن صنفی معلمان برطرف شود و تشکلهای صنفی و آموزشی تقویت شوند. از همین جاها میتوان مشارکت را آغاز کرد، اینها ظرفیتهایی هستند که در مدارس و در حوزه آموزش برای مشارکت واقعی و تغییر وجود دارند.
باید به ابعاد دیگر قضیه هم نگاه کرد. مطالبهگری خوب است، اما اگر من مطالبهگری بکنم، ولی گرسنه باشم، اگر مطالبهگری کنم، اما شرایط زندگیام درست نباشد و... چه فایدهای دارد اگر نتیجهاش را نبینم؟
ریگی: در بحث مطالبهگری به این شکل که شما میگویید نیست. من مطالبهگری میکنم چون گرسنهام، من مطالبهگری میکنم چون شرایط زندگیام خوب نیست. مطالبهگری یک رویکرد نیست، بلکه یک ضرورت است و لزوما هم بحثهای آرمانی نیست، گاهی در همین سطح است که من در زندگیام به مشکلی برخوردهام و هرچه تلاش میکنم درست نمیشود، در نتیجه تصمیم میگیرم صدای اعتراضم را به گوش جامعه برسانم. در بحث هدایتتحصیلی هم این موضوع را دیدیم. درست است که درصد کمی از دانشآموزان و خانوادهها اعتراض کردند و بسیار بودند دانشآموزانی که رفتند و طرح را پذیرفتند و کسی اعتراض و نگرانیشان را نشنید اما اتفاق خوب این بود که همین اعتراضات هم تا حدی بود که درنهایت مجبور شدند پاسخگو باشند، هرچند باز هم دارند کار خودشان را انجام میدهند. اما همین قدر هم نکته مثبتی است. خیلی از معلمان هم با اینکه خودشان بچه نداشتند خود را مسئول دانستند و اعتراض کردند. من هم مثل آقای ابراهیمی معتقدم باید از پایین به اعتراض ادامه داد، یعنی دانشآموزان، خانوادهها و معلمان باید صدای خودشان را به گوش مسئولان و جامعه برسانند.
دیدگاه تان را بنویسید