اگر فقر را نمیتوان از بین برد، تبعیض را که میتوان!
استاد مصطفی ملکیان| یکی از ویژگیهای انسانهای تهذیبشده، اعتراف به خطاست. دومین ویژگی آنها بهخصوص وقتی که قدرت را در دست میگیرند این است که چنان زندگی میکنند که قبل از بهدستگرفتن قدرت، زندگی میکردهاند. وضع معیشت آنان بهواسطه اینکه قدرت را به دست گرفتهاند، با انسانهای عادی متفاوت نمیشود، یعنی همانطور زندگی میکنند که قبلا کردهاند.
رهبران یک مملکت، مسئولان و دستاندرکاران، همیشه دو وجهه را باید در نظر بگیرند؛ یکی رفع فقر و دیگری تحملزایی برای فقر! درست است که هم مسئولان مملکتی باید معطوف به آن باشند که در کشور با برنامهریزی خردمندانه فقر را از بین ببرند و کسی در کشور در آستانه فقر نباشد، اما کار اصلیتر این است که اگر نتوانستند فقر را ریشهکن کنند، کاری کنند که فقرا حداقل فقر برایشان قابلتحملتر شود و این کار مهمی است. فقرزدایی در اختیار هر مسئولی نیست، ممکن است مسئولان یک مملکت، ٥٠سال برنامهریزی و تلاش کنند اما نتوانند فقر را ریشهکن کنند. اما مطلب دوم در اختیار هر مسئولی هست، یعنی تا وقتی خبردارد که هنوز که هنوز است در کشورش فقیر هست، خودش طوری زندگی کند که فقرا، فقر برایشان قابل تحملتر باشد.
اهل سنت نقل میکنند که یکبار حضرت زهرا(س) به حضرت علیبن ابیطالب(ع) اعتراض کرد و فرمود چرا حسنین بدون پاپوش به کوچه میروند؟ چرا برایشان کفش نمیخری؟ وسع خرید کفش که داری؟ حضرت این جواب را داد: «همسرم، بله من وسع خریدن کفش را برای حسنین دارم، اما برای این، آنها را پابرهنه بیرون میبرم که اگر زنی شبی از همسرش پرسید که چرا فرزندان ما کفش ندارند، همسرش بتواند به او بگوید: «اینکه عجیب نیست، اگر بچههای ما کفش ندارند، این مهم نیست؛ چون پسران علی هم کفش ندارند.» بچهها هم برایشان نداشتن کفش آسان باشد، چون دیدهاند که همبازیهای آنان پسران علی هم کفش ندارند.»
این یعنی فقر برای فقرا قابلتحملتر میشود. من اگر وقتی کفش برای حسنین خود نمیخرم، نمیتوانم با پول دو جفت کفش، بچههای همه فقرا را صاحب کفش کنم اما میتوانم فقر را برای ایشان قابلتحمل کنم و شوهر با سربلندی به همسرش بگوید زن من مگر چه شده؟ بچههای تو بیپاپوش هستند؟ خب حسنین هم بیپاپوش هستند. اگر علی(ع) دو جفت کفش برای بچههای خودش بخرد، فرقش این است که دیگر فقر برای دیگر بچهها قابلتحمل نیست. اما وقتی بچهها توی کوچه میروند و کفش ندارند، پیش خودشان خجالت نمیکشند و میگویند پسرهای علی هم کفش ندارند.
علی(ع) علاوه براینکه میدانست نمیتواند فقر را ریشهکن کند، اما میتوانست خودش فقیرانه زندگی کند، تا فقرا دلشان کمتر بسوزد.
مسئولان یک مملکت باید اینگونه باشند. خود علیبن ابیطالب به عثمان بنحنیف در نامه معروفش در نهجالبلاغه میگوید: هم تو و هم همه میدانید که من آنقدر وسع مالی دارم تا بتوانم هیچ لباسی نپوشم جز لباس ابریشمی و حریر و هیچ نوشابهای ننوشم جز عسل و هیچ خوراکی نخورم مگر از مغز دانههای گندم. همه میدانید که من میتوانستهام پوشاک و نوشیدنی و خوراکی آنگونه داشته باشم. اما محال است هوای نفس من بر من غلبه کند و من را بکشاند تا در میان غذاها انتخاب کنم! من، علی، هیچگاه در سر سفره دست به انتخاب نمیزنم. چرا؟ چون من احتمال میدهم که در مملکت من کسانی باشند که به نان شبشان امیدوار نباشند و هرچه به خودشان رجوع میکنند، هیچوقت یادشان نمیآید که یک شکم سیر داشته باشند.
من نباید در سختیهای زمانه با مردم کوچه و بازار شریک باشم؟ من به خود میگویم ای علی! تو اگر در کوچه و بازار با مردم در سختیها همراه باشی، وضع آنان را بهتر نمیکند اما لااقل با همراهی تو به وضع بدشان راضیترند!
کاری نباید کرد که مردم هم از فقر بسوزند و هم از تبعیض. فقر را نمیشود به سادگی ریشهکن کرد ولی تبعیض را که میشود. وقتی که سرمایه ملی یک مملکت کم باشد، وقتی که مشکلات اقتصادی یک مملکت زیاد باشد، وقتی که دشمنان یک مملکت زیاد باشند، برآیندش این میشود که فقر به سادگی قابل ریشهکنکردن نیست اما تبعیض را میشود ریشهکن کرد. یعنی من امیر نباید با شما فرق کنم. من فرماندار این شهر، من امام جماعت، من نماینده، من وزیر و وکیل با شما، زندگیام فرق نکند که زن و بچههای شما شکنجه بکشند؛ شکنجه فقر! و دلشان به چیز دیگری نسوزد. تبعیض وقتی وجود دارد، مردم رنج مضاعف میبرند، هم از گرسنگی در رنجاند و هم از اینکه بعضیها در عین حال که اینها از گرسنگی در رنجاند، ازپرخوری نمیدانند چه کار باید بکنند؟
علی همواره بر خود و زن و بچهاش سخت میگرفت تا مردم در دل نسوزند. تبعیض را باید از میان برد. یک انسان مهذب وقتی به حکومت میرسد، همانطوری زندگی میکند که وقتی به حکومت نرسیده بود، زندگی میکرد. در سه جا نقل است که فرزندان به علی(ع) میگویند پدر بر ما بیشتر سخت میگیری، وقتی به حکومت نرسیده بودی بهتر بود. میگوید در قبل وقتی به من نگاه میکردند بهعنوان یک مسلمان نگاه میکردند اما الان بهعنوان امیرالمومنین. بنابراین باید کاری کنیم که شوهران کمتر پیش همسرانشان خجالت بکشند. رنج را باید تحملپذیرتر کرد.
بزرگترین ضربهای که تجمل طلبی به ما انسانها میزند این است که ما با تجملطلبی خودمان، روح کسانی را که ندارند به یک رنج مضاعف مبتلا میکنیم...
نامه امامعلی(ع) به حاکمی که در مهمانی اشراف شرکت کرده بود
نامهاى از امیرالمومنین امامعلی علیهالسلام به عثمانبن حنیف که عامل او در بصره بود، وقتى که شنید به مهمانى قومى از مردم بصره دعوت شده و به آنجا رفته است: اما بعد، اى پسر حنیف به من خبر رسیده که مردى از جوانان بصره تو را به سورى فراخوانده و تو نیز بدانجا شتافتهاى. سفرهاى رنگین برایت افکنده و کاسهها پیشت نهاده. هرگز نمىپنداشتم که تو دعوت مردمى را اجابت کنى که بینوایان را از در مىرانند و توانگران را بر سفره مىنشانند.
بنگر که در خانه این کسان چه مىخورى، هرچه را در حلال بودن آن تردید دارى از دهان بیفکن و آنچه را، که یقین دارى که از راه حلال به دست آمده است، تناول نماى. بدان، که هرکس را امامى است که بدو اقتدا مىکند و از نور دانش او فروغ مىگیرد. اینک امام شما از همه دنیایش به پیرهنى و ازارى و از همه طعامهایش به دو قرص نان اکتفا کرده است. البته شما را یاراى آن نیست که چنین کنید، ولى مرا به پارسایى و مجاهدت و پاکدامنى و درستى خویش یارى دهید.
به خدا سوگند، از دنیاى شما پاره زرى نیندوختهام و از همه غنایم آن مالى ذخیره نکردهام. و به جاى این جامه، که اینک کهنه شده است، جامهاى دیگر آماده نساختهام. آرى، در دست ما از آنچه آسمان بر آن سایه افکنده است، «فدکى)» بود که قومى بر آن بخل ورزیدند و قومى دیگر از سر آن گذشتند و بهترین داور خداوند است. فدک و جز فدک را چه مىخواهم که فردا میعاد آدمى گور است. در تاریکى آن آثارش محو مىشود و آوازهاش خاموش مىگردد. حفرهاى که هرچه فراخش سازند یا گورکن بر وسعتش افزاید، سنگ و کلوخ تن آدمى را خواهد فشرد و روزنههایش را تودههاى خاک فرو خواهد بست و من امروز نفس خود را به تقوا مىپرورم تا فردا، در آن روز وحشت بزرگ، ایمن باشد و بر لبه آن پرتگاه لغزنده استوار ماند.
اگر بخواهم به عسل مصفا و مغز گندم و جامههاى ابریشمین، دست مىیابم. ولى، هیهات که هواى نفس بر من غلبه یابد و آزمندى من، مرا به گزینش طعامها بکشد و حال آنکه، در حجاز یا در یمامه بینوایى باشد که به یافتن قرص نانى امید ندارد و هرگز مزه سیرى را نچشیده باشد. یا شب با شکم انباشته از غذا سر بر بالین نهم و در اطراف من شکمهایى گرسنه و جگرهایى تشنه باشد. آیا چنان باشم که شاعر گوید: و حسبک داء آن تبیت ببطنه و حولک اکباد تحنّ الى القدّ «تو را این درد بس که شب با شکم سیر بخوابى و در اطراف تو گرسنگانى باشند در آرزوى پوست بزغالهاى» آیا به همین راضى باشم که مرا امیرالمومنین گویند و با مردم در سختیهاى روزگارشان مشارکت نداشته باشم؟ یا آنکه در سختى زندگى مقتدایشان نشوم؟ مرا براى آن نیافریدهاند که چون چارپایان در آغل بسته که همه مقصد و مقصودشان نشخوار علف است، غذاهاى لذیذ و دلپذیر به خود مشغولم دارد یا همانند آن حیوان رها گشته باشم که تا چیزى بیابد و شکم از آن پر کند، خاکروبهها را به هم مىزند و غافل از آن است که از چه روى فربهش مىسازند. و مرا نیافریدهاند که بىفایدهام واگذارند، یا بیهودهام انگارند، یا گمراهم خواهند و در طریق حیرت سرگردانم پسندند؟ گویى یکى از شما را مىبینم که مىگوید، اگر قوت پسر ابوطالب چنین است، باید که ناتوانیاش از پاى بیفکند و از نبرد با هماوردان و کوشیدن با دلیران بازش دارد. بدانید، که آن درخت که در بیابانها پرورش یافته، چوبى سختتر دارد و بوتههاى سرسبز و لطیف، پوستى بس نازک. آرى، درختان بیابانى را به هنگام سوختن، شعله نیرومندتر باشد و آتش بیشتر. من و رسول خدا، مانند دو شاخهایم که از یک تنه روییده باشند و نسبت به هم چون ساعد و بازو هستیم.
به خدا سوگند، که اگر همه اعراب پشتبهپشت هم دهند و به نبرد من برخیزند، روى برنخواهم تافت و اگر فرصت به چنگ آید به جنگ برمىخیزم و مىکوشم تا زمین را از این شخص تبهکار کجاندیش پاکیزه سازم. چنانکه گندم را پاک کنند و دانههاى کلوخ را از آن بیرون اندازند... پس اى پسر حنیف، از خدا بترس. به همان چند قرص نان اکتفا کن تا از آتش رهایى یابى.
دیدگاه تان را بنویسید