ترک بهشت
شهروند ، فروغ فکری | وسایلشان را در چند ساک جا میکنند، رختخوابها را در چادرشب میپیچند و دل میکنند از شهر مرزیشان «گرمی» که جا گرفته در دامنه کوههای صلوات و خروسلو. خانه و زمین را میفروشند هرچند مبلغ دندانگیری دستشان را نمیگیرد. با همینها راهی شهرهای دیگر میشوند. مقصد، هم شهرهای اطراف و همسایه است و هم شهرهای دورتر: تهران، کرج، رشت و بابل. موج مهاجرت اگر با همین آهنگ پیش برود تا چندسال دیگر «گِرمی»، شهرستان سبز دشت مغان خالی از سکنه خواهد شد. بیش از هزار نفر هرسال از این شهر بار میبندند. همین است که حالا ٣٠هزار نفر از اهالی گرمی در شهرهای دیگر زندگی میکنند. هر روز جوانهای بیشتری بار سفر میبندند و غم هجران پدر و مادرها سنگینتر میشود: «میدونین که مهاجرت آسون نیست، دلکندن از شهری که اونجا به دنیا اومدی و بزرگ شدی. اما چارهچیه؟ کار نیست. درآمد نیست. امکانات نیست. میدونین چند خانواده گریونشدن وقتی بچههاشون بار سفر بستن؟» اینها را اسماعیل شاهی میگوید. معلم دبیرستان که سال ٩٠ و بعد از مدتها تلاش برای بهبود اوضاع، اول به رشت و بعد به اردبیل مهاجرت کرد تا فرزندانش آینده بهتری داشته باشند: «اونجا هیچآیندهای برای بچههام نمیدیدم. دلم میخواست پسرم بتونه در محیط آموزشی بهتری درس بخونه. جدای از کمبود امکانات، ما از فقر فرهنگی در منطقه ناراحت بودیم. مثلا اولیا نسبت به درس بچهها بیتفاوت بودن و اکثرشون هم کارگر شهرهای دیگه بودن و در رفتوآمد. معلمهای تراز اول همه مهاجرت کردن. من در عرض ٢٠سال زندگی در گِرمی نتونستم یک آموزشگاه باز کنم، چون کسی نمیاد.»
در روستای اسماعیل، الینه ٦٠، ٧٠خانوار به رشت مهاجرت کردهاند. «روستای ما کوهستانی است، مردم نه از فروش شیر درآمدی دارند و نه از کشاورزی. برای همین زندگی تو روستارو رها کردن به امید داشتن درآمد. راه انداختن کارخانه اولویتچندم مردم شده، الان فقط به آسفالت خیابونها بسندهکردن. کاش یارانهها به جای اینکه به افراد داده شه، جمع میشد و یک کارخانه احداث میکردن.»
گِرمی در همسایگی پارسآباد و بیلهسوار مهجور مانده. این شهرها مقصد مهاجرت اهالی گِرمیاند. پارسآباد از منطقه هموار دشتمغان سهم بیشتری برده و کشت و صنعت مغان در این سالها باعث شده تا کشاورزیشان رونق خوبی داشته باشد. بیلهسوار هم گمرک فعالی دارد. گمرکی که اگر در گِرمی وجود داشت، با وجود ٩٣ کیلومتر مرز با جمهوریآذربایجان میتوانست درآمد خوبی برای مردم داشته باشد.
«درآمد نداشتیم. به هوای دوستان و آشناهایی که میدیدم، اومدیم رشت، سال ٧٧. اول در رشت هم شغلی نداشتم با اینکه بنا بودم، اما دوسال کارگری و بعد دوباره بنایی کردم. اوایل وضع کار خوب بود. اما رفتهرفته بد شد. الان دو سالی میشه که وضع کاری بدتر شده. سختی کار هم که یک طرف. در سهماهه بهار فقط ١٥روز کار کردهام.» اینها را قهرمانجودی میگوید.
اوضاع اما برای شهیم متفاوت بوده. کسیکه مادرش را بهخاطر نبود دکتر متخصص در گِرمی از دست داده است: «در این شهر امکانات اولیه برای زندگی وجود نداره. مادرم ٢ماه پیش فوت شد، چون این شهر دکتر متخصص نداشت. یک بیمارستان هست که اسمش دولتی است اما به بخشخصوصی واگذار شده و هیچ امکاناتی هم نداره. برای بچهها نه تفریحی هست نه کلاسی. شهر گِرمی به این بزرگی یک کارخانه نداره که ٥٠ نفر اونجا کار کنن. دامدارها هم بهسختی کار میکنن و درآمد بخور و نمیری دارن. برادر من در روستاست و گاو و گوسفند داره اما توان نداره بچهاشرو بذاره دانشگاه. برادرزادم خودش بهسختی پول دانشگاهشرو درمیاره. برای همین هم رفتم. ١٠سال قبل رفتم خوزستان.»
مرزی طولانی اما بیفایده
«بعضی او را به واو نویسند. ولایتی است مشهور و دیاری است مذکور، مشتمل است بر بلاد قدیم و نواحی عظیمه و مراتع دلکش و موضع بسیار خوش از اقلیم پنجم و هوایش خرم و محدود است از شمال به ولایت شیروان و از جنوب به ملکآذربایجان و از شرق به ارضتالش و از مغرب به گرجستان.» حاج زینالعابدین شیروانی در کتاب «بستانالسیاحه» مغان را اینگونه توصیف کردهاست. دشتی که حالا بعد از گذشت ١٨٠ سال از نوشتن این کتاب، همچنان مراتع دلکش و آبوهوای خوش دارد و مرزی طولانی که بیشترین بخش آن در شهر گرمی است. گرمی با وجود ٩٣کیلومتر مرز با جمهوریآذربایجان، به نسبت دیگر شهرهای دشتمغان کمترین تغییر در وضع زندگی ساکنانش ایجاد شده و بسیاری از مرزنشینها به کار قاچاق کشیده شدهاند. میرحمایت میرزاده، امسال به نمایندگی از مردم گرمی به مجلس راه پیداکرده و میگوید در گذشته در منطقه شمالغرب صحبت از موادمخدر معنایی نداشت. «حتی زمانیکه نوار مرزی را نبستهبودند، موادمخدر وجود نداشت. اینهایی که الان میبینیم قاچاقچی نیستند، اینها گرسنهاند. چرا در سایر شهرهای دشتمغان وضع به این شکل نیست؟ در پارسآباد قبل از انقلاب کشت و صنعت مغان احداث و کشاورزی مکانیزه شد. مزارع دیگر دیمی کشت نمیشود. مردم هم مهاجرت نمیکنند چون محصول زیاد است. در بیلهسوار هم گمرک احیا شد و وضع اقتصادی مردم رونق پیدا کرد. در گرمی اما اتفاقی نیفتاد. درحالیکه ما میتوانیم با کمترین هزینه و با یک قطار به قلب اروپا برسیم. اگر وضع به روال این سالها پیش برود، ٦-٥سال دیگر شهرستان گرمی، بهخصوص روستاهای مرزی آن خالی از سکنه میشوند که این اتفاق برای امنیت کشور خوب نیست.» محمود علایی، فرماندار سابق گرمی هم از وضع روستاهایی میگوید که اغلبشان آبآشامیدنی ندارند: «یکی از مهمترین بحثهایی که در گرمی هست و این شهر را از شهرهای همسایهاش متفاوت کرده، درآمد پایین مردم است. در بیلهسوار گمرک هست. مشکینشهر ١٤هزار باغ دارد. اما درآمد مردم اینجا برای اینکه زمین زراعی وجود ندارد و پتانسیل گردشگریاش کم است، پایین آمده. در کنار اینها در گرمی ٣٣٣روستا وجود دارد که بالای ٥٠درصد آنها آبآشامیدنی و راهپایدار ندارند. تعداد روستاهای ما زیاد است و خدمات هم باید زیاد باشد که اینطور نیست.»
جمعیت روستاهای گرمی بهخصوص روستاهای مرزی هر روز کمتر میشود. تا جاییکه سیدرحمان ایمانی، رئیس اداره ثبتاحوال گرمی مغان، به ایرنا گفته، شمار جمعیت روستایی این منطقه از سال ٨٣ تا امسال ٧درصد کاهش داشته و از ٣٣ به ٢٧درصد رسیده است. چندسالی هم میشود که دو روستای مرزی افجه و شیخلار را تخلیه کردهاند. روستاهایی که در ابتدا بالای ٥٠خانوار در آنجا زندگی میکردند و بعدها تعداد خانوارشان به زیر ٢٠ رسید و بهخاطر آنکه کمتر از صد متر با مرز فاصله داشتند، دولت خانههای اهالی را خرید و آنها هم به باقی مهاجران گرمی اضافه شدند. هرچند دولت تنها خانههای اهالی ایندو روستا را خرید و زمین کشاورزیشان باقی ماند اما اکثر آنها زمینهایشان را به آشنایانشان در روستاهای دیگر واگذار کردند و بار سفر به شهرهای شمالی، اردبیل و مرکز بستند. علاوهبر این دو روستای تخلیهشده، اهالی ٢٧روستای مرزی همچنان به زندگی مشغولند. «از زندگی در مرز چیزی عاید مرزنشینهای این منطقه نشده. از منطقه صفر مرزی فقط خسارت دیدیم. به جای اینکه تبادل خاصی انجام بگیره، رد و بدل موادمخدر آسون شده. خیلیها هم کشتهشدن. روستایی در نقطه صفر مرزی که ایستگاه گمرک گرمی چندسالی است در آنجا منتظر بازگشایی است.
وضعیت بهتر شود، برمیگردیم
«در گرمی انگار کسی نمیخواد کاری برای ما انجام بده. من خودم بارها خواستم تا مجوز تولید لبنیات بگیرم اما آنقدر اینور و آنور کشوندنم که دیگه منصرف شدم. ما خودمون تو گرمی نمیتونیم دامپروری خوبی داشته باشیم اما از شهرهای مختلف تبریز میان گرمی، شیر ارزون میخرن، همینجا به صورت قاچاق پنیر و ماست و... تولید میکنن و میبرن میفروشن. درحالیکه این کار غیرقانونی و غیربهداشتیه. در تبریز مجوز تولید لبنیات راحت داده میشه و برای همین خیلیها میرن اونجا اگه اینطور نبود اینهمه مهاجرت اتفاق نمیافتاد. همین الان هم اگر وضع بهتر شه، مهاجرت معکوس میشه و برمیگردیم.» رسول عزیزی سال ٨٠ به تبریز مهاجرت کرده. کارمند بیمارستان بوده اما درآمدش کم. به تبریز رفته و آنجا مجوز دامپروری گرفته «الان در تبریز وضعیتم خیلی بهتره. زندگی راحتتر شده. دامپروری هم رونقش بیشتره.» به گفته میرزاده، مهاجرتهای مثل انتخاب رسول، از انواع نادرست مهاجرت است: «بخشنامههای دستگاههای دولتی درباره استخدامها و بعد انتقالیدادن، بخشنامههای نادرستی هستند. استخدام باید بومی باشد. افراد باید حداقل نیمی از دوران کاری را در شهر خودشان بگذرانند. نه آنکه یکی، دوسال بعد به راحتی به شهرهای دیگر منتقل شوند.» نمونههایی که تعدادشان زیاد است. عسگری هم از کسانی است که سال ٦٨ انتقالی گرفته و به کرج رفته: «من فکر میکنم اگر از تمام کسانیکه از گرمی مهاجرت کردهاند هم دلایل مهاجرتشان را بپرسید، تنها به یک جواب میرسید و آن هم فقر، محرومیت و نبود امکانات در این شهرستان است. این یک واقعیته که هیچکس نمیخواد محل تولد و ریشهاش را ترک کنه و به همینخاطر ٩٩درصد افراد همین دلایل را دارند. من سال ٦٨ درحالی به کرج مهاجرت کردم که در گرمی پدرم مغازه داشت و از نظر مالی وضع سختی نداشتیم اما از نظر امکانات شهری، رفاه و آسایش، مسائل زیستمحیطی و... زندگی در آن شهر برامون دشوار بود. گرمی در آن سالها حتی آب لولهکشی نداشت و من اگر در گرمی موندهبودم اصلا و ابدا جایگاه فعلیرو نداشتم. در شهر ما تصمیمات به صورت بومی و قبیلهای گرفته میشه. اگر یکچالهای پنجسال قبل در خیابان بود، الان هم همانجاست و فرهیختگان و افراد ممتاز نیز همگی بهخاطر همین مسائل مهاجرت کردن. یک زمانی قرار بود جزو مناطق آزاد تجاری بشیم که این میتونست یک روزنه کوچکی باشد اما این اتفاق هم نیفتاد.»
طرحهای روی کاغذ
در لیست طرحهایی که برای گرفتن تسهیلات در سال ٩٣ به جهادکشاورزی گرمی داده شده؛ نام ١٧٥ متقاضی وجود دارد. متقاضیانی که حدود ١١٠ از نفر آنها میخواستند پرورش گاو شیری راه بیندازند. طرحی که درنهایت باعث مشغول بهکار شدن حدود ٣٠٠ نفر در این شهرستان شده است. بعد از پرورش گاو شیری، پرواربندی گوساله دومین طرح موردعلاقه افراد برای دریافت مجوز بوده. همچنین در لیستهای موجود حدود ٥٣دامپروری مجوز کار گرفته و وام هم دریافت کردهاند. دامپروریهایی که قرار بود گوشت شمالغرب کشور را تأمین کنند اما از تعداد ٥٣ دامپروری فقط ٤ تا ٥ دامپروری مشغول بهکارند و این یعنی، نه تولید گستردهای در کار است و نه اشتغالی و این میزان تولید شاید بتواند جوابگوی گرمی باشد، نه منطقه شمالغرب. در طرحهای مجوز گرفته از جهادکشاورزی، تولید زعفران، پرورش زنبورعسل، تولید فرآوردههای لبنی، باغداری و تولید میوه، تولید بذر گندم و... هم وجود دارد. طرحهایی که اگر همهشان به عمل رسیده باشند، درنهایت باعث میشوند تا ٦٩٤نفر مشغول بهکار شوند که در قیاس با افراد مهاجرت کرده به شهرهای مختلف، تعداد ناچیزی است. با یکی از شمارههای لیست طرحهای توسعه مناطق روستایی تماس میگیریم. طرح کشت و تولید زعفران به نام عطایی است اما هنوز دوسال بعد از ارایه طرح، مصوبه اجراییشدن آن صادر نشده: «امکانات اولیه فراهمه. زمین باروره و در فصلهای خاص زعفران بهصورت وحشی درمیاد. تراکتور و ماشینآلات هم داریم اما هنوز نمیتونیم کار کنیم. این زمینها میتونستن حداقل ٨٠نفر رو صاحب شغل کنن، چون میخواستیم یک تعاونی روستایی راهبندازیم». عطایی اهل روستای ماهپری است.
میرزاده اما از مهاجرتهای صورتگرفته تعریف دیگری دارد و علت آن را تهراننشینها میداند: «علت مهاجرت، تهراننشینها هستند. هیچکس در تهران نفهمید ما هم مشکل داریم. الان تهران ترافیک دارد و همه به فکر رفع ترافیک پایتختاند و میخواهند تا میشود هزینه کنند برای آنکه پایتخت، ترافیکش کم شود اما کسی به فکر خالی شدن شهرهای کوچک و روستاها نیست. عمدهترین مشکلی که شهر گرمی با آن روبهرو است، نداشتن جاده و راههای مناسب است. امکانات بهداشتی هم در کمترین میزان ممکن است. بحث اشتغال هم که دیگر جای خود را دارد. درحالحاضر گندم و جو که همه به آن نیاز دارند، روی دست کشاورز گرمی مانده. امکانات برای خرید آنها فراهم نیست. در این شهر در طول تمام این مدت یک انبار برای ذخیرهکردن جو و گندم نساختهایم.» علایی میگوید، اگر در این سالها انبار نساختیم اما در تلاشیم تا سدهایی را افتتاح کنیم و آبهای مرزی را نجات دهیم تا دیگر به کشور همسایه نروند: «درحالحاضر حدود ٣٠٠میلیون مترمکعب آب از سمت ما به دریایخزر میریزد که رقمی معادل ٦٠٠میلیارد تومان است و اگر بخواهیم برای شهر ٨٥هزار نفریمان مورد استفاده قرار دهیم، به هر نفر ٧میلیونتومان میرسد. باید بهسرعت جلوی هدررفت آبها را بگیریم. به همینخاطر ردیف ٩٠٠میلیارد تومان برای ٣سال آینده مصوبه گرفتهایم که در این مدت سدها را بهجایی برسانیم. اگر اینطور شود
٢ هزار نفر بهصورت مستقیم و غیرمستقیم از طریق کشاورزی صاحب شغل میشوند.»
مهاجران گرمی حالا در کنار مهاجران استانهای خوزستان، کرمانشاه، لرستان یا سیستانوبلوچستان قرارمیگیرند. استانهایی که بیشترین جمعیت را بر اثر مهاجرت در طول سالهای اخیر از دست دادهاند. در گرمی اما نه مانند خوزستان گردوخاک وجود دارد و نه مانند کرمانشاه و سیستان خشکسالی. برای همین هم اگر وضع مساعد شود، خیلیها میخواهند برگردند. این شهر تنها یک کارخانه دارد که سالهاست فقط اسمش برده میشود. «کارخانه شیرآلات قهرمان». کارخانهای که میگویند، اگر راه بیفتد میتواند ٢هزار نفر را صاحب شغل کند و اما حالا سالهاست که راه نیفتاده. شهیم از حالوهوای مردم در آن سالها که تازه صحبت از راهاندازی کارخانه بود، میگوید: «خیلیها امیدوار شدن. بعضیا که خانهشان را برای فروش گذاشته بودن، پس گرفتن تا شاید در کارخانه استخدام شن و حقوق و بیمه داشته باشن. اینقدر طول کشید که امیدشون ناامید شد. الان فکر کنم بیشترشون رفته باشن». میرزاده مشکل را در نبود نظارت میداند و بیاعتباری زمین کشاورزان و دامداریشان برای گرفتن وام: «مشکلی که در این مملکت وجود دارد این است که بودجه براساس شاخص توزیع نشده. از طرفی بر وامهای اشتغالزایی هم نظارتی نمیشود. تهراننشینی که متولد گرمی است، آمده چندصدمیلیون تومان وام احداث دامداری و زنبورداری و کارخانه گرفته. اما هیچچیزی تأسیس نشده. با آن پول آپارتمان و ماشین خریدهاند. کشاورز و دامدار با وجود اینهمه سختی در گرفتن وام چطور میتواند وام بگیرد؟ از وامگیرنده میخواهند که یک ضامن که کار دولتی دارد بیاورد. عملا به کشاورز و دامدار میگویند زمین و دامداریاش بیارزش است. عملا به او میگویند بچههایت را بفرست شهر تا کارمند شوند. همان زمین و دامداری باید ضمانتش باشد که نیست. او هم زمین و طویلهاش را راحت رها میکند». مهاجرت برای زندگی بهتر است و اما این زندگی بهتر هم به سختی ممکن میشود. مطالعاتی که درباره تأثیر مهاجرت بر مرگومیر صورتگرفته نشان میدهد، مسکن مهاجران روستا- شهر اغلب از بهداشت و تسهیلات بهداشتی رسمی بیبهره است. شرایط چنین مساکنی برای امید به زندگی کودکان زیانآور است. ضعف توان اقتصادی مهاجران هم دلیلی است تا در مجاورت صنایع سنگین ساکن شوند که این مورد آنها را در معرض بیماریهای عفونی و تنفسی قرار میدهد. همچنین، این مهاجران برای محیط شهری و ساکنان آن هم مشکلاتی را بهوجود میآورند. ساکنان جدید در شهرهای جدید هم راحتی را کمتر تجربه میکنند و به این ترتیب اغلب حاشیهنشینانی میشوند که سختیهای شهر بر آنها هموار شده است. این قصه تمام مهاجران است.
دیدگاه تان را بنویسید