توسعه پایدار کشاورزی با کدامین استراتژی قابل تحقق است؟
محمد شریفیمقدم
محمد شریفیمقدم
* کارشناس ارشد کشاورزی
امنیت و سلامت غذا، یکی از بزرگترین چالشهای روبروی جامعه بشری در هزاره سوم بهشمار میرود. در آینده نزدیک جمعیت دنیا به مرز 9 میلیارد نفر خواهد رسید. در صورت اصرار و استمرار بر نظام کشاورزی فعلی، برای تأمین غذای این تعداد جمعیت حداقل به یک میلیارد هکتار زمین زراعی جدید، نیاز چند برابر به آب در کشاورزی همراه با مصرف چندین برابر نهادههای شیمیایی خواهد بود و این یعنی حرکت رو به شتاب بیولوژی خاک و نابودی سرزمین کره خاکی.
این در حالی است که در حال حاضر نیز تأمین غذای سالم و کافی جمیعت کشورها بهویژه در کشورهای توسعهنیافته یا در حال توسعه مهمترین دغدغه دولتها بهشمار میرود؛ زیرا تلاشها و اقدامات صورتگرفته تحت عنوان انقلاب سبز تنها در دهه نخست 1950 دارای نتایج مثبت و آن هم در بخش اقتصاد تولید همراه بود. چالشها و بحرانهای ناشی از مصرف بیرویه نهادههای شیمیایی مصنوعی و کاربرد نادرست تکنولوژی بیرونی در سه دهه اخیر به وضوح نمایان شده با مسائل و مخاطرات زیستمحیطی، اقتصادی، اجتماعی، بهداشت و سلامت و تغییرات اکوسیستمی و تهدید منابع طبیعی بهویژه آب و خاک و هوا و افزایش فقر غذایی همراه بوده است. بررسیها در نظام فعلی توسعه کشاورزی نشان میدهد که در دهههای ا خیر، هرساله با وجود مصرف نهادههای شیمیایی متنوع و تکنولوژیهای متعدد در کشاورزی، تولیدات در کشاورزی هم از منظر اقتصادی، هم از منظر زیستمحیطی و هم اجتماعی (سلامت و عدالت در دسترسی به غذا و درآمد) با چالشهای روزافزون روبهرو شده است.
در این مسیر، علاوه بر افرایش روزافزون هزینههای تولید، عدم بهرهوری اقتصادی واحدهای تولیدی، ظهور آفات و امراض جدید، مقاوم شدن بیش از 600 گونه آفات، بیماری و علف هرز، مسمومیتها، تخریب و فرسایشها، فرسایش، منجر به تهدید سلامت انسان و بروز بیماریهای، سرطانها، مسمومیتهای منجر به مرگ، بیماریهای مزمن شده است. علاوه بر این تخریب محیط زیست و بر هم خوردن تعادلهای طبیعی کشتبومها، تحدید و تخریب منابع اصلی طبیعی ازجمله آب و خاک؛ افزایش گازهای گلخانهای نیز از دیگر بحرانهای حاصل از ادامه نهضت رایج کشاورزی (کشاورزی فشرده) است.
این چالشها در بخش کشاورزی در حالی بهوجود آمده است که مهمترین هدف کشاورزی فشرده فعلی، یعنی افزایش میزان تولید. امنیت غذایی نیز با بحران و رکود روبهرو شده است. این علائم نشان میدهد که بر خلاف تبلیغات و ادعاهای طرفداران کشاورزی فشرده (صنعتی)، اصلیترین هدف آن یعنی تولید کافی غذا نیز به خطر افتاده و علاوه برآن سلامت انسان و محیط زیست بهشدت در معرض آسیب قرار گرفته است.
علاوه بر این در سالهای اخیر، جبهه جدیدی متشکل از حامیان کشاورزی مدرن قرار دارند که معتقدند، پایداری کشاورزی از طریق کشاورزی مدرن صورت میگیرد. آنها در مقالات علمی و از طریق رسانههای مختلف عنوان میکنند که کشاورزی فعلی، جوابگوی غذای جمعیت کره زمین نیست و تولیدات آن به مراتب از کشاورزی مدرن پایینتر است و از این طریق فشار را برای کار برد محصولات تراریخته، هورمونهای رشد، آنتیبیوتیکهای خوراکی دام، اشعه دادن و پرتوافکنی و مواد سنتزشده را افزایش داده و کاربرد آن را به جای استفاده از مواد شیمیایی که مخاطرات آن را پذیرفتهاند، توجیه میکنند در حالی که سلامت و کیفیت محصولات تراریخته همواره با علامت سؤال جدی همراه است و مشکلات اقتصادی و زیستمحیطی این نظام بسیار خطرناکتر از انقلاب سبز است؛ لذا بروز این مشکلات و تنوع مباحث باعث شده که این پرسش کلیدی مطرح شود که:
با توجه به ساختار خاص کشاورزی در کشور ما (ساختار نوع سومی به معنای کشاورزی پیچیده، متنوع و در معرض ریسک با غالبیت کشاورزی خردهمالکی و روستایی)، فرایند توسعه پایدار کشاورزی و تحقق شعار امنیت و سلامت غذا، از کدامین راه و با کدامین استراتژی (کشاورزی سنتی، صنعتی، مدرن، تلفیقی، ارگانیک، پایدار یا...) باید صورت گیرد؟
پرسشی که حتی در برنامههای پنج ساله توسعه کشاورزی بهصورت صریح پاسخ داده نشده است و مجموعهای از برنامههای متنوع و حتی با اهداف متضاد و فاقد یک استرتژی مشخص، نهتنها گرههای از مشکلات کشاورزی را حل نکرده، بلکه منجر به سردرگمی بیشتر بخش کشاورزی و کشاورزان شده است./
A-950219-03
دیدگاه تان را بنویسید