چالشهای تولید گیاهان دارویی
سعیدهسادات کرمانیپوربقایی
* کارشناس ارشد کشاورزی
امروزه استفاده از گیاهان دارویی و معطر بهدلیل گرایش مجدد انسان به طبیعت و محصولات طبیعی، اثرات جانبی مواد سنتزی و نیز کشف داروهای جدید از ترکیبات طبیعی که دارای ساختارهای پیچیده شیمیایی و غیرقابل سنتز هستند، رشد بسیار بالایی داشته است. گرایش به محصولات طبیعی منجر به توسعه استفاده صنایع مختلف غذایی، دارویی و آرایشی بهداشتی از گیاهان دارویی و معطر و سایر ترکیبات طبیعی در محصولات خود و در نهایت منجر به ایجاد بازار بزرگی برای این گیاهان شده است بهطوری که طبق آمار اتحادیه اروپا از رشدی در حدود ۲۰ درصد در سال برخوردار بوده است.
ایران در زمینه گیاهان دارویی دارای پتانسیلهای خاص بوده که کمتر مورد توجه و استفاده مناسب قرار گرفته است. طبق آمار منتشر شده، در ایران یکهزار و 300 گونه منحصر به فرد گیاهی وجود دارد. اما از آنجا که این مهم چه به لحاظ درمانی و چه به لحاظ اقتصادی کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ لذا سهم ایران در تجارت جهانی گیاهان دارویی کمتر از 20 درصد است، در حالی که طبق آمار جهانی 80 درصد مردم جهان در حال حاضر برای درمان، از گیاهان دارویی استفاده میکنند. گیاهان دارویی و صنعتی که عمدتاً در زیر گروه زراعت و باغبانی قرار میگیرند، یکی از مهمترین محصولات صادراتی کشور ازگذشتههای دور تاکنون بهشمار میآید. البته جای بسی تأسف است که بخش اعظم این محصولات بهصورت خام و به شیوه سنتی از طبیعت جمعآوری و بدون هیچگونه تغییری به خارج از کشور صادر میشود. زیره و زعفران دو محصول عمده صادراتی کشور هستند که با توجه به اهمیت اقتصادی و حجم بالای تجارت آنها، جدای از گیاهان دارویی محاسبه میشوند. گیاهان دیگری همچون شیرین بیان، سیر، کتیرا، حنا، روناس، باریجه، تخم گشنیز و آویشن نیز از اهمیت خاصی در این جایگاه برخوردارند. سهم داروهای گیاهی بهدلیل آموزش صحیح در مورد این گیاهان در کشورهای پیشرفته بسیار گستردهتر از ایران است. توسعه پایدار فرایندی است که طی آن مردم یک کشور نیازهای خود را تأمین میکنند و سطح زندگی خود را ارتقا میبخشند، بیآنکه از منابعی که به نسلهای آینده تعلق دارد، مصرف کنند و سرمایههای آتی را برای تأمین خواستهای آنی هدر دهند. برای دستیابی به توسعه پایدار گیاهان دارویی در ایران، نیازمند بررسی چالشهای این عرصه هستیم. امروزه دستیابی به توسعه پایدار از اهداف مهم کشاورزی بهویژه در مناطق خشک و نیمهخشک به حساب میآید. استفاده از گیاهان دارویی با توجه به ظرفیتهای اقلیمی خاص ایران، یکی از راههای دستیابی به توسعه پایدار خواهد بود. چالشهای متعددی در مسیر توسعه کشت و صنعت گیاهان دارویی وجود دارد که با شناخت دقیق این چالشها و رفع آنها میتوان به سمت توسعه این صنعت در کشور حرکت کرد. برخی از چالشهای موجود در بخش کشاورزی گیاهان دارویی به شرح ذیل هستند:
- کمبود متخصصین در سطوح عالی و نیز در سطح کارشناس
- کمبود دانش فنی کشت و تولید گیاهان دارویی
- فقدان بذر و نهال استاندارد
- فقدان ماشینآلات برداشت و فرآوری گیاهان دارویی
- عدم ریسکپذیری کشاورزان برای محصولات جدید
- حمایت ضعیف دولت و بهویژه جهاد کشاورزی
- هزینههای بالای تولید استاندارد گیاهان دارویی
- بازار متغیر و عدم وجود بازار مشخص خرید
- عدم پایبندی کشاورزان به قراردادهای تولید
- نوسانات شدید قیمت نهادهها و هزینهها در ایران که امکان انعقاد قرارداد بلندمدت را مشکل میسازد.
- نوسانات شدید قیمت حمل و نقل
- پایین بودن و محدود بودن نیاز صنایع داخلی به مواد اولیه
- فقدان استانداردهای تولید و مدیریت گیاهان دارویی
- عدم پایداری سیاستگذاری در زمینه گیاهان دارویی
- فقدان روابط بینالمللی قوی و ضعیف بودن بازاریابی خارجی
برداشت بیرویه گیاهان دارویی از طبیعت نیز علاوه بر آن که به پایداری محیط زیست آسیب وارد میکند باعث میشود تا گیاهان دارویی بهعنوان ذخایر ژنتیکی گونههای گیاهی در دسترس بشر مورد تهدید قرار گیرد و دسترسی نسلهای آینده را به گونههای گیاهان دارویی با محدودیت همراه سازد. این چالش حتی میتواند به انقراض گونههای گیاهی در مناطق مختلف منجر شود. توجه به این چالشها و تلاش برای رفع آن میتواند زمینه توسعه پایدار گیاهان دارویی را فراهم کند. در بستر توسعه پایدار گیاهان دارویی است که میتوان به میزان بیشتر سلامت نسلهای کنونی و آتی بشر را تأمین کرد. توسعه صنعت گیاهان دارویی در سطح بینالمللی اقتضا میکند تا کشور ایران نیز از این قافله عقب نمانده و با بهرهگیری از امکانات، توانمندیها و منابع عظیم طبیعی و انسانی خود و با استفاده از فناوریهای روز به سطح قابل قبول در عرصه بینالمللی دست یابد./
D-950214-01
دیدگاه تان را بنویسید